Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

16 listopada 2018

NR 99 (Listopad 2018)

Ziołolecznictwo jako wsparcie w chorobach reumatycznych – część 2

0 25

W leczeniu wielu chorób i dolegliwości, w tym także zaburzeń funkcji układu ruchu, dużą pomocą mogą okazać się preparaty pochodzenia roślinnego, określane mianem leków naturalnych, fitopreparatów lub fitofarmaceutyków. W połączeniu z tradycyjnie stosowanymi lekami syntetycznymi stanowią one korzystne uzupełnienie terapii, a w lżejszych przypadkach są wystarczająco skuteczne stosowane samodzielnie.

Efekty kuracji ziołowych są powolne, ale ich ważnym atutem jest brak niepożądanych objawów ubocznych, często występujących przy terapiach podstawowych. W przypadku chorób reumatycznych fitopreparaty wykorzystuje się głównie w celu zmniejszenia odczynów bólowych i zapalnych.

Termoterapia

Efekt termiczny jest rodzajem odpowiedzi na działanie bodźca zewnętrznego docierającego do specyficznych receptorów skórnych – termoreceptorów. Tym bodźcem jest temperatura otoczenia oraz substancje wywołujące w skórze efekt rozgrzania lub chłodzenia. Receptorami ciepła są tzw. ciałka Ruffiniego położone w głębszych warstwach skóry, natomiast receptorami zimna – tzw. kolby Krausego, zlokalizowane blisko jej powierzchni. Receptorów zimna jest w skórze ludzkiej kilkakrotnie więcej (nawet do 10 razy) niż receptorów ciepła.
Każdy termoreceptor może reagować tylko na zimno lub na ciepło, w określonych zakresach temperatur. Kiedy skóra znajduje się w stanie komfortu cieplnego, oba typy receptorów są aktywne jednocześnie. Natomiast gdy temperatura staje się wyjątkowo niebezpieczna – ekstremalne zimno lub ekstremalne gorąco – aktywność odpowiednich termoreceptorów gwałtownie wzrasta. Ponadto uruchamiane są dodatkowe „czujniki” – receptory bólowe (neurony nocyceptywne), które bólem ostrzegają przed niebezpieczeństwem uszkodzenia tkanki. Impulsy nerwowe wysyłane od receptorów do OUN sprawiają, że podwzgórze zaczyna aktywować mechanizmy termoregulacyjne zmierzające do naprawienia sytuacji (dreszcze, zmiana tempa metabolizmu, kurczenie się lub rozszerzenie naczyń krwionośnych). Istotną rolę w tym mechanizmie odgrywają temperaturozależne kanały jonowe, należące do rodziny TRP (kanały potencjału przejściowego; ang. transient receptor potential) [1, 2].
W leczeniu schorzeń reumatycznych powszechnie stosuje się różnorodne zabiegi ciepło- i zimnolecznicze z wykorzystaniem naturalnych czynników fizykalnych, jak również temperatur uzyskiwanych dzięki specjalistycznej aparaturze medycznej [3]. Cenną pomocą mogą być także związki roślinne wywołujące w skórze efekt termiczny.

„Ciepła” fitoterapia
W tej terapii wykorzystuje się preparaty o właściwościach drażniących skórę. Działanie drażniące wywołuje przekrwienie skóry, jej zaczerwienienie, jednocześnie rozgrzewa chore miejsce w wyniku pobudzenia termoreceptorów. Skutkiem rozszerzenia naczyń krwionośnych i lepszego ukrwienia obolałego miejsca jest szybsze ustępowanie obrzęków, stanów zapalnych, w konsekwencji także bólu. Preparaty drażniące są aplikowane miejscowo w postaci plastrów, mazideł, maści i kąpieli [4]. 
Składniki rozgrzewające wcierane w skórę lub konsumowane dają efekt ciepła, gorąca, a nawet „palącego ognia”. Jako pikantne przyprawy w produktach spożywczych oddziałują na nerw trójdzielny (V nerw czaszkowy, czuciowo-ruchowy), który unerwia m.in. mięśnie i śluzówkę jamy ustnej – stąd uczucie mrowienia i drętwienia języka oraz nasilona produkcja śliny [5]. 

  1. Pieprzowiec roczny (Capsicum annuum) – jest rośliną warzywną powszechnie znaną jako papryka lub pieprz turecki. Do celów medycznych służą odmiany o ostrym smaku (np. papryka chili) ze względu na obecność dużej ilości kapsaicynoidów, zwłaszcza kapsaicyny – specyficznych alkaloidów o ostrym, piekącym smaku. Kapsaicyna wywołuje w komórkach nerwowych zahamowanie działania neuroprzekaźnika przenoszącego odczucia bólowe do centralnego układu nerwowego. Można to sprawdzić, aplikując kapsaicynę na bolące zęby. Nalewka z owoców papryki zmieszana z amoniakiem i spirytusem kamforowym jest znana jako środek przeciwbólowy o nazwie „pain-killer”. Drażniące, lokalne działanie kapsaicyny wykorzystuje się do łagodzenia różnych problemów układu ruchu. Na przykład emulsja Capsigel N, zawierająca 500 mg czystej kapsaicyny, służy do nacierania przy dolegliwościach gośćcowych, nerwobólach, stanach zapalnych stawów i korzonków nerwowych, nerwu kulszowego, naciągnięcia mięśni lub ścięgien. Kapsaicyna wchodzi też w skład gazów łzawiących stosowanych do samoobrony [6, 7].
    Za odbiór wrażenia ciepła odpowiadają kanały jonowe z grupy TRPV, a wśród nich TRPV1, receptor kapsaicyny, który reaguje na ciepło i na kapsaicynę (próg wrażliwości to 43°C, oraz TRPV2, niewrażliwy na kapsaicynę, odgrywający rolę w termalnej nocycepcji, aktywowany przez wysokie temperatury (ciepło – ból, próg aktywacji 52°C [1, 2].
    Do surowców roślinnych o działaniu miejscowo rozgrzewającym należą także nasiona gorczycy czarnej i białej oraz korzeń chrzanu – od wieków wykorzystywane w medycynie ludowej.
  2. Gorczyca czarna (Sinapis nigra) i biała (Sinapis alba) – nasiona gorczycy stosuje się w postaci okładów, kataplazm i plastrów, przy czym nie należy przetrzymywać ich na ciele zbyt długo, gdyż mogą wywołać podrażnienia skóry, a nawet jej martwicę. Popularne są też kąpiele oraz woreczki i pasy wypełnione nasionami gorczycy, noszone pod ubraniem. Zdaniem naturoterapeutów nasiona gorczycy emitują pozytywne promieniowanie, które wyrównuje biopole człowieka, dlatego dobrze jest przykładać je do bolących stawów, korzonków, zatok i innych obolałych miejsc. W celu redukowania bólów kręgosłupa zaleca się spanie na gorczycowym materacu [7].
  3. Chrzan pospolity (Armoracia rusticana) – okłady ze świeżo startego korzenia chrzanu na skutek działania drażniącego, przekrwienia i efektu cieplnego skutecznie redukują dolegliwości bólowe i przykurcze mięśni, zmniejszają obrzęki, poprawiają zdolność ruchową stawów w kończynach. Współczesna fitoterapia poleca okłady z chrzanu również w przypadku zapalenia nerwu kulszowego i w bólach przy skazie moczanowej. Miazgę chrzanową należy położyć na bolące miejsce, nakryć ceratką i usunąć natychmiast po pojawieniu się silnego pieczenia. Równie skuteczne jest nacieranie nalewką z korzenia chrzanu. Pieczenie skóry po usunięciu okładów można złagodzić przez nałożenie oleju roślinnego. Przy bólach głowy medycyna ludowa zaleca okłady ze świeżych liści chrzanu [7].
  4. Olejki eteryczne – dużym zainteresowaniem, jeśli chodzi o redukowanie problemów narządu ruchu, cieszą się olejki eteryczne o działaniu rozgrzewającym, które oprócz efektów terapeutycznych mogą dostarczać przyjemnych wrażeń sensorycznych, gdyż większość z nich pięknie pachnie. Do najważniejszych olejków o omawianych właściwościach należą: pieprzowy, muszkatołowy z gałki, cynamonowy, goździkowy z pąków, jałowcowy, terpentynowy, kamforowy. W ofercie farmaceutycznej znajdujemy wiele preparatów w postaci maści lub płynów do okładów i wcierania, będących mieszankami ww. olejków, np. Amol, Argol Essenza Balsamica, Analgol i inne. Znając podstawowe zasady aromaterapii, mieszanki olejków można sporządzać samodzielnie i skutecznie wykorzystywać je do zabiegów aromaterapeutycznych: masażu, kąpieli, kompresów lub sauny [8].
    Składniki chemiczne zawarte w rozgrzewających olejkach eterycznych pobudzają termozależne kanały TRPV3 (próg aktywacji 34–38°C oraz TRPV4 (próg aktywacji 27–34°C, co daje uczucie przyjemnego ciepła, bez doznań bólowych [1, 2].
  5. Siano – do zabiegów fitoterapeutycznych z udziałem ciepła i olejów eterycznych zaliczają się procedury wykorzystujące siano, mianowicie: kąpiele w sianie (36–39°C), okłady z siana (40–45°C) oraz masaż stemplowy sianem (45°C). Takie formy terapii są coraz bardziej popularne w lecznictwie uzdrowiskowym, gdyż przyjemnie rozluźniają i relaksują ciało, dając przy tym ulgę w zmianach zwyrodnieniowych, napięciach mięśni szkieletowych, nerwobólach i innych przypadłościach. 
    Właściwości lecznicze siano zawdzięcza nie tylko trawie, lecz także cennym łąkowym ziołom, które zostały skoszone razem z nią. W naszym klimacie są to: rumianek, babka lancetowata, krwawnik pospolity, dziurawiec zwyczajny, mniszek lekarski, wiązówka błotna, rośliny motylkowe i wiele innych. Najlepszą renomą zabiegową cieszy się siano pochodzące z alpejskich łąk leżących na dużych wysokościach. Zawiera blisko 150 różnych roślin leczniczych, ziół i kwiatów, dzięki czemu jest wyjątkowo bogate w olejki eteryczne, substancje odżywcze i terapeutyczne. Zabiegi sianoterapii oferują klientom m.in. luksusowe alpejskie ośrodki narciarskie; stają się też coraz bardziej popularne w polskich ośrodkach spa [9].
  6. Borowina – w zabiegach borowinowych działanie ciepła wysuwa się na pierwszy plan. Borowina została utworzona z osadów humusowych tworzących się pod powierzchnią wody z obumarłych roślin i minerałó...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy