Aseptyka – co to jest?
Aseptyka polega na zapobieganiu zakażeniom jeszcze zanim drobnoustroje dostaną się do rany. Chodzi przede wszystkim o zachowanie czystości podczas jej opatrywania. Przed dotknięciem uszkodzonej skóry należy umyć lub zdezynfekować ręce. Ważne jest także korzystanie z czystych narzędzi i jałowych materiałów opatrunkowych. A to oznacza, że wszystko, co ma kontakt z raną – dłonie, gaziki czy opatrunki – powinno być sterylne. Dzięki temu bakterie, wirusy i inne drobnoustroje nie przedostają się do uszkodzonych tkanek. Zmniejsza to ryzyko zakażenia i pomaga skórze szybciej się goić.
Przeczytaj więcej: https://octenisept.pl/warto-wiedziec/aseptyka-antyseptyka-lawaseptyka-w-pielegnacji-i-leczeniu-ran/.
Antyseptyka – działanie bezpośrednio na ranę
Antyseptyka polega na zwalczaniu drobnoustrojów, które już znajdują się w ranie. W tym celu stosuje się specjalne preparaty odkażające. Ich zadaniem jest niszczenie bakterii, wirusów i grzybów oraz ograniczenie ich dalszego namnażania. Dzięki temu rana zostanie oczyszczona z drobnoustrojów, co zmniejszy ryzyko zakażenia i wesprze proces gojenia. W praktyce oznacza to stosowanie środków antyseptycznych o szerokim działaniu. W Polsce najczęściej wykorzystuje się preparaty zawierające:
- oktenidynę;
- poliheksanid;
- jod;
- podchloryn sodu.
Dobrze dobrany antyseptyk powinien skutecznie zwalczać drobnoustroje, a jednocześnie być bezpieczny dla zdrowych tkanek.
Najczęściej stosowane środki antyseptyczne
Na rynku dostępne jest wiele preparatów do odkażania ran. Różnią się składem, sposobem działania oraz przeznaczeniem. Niektóre sprawdzają się przy drobnych skaleczeniach i otarciach, a inne są stosowane głównie w leczeniu ran przewlekłych lub trudno gojących się.
Oktenidyna
Jedną z najczęściej wykorzystywanych substancji jest oktenidyna. To nowoczesny antyseptyk o szerokim działaniu, który zwalcza bakterie, część wirusów i grzybów. Dobrze tolerują go tkanki, dlatego często stosuje się go przy świeżych ranach, zadrapaniach czy otarciach skóry. Jego dużą zaletą jest to, że nie powoduje pieczenia ani bólu podczas aplikacji, dzięki czemu może być używany także u dzieci.
Jednym z preparatów z oktenidyną jest lek octenisept® spray. Preparat łączy w sobie oktenidynę i fenoksyetanol, co zapewnia szybkie i skuteczne działanie. Bakterie, wirusy i grzyby zostają unieszkodliwione już w ciągu jednej minuty od aplikacji. Produkt jest dostępny w opakowaniach o kilku pojemnościach – 50 ml, 100 ml i 250 ml. Małe buteleczki łatwo zabrać do plecaka lub podróżnej apteczki, większe z kolei sprawdzają się w domu.
Octenisept® spray można stosować już od 1. dnia życia. Preparat wykorzystuje się nie tylko do odkażania drobnych ran. Stosuje się go także jako wsparcie w leczeniu ran pooperacyjnych, do dezynfekcji skóry przed zabiegami medycznymi (również tymi niechirurgicznymi) oraz do antyseptyki błon śluzowych (m.in. okolic intymnych).
Poliheksanid (PHMB)
W antyseptyce często wykorzystywany jest również poliheksanid (PHMB). Substancję tę można znaleźć w płynach do płukania ran oraz w specjalistycznych opatrunkach. Działa przeciwko wielu bakteriom, w tym niektórym szczepom opornym na antybiotyki. Jest dobrze tolerowany przez tkanki, dlatego znajduje zastosowanie przede wszystkim w leczeniu przewlekłych ran oraz trudno gojących się zmian skórnych.
Stosowanie poliheksanidu wymaga regularnego monitorowania stanu rany. Z tego też powodu preparaty z PHMB są zazwyczaj dostępne w szpitalach, co może ograniczać ich stosowanie w domu bez konsultacji ze specjalistą.
Jod
Preparaty zawierające jod (jodyna lub jodopowidon) do dezynfekcji skóry i ran są stosowane od wielu lat. Mają szerokie działanie przeciwko drobnoustrojom. Niszczą bakterie, wirusy oraz grzyby. Należy jednak pamiętać, że przy długotrwałym stosowaniu mogą podrażniać tkanki i spowalniać gojenie. Preparaty z jodem trzeba stosować ostrożnie i raczej krótko, najlepiej po konsultacji z lekarzem. Nie należy też ich łączyć z opatrunkami ze srebrem, ponieważ może to zmniejszać skuteczność działania obu preparatów.
Srebro
W leczeniu ran stosuje się także opatrunki zawierające srebro. Srebro jonowe lub nanokrystaliczne działa silnie przeciwbakteryjnie i pomaga ograniczać rozwój infekcji, dlatego takie opatrunki są szczególnie przydatne przy ranach przewlekłych, owrzodzeniach czy trudno gojących się zmianach skórnych. Dzięki właściwościom antybakteryjnym wspierają proces gojenia i zmniejszają ryzyko zakażeń, zwłaszcza w ranach zanieczyszczonych lub przewlekłych.
Stosowanie tego pierwiastka może powodować jego gromadzenie się w tkankach, dlatego opatrunki ze srebrem zwykle używa się tylko przez krótki czas (zazwyczaj do 2 tygodni). Mogą też być mniej skuteczne w ranach bardzo głębokich, a ich koszt jest wyższy niż w przypadku standardowych opatrunków.
Dlaczego woda utleniona nie jest najlepsza do pielęgnacji ran?
Woda utleniona przez wiele lat była powszechnie stosowana do odkażania ran, jednak dziś jej użycie nie jest zalecane, ponieważ działa mocno drażniąco. Niszczy nie tylko bakterie, ale też zdrowe komórki w ranie, co może spowalniać proces gojenia. Pienienie się roztworu usuwa zanieczyszczenia jedynie powierzchniowo, rana nie jest odpowiednio chroniona przed ponownym zakażeniem. Dodatkowo silnie piecze, powodując ból, który szczególnie dokucza dzieciom.
Dlatego w codziennej pielęgnacji ran lepiej stosować nowoczesne antyseptyki, które są skuteczne wobec drobnoustrojów, a jednocześnie delikatne dla zdrowych tkanek. Dzięki temu rana goi się szybciej i bez niepotrzebnego podrażnienia.
Lawaseptyka – jak prawidłowo oczyszczać ranę?
Lawaseptyka to mechaniczne oczyszczenie rany. Polega na obfitym przepłukaniu jej roztworem w celu usunięcia zanieczyszczeń fizycznych, chemicznych i biologicznych. Istotne jest również usunięcie biofilmu bakteryjnego (cienkiej warstwy kolonii bakterii), tworzącego się w ranach przewlekłych. Lawaseptyka przygotowuje ranę do dalszego leczenia, zwiększając skuteczność antyseptyków.
Do przeprowadzenia lawaseptyki wykorzystuje się strzykawki bez igły, butelki z aplikatorami lub jałowe gaziki nasączone odpowiednim roztworem. Strumień płynu powinien delikatnie spłukiwać zanieczyszczenia. Nie zaleca się używania wody z kranu bez przegotowania. Lawaseptyka zawsze powinna być uzupełniona działaniami antyseptycznymi i aseptycznymi.
Zastosowanie w domowej pielęgnacji ran
Proces oczyszczania i opatrywania ran w domu obejmuje kilka etapów.
- Przygotowanie – dokładne umycie rąk, użycie rękawiczek, przygotowanie jałowych narzędzi i materiałów opatrunkowych.
- Oczyszczenie rany – usunięcie większych zanieczyszczeń i obfite przepłukanie jałowym roztworem lub specjalnym płynem.
- Dezynfekcja – zastosowanie środka antyseptycznego na całej powierzchni rany i pozostawienie go do wyschnięcia.
- Założenie opatrunku – użycie jałowego plastra, gazika lub bandaża zapewniającego czystość i wilgotne środowisko rany.
Opatrunki powinny być zmieniane regularnie. Przy każdej zmianie powtarza się proces: aseptyka, lawaseptyka, antyseptyka i nowy opatrunek. Bardzo ważna jest obserwacja rany – powiększające się zaczerwienienie, obrzęk, wydzielina lub gorączka mogą wskazywać na infekcję i wymagają konsultacji lekarskiej.
FAQ: Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się aseptyka od antyseptyki?
Aseptyka koncentruje się na utrzymaniu czystości wokół rany. Antyseptyka działa bezpośrednio na drobnoustroje w ranach, eliminując je lub hamując ich wzrost.
Dlaczego lawaseptyka jest ważna?
Lawaseptyka usuwa mechanicznie zanieczyszczenia i biofilm bakteryjny, przygotowując ranę do skutecznej dezynfekcji.
Jak łączyć te trzy działania w praktyce?
Najpierw tworzy się czyste środowisko (aseptyka), następnie dokładnie przepłukuje ranę (lawaseptyka), a na końcu stosuje antyseptyk i zabezpiecza ranę opatrunkiem.
Bibliografia
1. M. Sopata i in., Wytyczne postępowania miejscowego w ranach niezakażonych, zagrożonych infekcją oraz zakażonych – przegląd dostępnych substancji przeciwdrobnoustrojowych stosowanych w leczeniu ran. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran, „Leczenie Ran” 2020, nr 17, s. 1–21.
2. J. Kubicki, Historia aseptyki i antyseptyki, Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu, „Puls Uczelni” 2013, nr 7 (4), s. 47–49.
