Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

23 lipca 2018

NR 72 (Maj 2016)

Aromaterapia w schorzeniach narządu ruchu i w odnowie biologicznej

0 444

Aromaterapia jest naturalną i przyjemną metodą łagodzenia lub usuwania wielu dolegliwości. Zabiegi aromaterapeutyczne polegają na wprowadzeniu do organizmu roślinnych olejków eterycznych, które muszą być wysokiej jakości i nie mogą być w żaden sposób modyfikowane. Obowiązuje stosowanie wyłącznie takich olejków, jakie stworzyła natura, gdyż tylko w tej postaci zachowują swoje właściwości terapeutyczne. Korzyści lecznicze płynące ze stosowania aromaterapii zostały docenione także przez farmakologię – olejki używane są bowiem jako składniki wielu specyfików medycznych. Ważnym atutem pachnącej terapii jest fakt, że zabiegi aromaterapeutyczne odbywają się bez udziału środków syntetycznych i bez stosowania urządzeń technicznych, elektrycznych czy promieniujących.

Wykorzystanie olejków eterycznych w celach leczniczych ma długą historię sięgającą czasów starożytnych, podobnie jak stosowanie pachnideł, przy czym bardzo często obydwa zastosowania łączyły się. Stare księgi indyjskie, egipskie papirusy, tradycyjna medycyna chińska, „Biblia” czy „Koran” – opisują efekty stosowania naturalnych substancji zapachowych – od magicznych, po estetyczne, lecznicze i jako sposób wyrażania uczuć. Także u antycznych Greków i Rzymian substancje aromatyczne cieszyły się wielką popularnością. Ojciec medycyny Hipokrates zalecał używanie olejków do masaży i kąpieli, a greccy żołnierze zawsze nosili przy sobie maść z mirry, którą leczyli rany1 2.

Olejki eteryczne 

Olejki eteryczne to pachnące, wieloskładnikowe mieszaniny czynnych biologicznie, lotnych substancji zapachowych. Wytwarzane są przez rośliny w specjalnie przystosowanych komórkach i tkankach wydzielniczych. Roślinom służą do przywabiania owadów zapylających oraz do odstraszania wrogów lub szkodników. Surowcem do pozyskiwania olejków na skalę przemysłową są różne części anatomiczne roślin, zależnie od ilości gromadzonych w nich olejków: kwiaty, pąki, liście, igły, owoce, nasiona, ziele, kłącza, korzenie, kora lub drewno. Olejki otrzymywane są też z korzeni i liści niektórych gatunków traw egzotycznych3

Za rośliny olejkowe uznaje się takie, które zawierają powyżej 0,01% olejku w swojej ogólnej budowie. Olejki są więc produktami pozyskiwanymi w bardzo małych ilościach, co przekłada się na ich cenę, np. 1 kg olejku różanego otrzymuje się z 2–4 ton ręcznie zbieranych płatków róż. Dlatego porcja 2 ml prawdziwego olejku różanego kosztuje powyżej 100 zł4 5 6.

Aromaterapia dopuszcza olejki otrzymywane wyłącznie dwiema metodami (z kilku znanych): przez destylację z parą wodną lub przez wytłaczanie na zimno skórek owoców (olejki cytrusowe). Producenci, aby obniżyć koszty, czasami uciekają się do fałszowania olejków aromatami syntetycznymi lub tańszymi olejkami eterycznymi o podobnym zapachu. Takie produkty można stosować do aromatyzowania powietrza w pomieszczeniach lub do perfumowania różnych wyrobów, ale nigdy w praktyce aromaterapeutycznej. 

Należy pamiętać również o tym, że olejki eteryczne, podobnie jak leki, zachowują aktywność terapeutyczną przez określony czas od wyprodukowania, co jest wykazane na opakowaniu olejku. Wymagają też właściwego przechowywania oraz zachowania przy zabiegach przepisów przeciwpożarowych, gdyż wszystkie olejki są łatwopalne7 8

Jak wiele substancji zapachowych, także i olejki eteryczne, mogą wywoływać niepożądane działania uboczne, dlatego obowiązkowe jest wykonanie próby uczuleniowej oraz konsultacja z lekarzem w przypadku chorób przewlekłych u pacjenta. Szczególna ostrożność nakazana jest także w stosunku do małych dzieci oraz kobiet ciężarnych i matek karmiących. Inne ostrzeżenia dotyczą olejków bogatych w furanokumaryny, które zwiększają wrażliwość na promieniowanie UV. W związku z tym nie wykonuje się zabiegów aromaterapeutycznych z ich udziałem łącznie z naświetlaniem lampami oraz przed opalaniem się lub wizytą w solarium9

Niektóre olejki wykazują bardzo silne działanie na organizm człowieka – w takich przypadkach nie należy przekraczać liczby 2 kropli na jeden zabieg10.

Definicja aromaterapii

Aromaterapia, potocznie zwana „leczeniem zapachami”, kiedyś była wiedzą tajemną kapłanów i szamanów. Dziś jest metodą medycyny naturalnej i kosmetyki, w której naturalne olejki eteryczne z roślin wprowadzane są do organizmu przez drogi oddechowe (wąchanie, wdychanie, inhalacje) lub przez skórę (masaż, kąpiel, kompres). Te metody zapewniają dostarczenie olejkowych substancji czynnych w stanie niezmienionym. Nie praktykuje się wprowadzania olejków drogą doustną, ponieważ w przewodzie pokarmowym mogą ulegać przekształceniom metabolicznym. 

Potocznie aromaterapia kojarzy się z działaniem bodźców węchowych, gdy tymczasem okazuje się, że jest skuteczna również u pacjentów z anosmią (całkowitą utratą węchu), co wskazuje na mechanizm niewymagający udziału narządu powonienia. Jednakże węch odgrywa tu istotną rolę jako czynnik oddziałujący na wewnętrzną równowagę organizmu i podświadomość. Wrażenia zapachowe trafiają bowiem do układu limbicznego w mózgu, który steruje ludzkimi emocjami, takimi jak zadowolenie, przyjemność czy strach oraz uczeniem się i zapamiętywaniem. Zapach może więc przywoływać miłe lub niemiłe wspomnienia wcześniejszych wydarzeń (pamięć węchowa, tzw. efekt Prousta), a tym samym pośrednio wpływać na powodzenie terapii. Dlatego jednym z warunków aromaterapii jest zastosowanie zapachów akceptowanych przez pacjenta11 12 13 14

Współczesną nazwę aromaterapii (z połączenia dwóch greckich wyrazów: aromata – wonne korzenie i therapeia – opieka, leczenie) nadał francuski chemik René-Maurice Gatefosse, który przypadkowo odkrył właściwości antyseptyczne olejku lawendowego. Podczas pracy w laboratorium dotkliwie oparzył rękę i w odruchu obronnym zanurzył ją w olejku lawendowym przygotowanym do produkcji perfum. Rana zagoiła się bardzo szybko, nie pozostawiając blizn. To skłoniło Gatefosse’a do badania właściwości leczniczych innych olejków eterycznych i zaowocowało książką pt. „Aromaterapia” – pierwszym poważnym podręcznikiem z tej dziedziny, gdzie autor stworzył spis roślin aromatycznych i sklasyfikował je według właściwości (rok 1928)15 16

W dzisiejszych czasach aromaterapia jest przede wszystkim metodą profilaktyczną, sposobem na utrzymanie dobrej kondycji psychicznej i fizycznej oraz łagodzenia codziennych dolegliwości. Odpowiednio dobrane mieszaniny olejków eterycznych wspomagają konwencjonalne metody leczenia, są też jedną z najprzyjemniejszych kuracji odprężających. Znajdują zastosowanie w terapii łagodnych zaburzeń układu nerwowego, takich jak: stany nerwicowe, bezsenność, lęki czy depresja. Są również próby ich wykorzystania w terapii wspomagającej problemy choroby Alzheimera17 18.

W łagodzeniu dolegliwości narządu ruchu największą rolę odgrywają olejki o właściwościach przeciwbólowych, przeciwzapalnych i powodujących przekrwienie skóry. Ogólnie działanie olejków eterycznych można scharakteryzować jako:

  • ożywienie i wzmacnianie wielu funkcji organizmu,
  • pobudzający wpływ na układ nerwowy,
  • poprawa komfortu psychicznego pacjenta,
  • wiele działań farmakologicznych – cucące, przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, żółciopędne, moczopędne, wykrztuśne, rozkurczowe, powodujące przekrwienie skóry19.

Aromaterapeuci stosują olejki pojedynczo lub w mieszaninach. Dobrze zaprojektowane kombinacje olejków współdziałających ze sobą działają dużo silniej niż olejki pojedyncze i pozwalają na mniejsze zużycie składników20

Aby odpowiednio dobrać olejki do potrzeb pacjenta, opracowano tzw. kręgi aromaterapeutyczne, które początkującym aromaterapeutom czytelnie pokazują, jakie olejki działają synergistycznie i jakiego zestawu można użyć w konkretnych przypadłościach21 22.

Zabiegi aromaterapeutyczne 

Inhalacje

Jest to metoda lecznicza wykorzystywana najczęściej. Może być stosowana bezpośrednio – przez kominki aromaterapeutyczne, saunę lub wdychanie oraz pośrednio, przy okazji innych zabiegów – masażu i kąpieli. Duża lotność olejków eterycznych umożliwia im przedostanie się do dróg oddechowych, a stamtąd przez nabłonek do krążenia ogólnego. Jest to proces, który zachodzi bardzo szybko i jest uwarunkowany głębokością oraz tempem oddechów, prędkością przepływu krwi przez płuca, a także charakterem związków zapachowych. Inhalacje uznaje się za metodę bezpieczną, gdyż stosowane dawki olejków są niewielkie2324 25 26

Sauna aromaterapeutyczna

Jest metodą bardziej intensywną, można z niej korzystać jedynie raz w tygodniu. Cechą zabiegów w saunie jest naprzemienne nagrzewanie i następnie ochładzanie organizmu. Każda z faz trwa 5–12 minut. 

Rozcieńczone olejki eteryczne (5–10 kropli) umieszcza się w miseczce bezpośrednio nad grzejnikiem sauny, aby olejki odparowywały pod wpływem ciepła. Inny sposób stosuje się w saunie suchej, gdzie olejki (5 kropli w szklance wody) wylewa się na rozgrzane kamienie i rozprowadza równomiernie za pomocą ręcznika lub 
np. wachlarza. Uwaga: Olejki są łatwopalne! 

Podczas pobytu w saunie olejki przedostają się do krwiobiegu dwiema drogami jednocześnie – przez układ oddechowy oraz przez skórę, gdyż skraplają się na jej powierzchni i szybko wnikają za pośrednictwem rozszerzonych porów potowych i łojowych. Wskazania do użycia sauny są szerokie – od odpoczynku po leczenie rozmaitych dolegliwości. Połączenie zabiegu cieplnego z aromaterapią jest skuteczne w leczeniu chorób zwyrodnieniowych stawów, schorzeń gośćcowych, w stanach pourazowych narządu ruchu i w niektórych chorobach skóry2728 29.

Kąpiel aromaterapeutyczna

Jest jedną z najstarszych form wykorzystywanych w aromaterapii. W najprostszej postaci polega na wrzuceniu pęczka pachnących ziół do gorącej kąpieli, co powoduje uwolnienie się cennych substancji. Przy zastosowaniu olejków eterycznych zaleca się, aby wybraną mieszankę (10–15 kropli na typową wannę) wlać na powierzchnię ciepłej, ale nie gorącej wody i starannie wymieszać. Olejki nie rozpuszczają się w wodzie, a więc utworzą na jej powierzchni warstwę, którą można wykorzystać do podwodnego masażu ciała – wówczas olejki wnikają do krwiobiegu przez skórę. Jednocześnie oddychając, wprowadza się je drogą inhalacyjną, gdyż temperatura wody ułatwia odparowywanie olejków. 

Kąpiel aromaterapeutyczna trwa 15–30 minut i nie powinna być łączona ze zwykłym myciem ciała. Po kąpieli nie spłukuje się skóry, tylko lekko osusza ręcznikiem. 

Przy kąpielach obolałych dłoni lub stóp należy zmniejszyć dawkę olejków, proporcjonalnie do objętości wody (4–5 kropli olejków na ok. 10 l wody). 

Szczególna ostrożność obowiązuje przy kąpieli dzieci. Istnieje bowiem ryzyko połknięcia wody wraz z olejkiem i podrażnienie wrażliwych błon śluzowych młodego organizmu. Olejek może też uszkodzić rogówkę oka. Wskazane jest zatem rozcieńczenie olejków olejem roślinnym przed dodaniem ich do kąpieli. 

Olejkami najczęściej używanymi do kąpieli aromaterapeutycznych są:

  • olejek lawendowy – odpręża, odstresowuje, obniża napięcie mięśni, ułatwia zasypianie,
  • olejek rumiankowy – działa przeciwzapalnie, pomaga przy alergicznych zmianach skórnych, ułatwia zasypianie,
  • olejek majerankowy – łagodzi bóle mięśniowe, leczy przeziębienia,
  • olejek rozmarynowy – działa pobudzająco,
  • olejek bergamotowy – odświeża, poprawia samopoczucie, działa antyseptycznie3031 32.

Kompresy aromaterapeutyczne

Są formą miejscowego podawania olejków eterycznych poprzez nałożenie materiału (ręcznika, gazy, waty, flaneli, płótna opatrunkowego) zanurzonego w mieszaninie olejków z wodą. Praktykuje się proporcję 5 kropli olejków na 100 ml wody. Ciepłe kompresy zaleca się przy artretyzmie, reumatyzmie, bólach mięśniowych, zapaleniu tkanki włóknistej i ropniach. Chłodny kompres jest pomocny w bólach głowy, nadwerężeniach ścięgien i stawów, przy opuchliznach i obiciach. Naprzemienne okłady zimne i ciepłe stosuje się, gdy nie jest wskazany masaż, np. przy nadwerężeniach ścięgien. Kompres powinno trzymać się nawet do dwóch godzin. Należy zabezpieczyć go przed przesuwaniem się i przed zbyt szybką utratą temperatury. W razie potrzeby należy wymienić na świeży33 34.

Masaż aromaterapeutyczny

Jest najbardziej skutecznym sposobem wprowadzania olejków eterycznych do organizmu. Łączy dobrodziejstwo masażu z właściwościami leczniczymi olejków. Rozluźniona i rozgrzana skóra łatwiej wchłania olejki, które w krótkim czasie przedostają się przez naczynia włosowate do krwiobiegu, wywołując reakcje ogólną i miejscową. Taki masaż szybko doprowadza do odprężenia, zmniejszenia napięcia psychicznego, a także działa leczniczo na wiele schorzeń. 

Masaż aromaterapeutyczny to zazwyczaj masaż klasyczny połączony z różnymi technikami masażu relaksacyjnego. Wykonuje się masowanie Całego ciała lub masaż częściowy: grzbietu, kończyn górnych, szyi, twarzy lub głowy. Przed przystąpieniem do masażu należy wykonać test alergiczny i przeprowadzić wywiad z pacjentem, aby dobrać odpowiednią mieszankę olejków eterycznych. 

Większości olejków eterycznych nie wolno aplikować na skórę bez rozcieńczenia. Do masażu aromaterapeutycznego olejki rozpuszcza się w naturalnych olejach roślinnych w proporcji: na 10 ml (łyżka stołowa) oleju 2–5 kropli olejku lub mieszanki olejków (ta ilość wystarcza na przeprowadzenie jednego zabiegu). W przypadku masażu całego ciała potrzeba ok. 20 ml oleju bazowego i 10 kropli olejków. Oleje nośnikowe dobiera się stosownie do rodzaju skóry pacjenta. Należy pamiętać, aby roztwór zabiegowy był ciepły i przyrządzony świeżo przed zabiegiem. Dopuszczalne jest przechowywanie mikstury, ale tylko przez kilka dni, w lodówce i w szczelnym opakowaniu z ciemnego szkła3536 37.

Olejki eteryczne polecane w dolegliwościach narządu ruchu

Olejki o działaniu przeciwbólowym

Powszechnie stosowane środki przeciwbólowe (zwykle niesteroidowe leki przeciwzapalne – NLPZ) powodują, jak wiadomo, wiele skutków ubocznych, szczególnie w obrębie układu pokarmowego. Jako terapię zastępczą łagodzenia bólu, także w dolegliwościach stawowych i mięśniowych, można polecić masaż lub okład aromaterapeutyczny na wybraną część ciała, z zastosowaniem odpowiednio dobranych olejków eterycznych. 

  • Olejek mięty pieprzowej – zawiera mentol, który w kontakcie ze skórą powoduje uczucie chłodu i daje efekt znieczulający. Dzieje się tak, gdyż mentol aktywuje receptory skórne TRPM8 i TRPV3. Są to transmembranowe kanały jonowe, które pośredniczą w przewodzeniu bodźców temperaturowych i bólowych. Ich wzbudzenie powoduje powstanie impulsu nerwowego, który dociera do mózgu, gdzie jest odbierany jako wrażenie ciepła, zimna lub bólu. Po wstępnym okresie wzbudzenia kolejne aplikacje powodują zmniejszenie pobudzenia nerwów czuciowych, dzięki czemu osiągany jest efekt przeciwbólowy3839 40
  • Olejek goździkowy z pąków – jest otrzymywany z pąków kwiatowych egzotycznego drzewa – goździkowca korzennego. Działanie przeciwbólowe wywołuje obecność eugenolu (dominujący składnik olejku) i jego oddziaływanie na receptor skórny TRPV1. Olejek goździkowy jest znanym od wieków środkiem przeciwbólowym, przeciwzapalnym i rozgrzewającym. Eugenol, jako samodzielna substancja, znajduje zastosowanie w znieczuleniach stomatologicznych41 4243. W bólach reumatycznych poleca się nacieranie bolących miejsc kilka razy dziennie mieszanką olejków: goździkowego (2 krople) i lawendowego (3 krople) rozpuszczonych w łyżce oleju bazowego.44  W bólach nerwu kulszowego dobre rezultaty daje masaż mieszanką olejków: goździkowego, majerankowego, bazyliowego i geraniowego rozpuszczonych w oleju ze słodkich migdałów45
  • Olejek golteriowy – otrzymywany jest z liści golterii rozesłanej (ang. wintergreen). Zawiera 85–99% salicylanu metylu, co stawia go na pierwszym miejscu wśród naturalnych analogów aspiryny. W 30 ml olejku znajduje się tyle salicylanu metylu, ile w 171 tabletkach aspiryny! Olejek należy do środków silnie działających; podany zewnętrznie szybko przenika przez skórę...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy