Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

29 października 2018

NR 98 (Październik 2018)

Ziołolecznictwo jako wsparcie w chorobach reumatycznych – część 1

0 18

Ziołolecznictwo do niedawna było kojarzone głównie z praktykami medycyny ludowej, często pogardzanymi, skazywanymi na marginalizację. Obecnie obserwuje się znaczny wzrost zainteresowania lekami roślinnymi, a fitoterapia, czyli leczenie za pomocą środków roślinnych, staje się nauką medyczną równoprawną z chemioterapią, która do leczenia wykorzystuje produkty syntetyczne.

Wiele leków syntetycznych i półsyntetycznych to analogi związków roślinnych lub preparaty wywodzące się ze świata roślin, np. aspiryna, balsam peruwiański czy alkaloidy: morfina, atropina, chinina, kofeina i in. Badaniem leczniczych właściwości roślin zajmuje się odrębna dziedzina wiedzy – farmakognozja, dzięki której wiele przetworów zielarskich zostało oficjalnie uznanych za leki. Są wpisywane do farmakopei różnych krajów świata, a w laboratoriach opracowuje się zaawansowane technologie ich produkcji. 
Zioła zawdzięczają swoje lecznicze właściwości obecnym w nich związkom aktywnym, które wywierają silny wpływ na organizm człowieka. Do terapii ziołowych należy podchodzić z taką samą ostrożnością jak do stosowania leków syntetycznych. 
Leczniczy preparat roślinny musi spełniać wszystkie kryteria prawa farmaceutycznego. Musi przejść wymagane badania kliniczne, mieć rozpoznany mechanizm działania, ustalone dawkowanie, zawierać dokładną informację o wskazaniach, ewentualnych działaniach niepożądanych oraz interakcjach z innymi lekami. Oprócz tego obowiązuje standaryzacja substancji czynnych w nim zawartych, ścisła kontrola wytwarzania oraz rejestracja w Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych [1, 2]. 
Przeciwieństwem leku roślinnego są tak popularne obecnie i szeroko reklamowane suplementy diety, które nie są lekami, należą do kategorii środków spożywczych, służą wyłącznie osobom zdrowym do uzupełnienia niedoborów minerałów lub witamin w organizmie. Mogą zawierać składniki roślinne, ale bez standaryzacji, jedynie według wymagań ustawy o bezpieczeństwie żywienia i żywności. Nie przechodzą badań klinicznych. Na rynek są wprowadzane tak jak żywność, czyli po zawiadomieniu Głównego Inspektora Sanitarnego. Ścieżka legislacyjna jest szybka i nie stawia szczególnych wymagań [3].

Lek roślinny w reumatologii

Leki stosowane w chorobach reumatycznych są inhibitorami procesów zapalnych, działają poprzez hamowanie tworzenia i uwalniania mediatorów zapalenia. Istotne jest również zwalczanie stanów bólowych. Działanie znieczulające polega na hamowaniu odbioru bodźców bólowych i ich przewodzenia do OUN na skutek osłabienia aktywności nocyceptorów, czyli zakończeń nerwowych przewodzących doznania bólowe.
Klasyczna terapia obejmuje stosowanie syntetycznych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak: popularna aspiryna, ibuprofen czy leki silniejsze, np. meloksykam (Opokan), diclofenac (Olfen), ketoprofen (Ketonal). Choroby układu ruchu charakteryzują się przewlekłym przebiegiem, a towarzyszące im stany zapalne i bólowe wymagają długotrwałego podawania leków. Dłuższe stosowanie tradycyjnych leków może prowadzić do podrażnień błony śluzowej żołądka i zwiększenia ryzyka wystąpienia choroby wrzodowej. W takich przypadkach bezpieczną alternatywą mogą się okazać leki roślinne.
Preparaty roślinne są aplikowane wewnętrznie – w postaci wyciągów (wodnych lub alkoholowych), także tabletek oraz zewnętrznie – w postaci nacierań, okładów, kąpieli, plastrów lub maści [4, 5, 6].

Zioła w stanach zapalnych i bólowych 

Surowce salicylowe – „roślinna aspiryna”
Już w IV w. p.n.e. Hipokrates (460–377 p.n.e.) zauważył, że żucie liści wierzby działa przeciwbólowo w czasie porodu. Dopiero pod koniec XIX w. odkryto, że za takie działanie są odpowiedzialne związki salicylowe. Salicylany od dawna wykorzystuje się w leczeniu chorób reumatycznych u ludzi, używając do tego celu roślin będących ich źródłem. Obecnie są to najczęściej odpowiedniki syntetyczne.

  1. Wierzba biała (Salix alba)
    Surowcem fitoterapeutycznym jest kora wierzby (łac. Salicis cortex). Jej głównymi składnikami leczniczymi są salicylany: salikortyna, salicyna, tremulacyna. Salicyna (beta-glukozyd) w środowisku flory jelitowej podlega reakcji hydrolizy do saligeniny (alkohol salicylowy), która następnie utlenia się w wątrobie do kwasu salicylowego i pod wpływem reakcji acetylacji powstaje kwas acetylosalicylowy. Związek ten charakteryzuje się działaniem przeciwzapalnym, przeciwgorączkowym i przeciwbólowym, więc z powodzeniem może być stosowany w leczeniu objawów chorób reumatycznych. 
    Preparaty z wierzby białej, głównie z kory, ale też z liści, łagodzą bóle artretyczne i reumatyczne pleców, stawów kolanowych oraz biodrowych, poprawiają ruchomość stawów. Działają na opuchnięcia i zapalenia. Dawniej właściwości ściągające wierzby wykorzystywano do hamowania krwawień wewnętrznych [5, 7].
    Badania kliniczne wykazały, że z wyciągu wierzbowego można utworzyć skuteczny, a zarazem bezpieczny preparat do leczenia bólu lędźwiowo-krzyżowej części kręgosłupa. Poza tym potwierdzono jego działanie przeciwbólowe w przypadku zapalenia stawów i kości. Badani pacjenci przyjmowali ekstrakt z Salix alba zawierający 240 mg salicyny [8, 9, 10].
    Syntetyczny kwas acetylosalicylowy (ASA, acetylosalicylicacid) to znana wszystkim aspiryna. Został opracowany na bazie naturalnych salicylanów z kory wierzby i kwiatów wiązówki błotnej, a zsyntetyzowany w roku 1897 przez Felixa Hoffmanna jako stabilna postać kwasu salicylowego. Do obrotu został wprowadzony w roku 1901 przez firmę Bayer pod opatentowaną nazwą Aspirin®. Nazwa aspiryny została utworzona następująco: a – od kwasu (acid), -spir – od dawnej nazwy wiązówki błotnej Spirea ulmaria (obecnie Filipendula ulmaria), -in – to końcówka stosowana dawniej dla leków przeciwbólowych. 
    Ważnym wydarzeniem w historii aspiryny było wyjaśnienie mechanizmu jej działania przeciwzapalnego i przeciwbólowego, co nastąpiło dopiero w roku 1971. Dokonał tego brytyjski farmakolog John Vane, za co w roku 1982 został uhonorowany Nagrodą Nobla.
    ASA należy do niesteroidowych leków przeciwzapalnych, których mechanizm działania polega na inhibicji enzymów – cyklooksygenaz (COX-1 i COX-2), a dokładnie – na hamowaniu dostępu kwasu arachidonowego (AA, arachidonic acid) do centrum aktywnego tych enzymów. Prowadzi to do zablokowania wytwarzania substancji indukujących proces zapalny: prostaglandyn i tromboksanu A2, które zwiększają przepuszczalność naczyń, powodują obrzęk oraz zwiększoną wrażliwość receptorów bólowych. Aspiryna działa hamująco na aktywność COX-1 i COX-2 w taki sposób, że przyłącza się do obu enzymów w miejscach wiązania się kwasu arachidonowego będącego substratem do produkcji mediatorów zapalenia. W ten sposób funkcja katalityczna enzymów zostaje zablokowana [4, 11, 12].
    Korzystną cechą surowca roślinnego w porównaniu do syntetyku jest brak działania drażniącego na błonę śluzową żołądka oraz brak wpływu na agregację płytek krwi, a co za tym idzie – na krzepliwość krwi. Bezwzględnym przeciwwskazaniem do stosowania wyciągów z kory wierzby jest uczulenie na salicylany [5].
  2. Wiązówka błotna (Filipendula ulmaria, syn. Spirea ulmaria)
    Kwiat wiązówki jest bogatym źródłem kwasu salicylowego i acetylosalicylowego. Jej lecznicze właściwości zostały opisane już w XVIII-wiecznym Dykcyonarzu roślinnym ks. Jana Krzysztofa Kluka z Ciechanowca. Do leczenia reumatyzmu można stosować domowe napary z kwiatu (łac. Ulmariae flos). Dostępn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy