Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fizjoterapia w sporcie , Otwarty dostęp

10 maja 2021

Kiedy i jak stosować miejscowe leki przeciwzapalne żele vs spraye w leczeniu bólu tkanek miękkich związanych ze skręceniami stawów i z ostrym urazowym zapaleniem ścięgien?

83

Leczenie bólu i urazów tkanek miękkich we współczesnej medycynie niesie ze sobą wiele wyzwań. Dostęp do różnorodnie działających substancji oraz odmienne drogi podania leku zwiększają skuteczność terapii, dostosowują ją do natężenia i rodzaju bólu, wieku chorego i schorzeń współistniejących.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) są jedną z najczęściej stosowanych grup leków na świecie, także z uwagi na ich popularność, jako leków OTC (over the co­unter), czyli dostępnych bez recepty. Wykorzystywane są w leczeniu wielu często występujących dolegliwości. Stano­wią niejednorodną grupę leków, zarówno pod względem budowy chemicznej, jak i efektów działania. Te ostatnie obejmują efekt przeciwzapalny, prze­ciwgorączkowy i przeciwbólowy.

POLECAMY

Ból powstaje w wyniku urazu, lub zmian w strukturze w postaci np. mikrouszkodzeń czy narastającego procesu zwyrodnieniowego przebiegających w tkankach miękkich oraz w obszarze narządu ruchu. Struktury anatomiczne wchodzące w skład stawu (za wyjątkiem chrząstki stawowej) są bogato unerwione. Dlatego też każde uszkodzenie w ich obszarze odczuwane jest przez pacjenta, jako bodziec bólowy.Za powstawanie miejscowego stanu zapalnego oraz bólu i ich utrzymanie odpowiedzialne są między innymi prostaglandyny. W momencie uszkodzenia tkanek układ odpornościowy rozpoczyna produkcję czynników stanu zapalnego, które prowadzą do rozszerzenia naczyń krwionośnych i jednocześnie zwiększają ich przepuszczalność. W wyniku tych procesów w miejscu uszkodzenia pojawia się obrzęk, zaczerwienienie a u pacjenta obserwujemy narastanie dolegliwości bólowych. 
 

R e k l a m a


NLPZ hamują aktywność enzymu - cyklooksygenazy (COX – 1, COX – 2), blokując aktywne miejsca przyłączania kwasu arachidonowego. COX przekształca kwas arachidonowy do prostaglandyn, które są mediatorami bólu i procesów zapalnych, ale także zapewniają prawidłowe funkcjonowanie wielu narządów m.in. nerek, błony śluzowej przewodu pokarmowego oraz procesów krzepnięcia krwi. Ze względu na selektywność działania w stosunku do cyklooksygenazy NLPZ możemy podzielić na trzy grupy:

  • nieselektywne - siła działania na COX-1 – większa niż na COX-2  ( kwas acetylosalicylowy),
  • nieselektywne (klasyczne) - podobna siła działania na COX-1 i COX-2 ( ibuprofen, indometacyna, ketoprofen, naproksen),
  • selektywne - siła działania na COX-2 większa niż na COX-1 (nimesulid, diklofenak, meloksykam),
  •  wybiórcze – koksyby – kilkuset razy silniejsze działanie na COX-2  (celekoksyb).

Jaka jest różnica pomiędzy poszczególnymi formami cyklooksygenazy?

COX-1 oraz COX-2  są homologiczne w około 60% - mają podobne centra aktywne oraz masę cząsteczkową, jednak kodowane są przez różne geny, występują w różnych komórkach i charakteryzują się odmiennym działaniem. Cyklooksygenaza - 1, za pośrednictwem wytwarzanych prostaglandyn wykazuje działanie ochronne na błonę śluzową żołądka oraz wpływa na naczynia krwionośne. Natomiast COX-2 jest wytwarzana przez uszkodzone tkanki, komórki śródbłonka, makrofagi oraz fibroblasty i stanowi indukowalną formę enzymu, pełniącą istotną rolę w procesach zapalnych (Cyklooksygenazie 1 jest przypisywana rola ochronna, natomiast COX-2 rola destrukcyjna).

Innym czynnikiem według którego możemy podzielić niesteroidowe leki przeciwzapalne jest współczynnik NNT – numberneeded to treat , który określa jaka liczba osób musi zostać poddana leczeniu danym lekiem, aby u jednej wystąpił efekt terapeutyczny. Jego wartość można przekładać na siłę działania – im niższy jest ten współczynnik, tym dany lek wykazuje silniejsze działanie:

  • leki o wysokiej wartości  NNT : ibuprofen, kwas acetylosalicylowy,
  • leki o średniej wartości NNT: naproksen,
  • leki o niższej wartości NNT : diclofenak, ketoprofen,
  • leki o niskiej wartości NNT : piroksykam, meloksykam.

Do wskazań w zakresie stosowania miejscowego leków przeciwzapalnych można zaliczyć:

  • choroby tkanki łącznej,
  • choroby zwyrodnieniowe stawów,
  • ból towarzyszący stanom zapalnym spowodowane urazem lub zabiegiem operacyjnym,
  • przewlekłe zapalenia stawów oraz tkanek miękkich w zespołach reumatycznych,
  • ostre zapalenia stawów w przebiegu chorób metabolicznych.

Niestety, z systemowym stosowaniem NLPZ wiąże się wiele działań niepożądanych i powikłań, m. in. ze strony przewodu pokarmowego, układu krążenia, ośrodkowego układu nerwowego (OUN), nerek czy też wątroby. Niekwestionowaną zaletą niesteroidowych leków przeciwzapalnych stosowanych miejscowo jest ich niewielkie wchłanianie do krążenia systemowego a największe stężenie uzyskujemy w strukturach leżących bezpośrednio w miejscu aplikacji (5-15 % wartości stężenia w surowicy krwipopodaniudoustnym). Dzięki temu zmniejszamy ryzyko poważnych powikłań w układzie krążenia, przewodzie pokarmowym, nerkach i wątrobie.. Przekłada się to jednoznacznie na bezpieczeństwo terapii. Dodatkowo istotnym argumentem za miejscowym podaniem leku jest jego kilkakrotnie większa koncentracja w chrząstce stawowej, pochewkach ścięgnistych i kaletkach maziowych oraz tkankach, które są generatorami dolegliwości u pacjenta.

Leki do podawania miejscowego mogą być stosowane na nieuszkodzoną powierzchnię skóry w różnej formie:

  • żele,
  • maści,
  • aerozole do stosowania na skórę (spray),
  • plastry.

Poza formułą stosowania istotna jest także charakterystyka chemiczna aplikowanego leku. W przypadku NLPZ stosowanych miejscowo najważniejsze wydają się: masa molekularna cząsteczki leku, lipofilność oraz zakres wchłaniania aktywnych składników. 

Po aplikacji na powierzchnię skóry leki wchłaniają się, osiągając terapeutyczne stężenie w okolicznych tkankach. 

Badania pokazały, że spośród NLPZ lepszą penetrację przez skórę cechują żele i mikroemulsje niż kremy i maści. Warunkiem maksymalnej możliwej do osiągnięcia skuteczności preparatu jest kilkukrotne podawanie go w ciągu dnia na zmienione chorobowo miejsce.

Wytyczne wielu towarzystw naukowych, m. in. American Academy of OrthopaedicSurgeons, EuropeanLeagueAgainstRheumatism (EULAR), OsteoarthritisResearchSociety International (OARSI), NationalInstitute for Health and Clinical Excellence (NICE) zalecają stosowanie preparatów miejscowych zawierających NLPZ w leczeniu bólu towarzyszącego chorobie zwyrodnieniowej stawów w pierwszej kolejności, przed rozpoczęciem podawania NLPZ drogą doustną. Większość opublikowanych badań klinicznych potwierdza skuteczność stosowanych miejscowo preparatów ketoprofenu, diklofenaku oraz w mniejszym stopniu ibuprofenu w terapii bólu o natężeniu łagodnym do umiarkowanego towarzyszącego chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego czy też stawów ręki. Stwierdzono, że im wyższa jest aktywność procesu zapalnego w obrębie błony maziowej stawu, tym lepsze jest przenikanie leku do jamy stawowej.

Obecnie na rynku pojawiły się nowe preparaty w formie spray’u do stosowania zewnętrznego zawierające w swoim składzie np. ketoprofen. Czym różnią się one od tych w formie żelu? Przede wszystkim sposobem aplikacji. W przypadku żelu nanosimy go na miejsce, w którym doszło do urazu czy reakcji zapalnej prosto z tubki. Należy wsmarować go w skórę i pozostawić do całkowitego wyschnięcia. W przypadku spray’u nanosimy preparat na skórę poprzez rozpylenie go w miejscu bolesnym, co zwiększa precyzję aplikacji (unikamy kapania czy pobrudzenia ubrania).

Dodatkowo spray umożliwia dawkowanie bez ryzyka wyciśnięcia nadmiernej ilości leku, z czym możemy mieć problem w przypadku zastosowania żelu. Lek w sprayu stanowi świetną alternatywę dla żelu u osób aktywnych, które cenią sobie szybką pomoc w przypadkuprzeciążenia tkanek wywołanych nadmiernymi obciążeniami sportowymi (aerozol łatwiej wrzucić do torby treningowej z mniejszym ryzykiem przypadkowego uszkodzenia opakowania).

Niekwestionowaną zaletą stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych w formie żelu jest możliwość wykonywania elementów masażu limfatycznego przed lub w trakcie stosowania preparatu w miejscu bólu. W pierwszej fazie pourazowej charakterystyczną cechą występującą w tkankach jest obrzęk będący wynikiem reakcji zapalnej. Terapia z elementami masażu limfatycznego może skutecznie usprawnić przepływ chłonki oraz zmniejszyć ryzyko rozprzestrzeniania się obrzęku. Stanowi to jeden z elementów kompleksowego postępowania pourazowego, które skupia się na działaniu przeciwzapalnym. Elementy masażu limfatycznego wykonane bezpośrednio przed aplikacją żelu zwiększają krążenie oraz aktywizują tkanki. Zastosowanie żelu np. z nimesulidem umożliwia spotęgowanie efektywności terapii, zmniejszenie obrzęku, a co za tym idzie stanu zapalnego, oraz działanie przeciwbólowe. W trakcie nakładania żelu wchłania się on przez naskórek, a następnie skórę właściwą, które transportują składniki aktywne w głąb jamy stawowej.

Osoby starsze najczęściej przywiązane są do stosowania leków niesteroidowych w formie żelu do aplikacji miejscowej.

Czas leczenia aerozolem jest krótszy niż przy zastosowaniu żelu.

Porównanie właściwości i stosowania leków w formie aerozolu i żelu przedstawione są w tabeli 1 na przykładzie leków; 10%-go ketoprofenu w postaci sprayu oraz 3% nimesulidu w postaci żelu.
 

  Nimesulid Ketoprofen

Postać farmaceutyczna

3%Żel.

10% Aerozol na skórę .

Substancja czynna

Nimesulid

 1 g żelu zawiera 30 mg nimesulid.

Ketoprofen

 1 ml roztworu zawiera 100 mg ketoprofenu.

Wskazania do stosowania

Objawowe leczenie bólu związanego ze skręceniem stawu i ostrym urazowym zapaleniem ścięgien.

Miejscowe, objawowe leczenie bólu i zapalenia tkanek miękkich (w tym w następstwie zwichnięć, skręceń i stłuczeń).

Dawkowanie

6-7 cm wyciśniętego żelu, 2-3 razy na dobę.

Czas leczenia 7-15 dni.

Od 3 do 6 dawek produktu leczniczego rozpylić na okolicę objętą dolegliwościami, 2-3 razy na dobę.

Stosowanie u dzieci

Nie stosować poniżej 12 r.ż.

Nie stosować poniżej 15 r.ż.

Przeciwwskazania

- Nadwrażliwość na substancję czynną lub na którąkolwiek substancję pomocniczą wymienioną.

- Reakcje nadwrażliwości w wywiadzie (np. zapalenie błony śluzowej nosa, pokrzywka lub skurcz oskrzeli) po zastosowaniu kwasu acetylosalicylowego lub innych niesteroidowych leków przeciwzapalnych.

- Nie stosować na skórę pękniętą, otartą lub w przypadku zakażeń skóry.

- Nie stosować jednocześnie z innymi kremami o miejscowym działaniu.

- Nie stosować u dzieci w wieku poniżej 12 lat.

- Nie stosować przy bezpośredniej ekspozycji na światło słoneczne i solarium.

- Brak danych u kobiet w ciąży i karmiących piersią.

Specjalne ostrzeżenia:

W celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia reakcji nadwrażliwości na światło, pacjentów należy ostrzec przed ekspozycją na bezpośrednie światło słoneczne i światło w solarium.

- Nadwrażliwość na ketoprofen lub którąkolwiek substancję pomocniczą.

- Nadwrażliwość na światło słoneczne w wywiadzie.

- Znane reakcje nadwrażliwości takie jak: astma, alergiczny nieżyt błony śluzowej

nosa po zastosowaniu ketoprofenu, fenofibratu, kwasu tiaprofenowego, kwasu acetylosalicylowego lub innych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ).

- Alergia skórna w wywiadzie po zastosowaniu ketoprofenu, kwasu tiaprofenowego, fenofibratu a także filtrów UV lub perfum.

- Światło słoneczne, nawet wówczas, gdy niebo jest zachmurzone, a także promienie UV w solarium, w trakcie leczenia oraz do dwóch tygodni po jego zakończeniu.

- Stosowanie na obszary skóry, na których występują zmiany chorobowe takie jak: wysypka lub trądzik, zakażenie skóry lub otwarte rany.

- Ostatni trymestr ciąży.

Działania niepożądane

Często: świąd, rumień.

Niezbyt często: rumień, wyprysk, świąd i pieczenie.

Rzadko: reakcje nadwrażliwości na światło, pokrzywka. Ciężkie reakcje takie jak wyprysk pęcherzowy lub pryszczykowaty.

Bardzo rzadko: przypadki zaostrzenia przewlekłej niewydolności nerek.

Recepta

Lek bez recepty.

Lek na receptę.


 

Preparaty stosowane miejscowo są interesującą opcją terapeutyczną w przypadku bólu zlokalizowanego, szczególnie u pacjentów ze współistniejącymi schorzeniami układowymi, u których stosowane systemowo analgetyki mogą powodować poważne objawy niepożądane. Stosowanie miejscowe leków przeciwzapalnych minimalizuje niekorzystne interakcje z innymi lekami przyjmowanymi przez pacjenta i umożliwia działanie w miejscu bólu. Mogą one stanowić niezwykle istotny element wielokierunkowego postępowania terapeutycznego. Stanowią również skuteczny i sprawdzony sposób na walkę z bólem mięśni i stawów.


Wybrane piśmiennictwo:

  1. red. Janiec W, Kompendium farmakologii, PZWL 2011.
  2. red. Mutschler E., Farmakologia i Toksykologia’ MedPharm Polska; wyd.IV str. 200-215
  3. Rell K. Wybrane aspekty bezpieczeństwa leczenia NLPZ, Pediatr Med Rodz 2011, 7 (1):41-48
  4. Altman R.D., Barthel H.R. Topical therapies for osteoarthritis. Drugs 2011; 71(10): 1259-1279.
  5. Backonja M., Wallace M.S., Blonsky E.R. i wsp. NGX-4010, a high-concentration capsaicin patch, for the treatment of postherpetic neuralgia: a randomized, double-blind study. Lancet Neurol 2008; 7: 1106-1112.
  6. Bastami S., Frodin T., Ahlner J., Uppugunduri S. Topical morphine gel in the treatment of painful leg ulcers, a double-blind, placebo-controlled clinical trial: a pilot study. Int Wound J 2012; 9: 419-427.
  7.  Komatsu T., Sakurada T. Comparison of the efficacy and skin permeability of topical NSAID preparations used in Europe. Eur J Pharm Sci 2012; in press.
  8. Likar R., Sittl R., Budd K. Practice of transdermal and topical pain therapy. UNI-MED Bremen, 2007.
  9.  Malec-Milewska M., Wordliczek J. Przezskórne podawanie leków w terapii bólu. Terapia 2010; 11-12: 45-52.
  10. McCleane GJ. Pain management: expanding the pharmacological options. Wiley-Blackwell Oxford, 2008.
  11.  The Cochrane Collaboration 2012. Topical NSAIDs for chronic musculoskeletal pain in adults.
  12. Wordliczek J., Dobrogowski J. Leczenie bólu. PZWL Warszawa, 2011.
  13. Kolasinski SL et al. 2019 Americam Collage of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Menagement of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis Care&Research Vol.75, 2, Fe 2020, 149-162.

Przypisy