Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowoczesne metody fizjoterapii , Otwarty dostęp

7 października 2019

NR 109 (Październik 2019)

Terapeutyczne wykorzystanie percepcji zmysłowej człowieka – część 1

0 56

Natura obdarzyła człowieka wspaniałymi zmysłami. Dzięki nim może on odbierać świat i swoje w nim istnienie, doświadczać odczuć płynących z otoczenia oraz z wnętrza organizmu. Otrzymuje informacje radosne, estetyczne, a także przykre, sygnalizujące zagrożenie. Podatność człowieka na bodźce zmysłowe została wykorzystana również do celów terapeutycznych.

Zmysły są jak okno na świat. Umożliwiają świadome życie, pozwalają poznawać otoczenie, odczuwać je i rozumieć. Wyzwalają emocje – radość, szczęście, a także ból, strach i smutek, pomagają w podejmowaniu decyzji. W nauce jest to nazwane percepcją zmysłową, inaczej postrzeganiem. Jakiekolwiek zaburzenia postrzegania powodują dyskomfort poznawczy, zakłócenie interakcji z otoczeniem, problemy z pamięcią, myśleniem, kojarzeniem lub emocjami. 
Odbiór wrażeń z otaczającego środowiska nie byłby możliwy, gdyby nie istniały wyspecjalizowane struktury zdolne do swoistego i selektywnego reagowania na ogrom i różnorodność dopływających bodźców. Struktury te to receptory narządów zmysłów usytuowane w różnych narządach ciała. Od ich prawidłowej czynności zależy realizacja wszystkich zadań ruchowych i czuciowych. 
Receptorami zmysłowymi są wyspecjalizowane komórki nerwowe (neurony) lub zakończenia obwodowych neuronów czuciowych. Istotą działania receptora jest przetwarzanie energii bodźca (chemicznego, akustycznego, świetlnego lub mechanicznego) na impulsy nerwowe, które następnie są przesyłane drogami nerwowymi do ośrodkowego układu nerwowego. Każdy rodzaj percepcji zmysłowej ma swoją reprezentację w odpowiednim obszarze kory mózgowej, do którego są kierowane płynące od receptora strumienie impulsów nerwowych.

Zmysły człowieka 

Wzrok (percepcja bodźców świetlnych) 
Receptory światłoczułe (fotoreceptory) – czopki i pręciki – są zlokalizowane w siatkówce oka, a rozpoznanie generowanych przez nie sygnałów elektrycznych odbywa się w korze wzrokowej, w płacie potylicznym mózgu. Percepcja wzrokowa pozwala na rozpoznawanie i zapamiętywanie miejsc, osób, kształtów, kolorów oraz czytanie, pisanie, orientację przestrzenną, obsługę urządzeń etc. Szacuje się, że za pośrednictwem wzroku do człowieka dociera 80% informacji o otaczającym świecie. Substytutem wzroku u osób niewidomych jest zmysł dotyku dający podobne informacje przestrzenne. 

Słuch (percepcja bodźców akustycznych)
Receptory słuchu znajdują się w uchu środkowym, w części błędnika błoniastego zwanego przewodem ślimakowym. W jego obrębie znajduje się narząd spiralny Cortiego wraz z komórkami włoskowatymi (rzęsatymi), które są właściwymi receptorami dźwięku. Utrata komórek włoskowatych jest przyczyną problemów ze słuchem (komórki te nie ulegają regeneracji). Dalsza droga słuchowa prowadzi przez szereg struktur podkorowych w pniu mózgu, a końcowym etapem jest pierwszorzędowa kora słuchowa w płacie skroniowym mózgu. Dzięki percepcji słuchowej człowiek może odbierać, rozpoznawać i zapamiętywać dźwięki (muzyka, mowa), lokalizować ich źródła (dźwięki alarmowe), grać na instrumentach, śpiewać [1, 2, 3].
 



Węch (percepcja bodźców zapachowych)
Receptorami węchowymi są komórki węchowe zlokalizowane w nabłonku węchowym w jamie nosowej. U człowieka liczba komórek węchowych wynosi ok. 5 mln, u psa – 200 mln. Receptory węchowe reagują specyficznie na obecność molekuł zapachowych w otoczeniu, dlatego są zaliczane do chemoreceptorów. W wyniku ich aktywacji sygnał chemiczny zostaje zamieniony w impuls elektryczny, który trafia do opuszki węchowej mózgu, a następnie do wyższych struktur, głównie do układu limbicznego – hipokampu i ciała migdałowatego. Obszary te są odpowiedzialne za pamięć i szybkie stany emocjonalne człowieka. Zapachy można zatem uznać za nośnik informacji oraz czynnik wywołujący emocje. 
Funkcjonowanie zmysłu powonienia na poziomie molekularnym przez długi czas nie było znane. Dziś wiadomo, że jest to skomplikowany proces poznawczy regulowany genetycznie (białka receptorów węchowych koduje ponad 400 genów). Za jego wyjaśnienie badaczom amerykańskim została przyznana Nagroda Nobla (Linda Buck, Richard Axel, 2004). Nadal jednak mało wiadomo na temat tego, jak bodziec zapachowy jest zorganizowany w wyższych obszarach mózgu i jak sygnały elektryczne z różnych receptorów węchowych są segregowane w dalszych częściach narządu powonienia, aby doszło do swoistej odpowiedzi układu limbicznego [1, 4].

Smak (percepcja bodźców smakowych)
Receptorami smakowymi są komórki smakowe wchodzące w skład struktury kubków smakowych zlokalizowanych w brodawkach języka. Należą do chemoreceptorów, podobnie jak komórki węchowe, ponieważ są aktywowane przez cząsteczki chemiczne obecne w pokarmach. Pokarmowe związki chemiczne rozpuszczają się w ślinie i przez otwór smakowy docierają do komórek smakowych, gdzie powstają impulsy elektryczne przekazywane do mózgu.
Człowiek odróżnia pięć podstawowych smaków: 

  • słodki (węglowodany, aminokwasy), 
  • słony (sól kuchenna, sole organiczne), 
  • kwaśny (kwasy), 
  • gorzki (alkaloidy – najczęściej są to trucizny; smak ostrzegawczy), 
  • umami (mięsny, smak kwasu glutaminowego). Umami to smak kojarzący się z sosem sojowym i chińskimi potrawami. Dołączył do listy smaków podstawowych w 2001 r., kiedy naukowcy japońscy wyizolowali receptor wiążący anion glutaminianowy. 

Rozważa się istnienie receptorów smaku tłuszczu, ale obecnie nie ma na to wystarczających dowodów [1, 5].
Każdy kubek smakowy zawiera receptory odpowiedzialne za różne smaki, jest więc uniwersalnym odbiorcą smaków. W związku z tym nieaktualna stała się mapa języka prezentowana od ponad 70 lat, zwłaszcza w starszych podręcznikach, przedstawiająca strefy recepcyjne języka przypisane do odbioru konkretnych smaków. 
Wrażliwość na smaki zależy m.in. od temperatury. Maksymalna jest w przedziale między temperaturą ciała a temperaturą pokojową. Jest to jeden z sekretów sztuki kulinarnej – przyprawy należy dodawać stosownie do temperatury potrawy [5].

Zmysły somatyczne 
Wszystkie drogi nerwowe przekazujące sygnały z receptorów skóry, mięśni i stawów są objęte wspólną nazwą dróg czucia somatycznego lub dróg somatosensorycznych. Miejscem przetwarzania informacji czuciowych jest obszar kory czuciowej (somatosensorycznej) w płacie ciemieniowym mózgu. Natomiast za planowanie i wykonywanie dowolnych ruchów ciała, głównie dłoni, twarzy oraz warg, odpowiada kora ruchowa (somatomotoryczna) znajdująca się w płacie czołowym [1, 2].
 

Czucie somatyczno-trzewne

Czucie somatyczne: 

  • czucie powierzchniowe (skóra owłosiona i nieowłosiona),
  • czucie głębokie (mięśnie szkieletowe, ścięgna, stawy).

Czucie trzewne: trzewia, np. żołądek, jelito, wątroba, płuca, serce. 

Według P. Berlit, Neurologia. Kompendium, PZWL, Warszawa 2008


Receptory czuciowe w skórze człowieka (czucie powierzchniowe)

  1. Receptory dotyku
    Reagują na dotyk, ucisk lub wibracje. Są zaliczane do mechanoreceptorów, ponieważ ich odkształcenie spowodowane działaniem siły mechanicznej jest bodźcem aktywującym cały przekaz sensoryczny. Są rozmieszczone nierównomiernie na powierzchni ciała – najliczniej na wargach, języku, opuszkach palców i w strefach erogennych. Zależnie od specyficzności fizjologicznej mają określoną lokalizację w obrębie skóry jako ciałka Merkla, ciałka Meissnera oraz ciałka Vatera–Paciniego. Występują też w sąsiedztwie nasady włosów jako tzw. receptory koszyczkowe mieszków włosowych i sprawiają, że włos jest narządem dotyku. 
     
  2. Termoreceptory
    Rejestrują zmiany temperatury otoczenia. Należą do nich receptory ciepła, tzw. ciałka Ruffiniego, położone głęboko w obszarze skóry właściwej (reagują w zakresie temperatur 35–43°C) oraz ciałka (kolby) Krausego, receptory zimna (reagują w zakresie 15–35°C), położone blisko powierzchni skóry, w górnej części skóry właściwej. Receptorów zimna jest 10 razy więcej niż receptorów ciepła. Działanie temperatur poza wymienionymi zakresami jest odbierane jako ból. 
     
  3. Nocyceptory
    Wolne zakończenia nerwowe odpowiedzialne za przewodzenie bólu; reagują na bodźce uszkadzające – mechaniczne, termiczne lub chemiczne (tzw. ból receptorowy, nocyceptywny). Sygnały o uszkodzeniu tkanki są przesyłane do rdzenia kręgowego poprzez nerwy obwodowe, dalej do pnia mózgu i wzgórza („rozdzielni” bodźców czuciowych) i ostatecznie do kory mózgowej, gdzie są odczuwane jako świadomy ból [2, 3].
     

Wrodzona niewrażliwość na ból (analgezja wrodzona)

Jest to rzadka choroba genetyczna, która polega na mutacji genu SCN9 A kodującego białko kanałów sodowych występujących w nocyceptorach. Dziedziczy się ją w sposób autosomalny recesywny. 


Czucie głębokie

Oprócz informacji czuciowej wysyłanej z receptorów skórnych drogi czuciowe w rdzeniu kręgowym przekazują sygnały dotyczące stawów i położenia kończyn. Ten typ informacji czuciowej nazywa się propriocepcją lub kinestezją. Jest to zmysł ułożenia części ciała względem siebie oraz napięcia mięśniowego. 
Receptorami aktywowanymi w propriocepcji są wrzecionka nerwowo-mięśniowe i narządy ścięgniste Golgiego. Dodatkowo mechanoreceptory unerwiające torebkę stawową dostarczają informacji o kątach utworzonych przez poszczególne elementy szkieletu. Dzięki temu układowi człowiek otrzymuje dokładną orientację w topografii swojego ciała, może swobodnie się przemieszczać i koordynować złożone działania ruchowe bez konieczności udziału wzroku. 
Pierwotne i wtórne neurony czuciowe w różny sposób odpowiadają za rozciągnięcie mięśnia. W celu odzwierciedlenia różnic czynnościowych pierwotne włókna czuciowe nazwano dynamicznymi, a wtórne włókna czuciowe – statycznymi. Proprioreceptory występują też w błędniku odpowiedzialnym za utrzymanie równowagi ciała [6, 7].

Zmysł równowagi

Zmysł ten wiąże się z czuciem głębokim. Utrzymanie równowagi ciała wymaga dopływu informacji z receptorów czucia skórnego i mięśni oraz z receptorów wzroku. Trzeci rodzaj informacji pochodzi z pobudzenia receptorów układu przedsionkowego. Anatomicznie odpowiada mu błędnik błoniasty znajdujący się w uchu wewnętrznym. Występują w nim narządy otolitowe odbierające ruch przebiegający w linii prostej oraz przewody półkoliste reagujące na ruch obrotowy. Potencjały czynnościowe spowodowane aktywacją komórek receptorowych są przekazywane do móżdżku i pnia mózgu, gdzie ma miejsce ich integracja [1, 7].

Percepcja zmysłowa jako czynnik terapeutyczny

Aromaterapia 
Jest metodą od wieków wykorzystywaną w medycynie niekonwencjonalnej, ale zdobywa coraz szersze uznanie w kręgach lecznictwa klasycznego oraz w rehabilitacji jako terapia komplementarna. Jej zalety wykorzystuje też kosmetologia. 
Popularnie aromaterapię nazywa się leczeniem zapachami, chociaż nie jest to faktyczne odzwierciedlenie postępowania medycznego. Substancjami leczniczymi w aromaterapii są olejki eteryczne – aromatyczne wytwory roślin o określonym składzie, jakości i pochodzeniu. Są to wieloskładnikowe wydzieliny o charakterze lotnym, produkowane w celu wabienia zapylaczy lub odstraszania ewentualnych wrogów bądź szkodników.
Nie należy mylić aromaterapii z aromachologią, która nie jest terapią, lecz nauką badającą wpływ zapachów różnego pochodzenia (naturalnych i syntetycznych) na nastroje i emocje człowieka, podczas gdy bezwzględnym warunkiem aromaterapii jest stosowanie wyłącznie olejków eterycznych, w dodatku posiadających status terapeutyczny, czyli udokumentowane pochodzenie naturalne wraz ze ściśle określonym procesem pozyskiwania [8].
W zabiegach aromaterapii olejki eteryczne są podawane dwiema drogami: inhalacyjną przez wdychanie oparów lub przezskórną (transdermalną) w postaci masażu, kąpieli, sauny, kompresów oraz kosmetyków. Metody te pozwalają na szybkie przedostanie się substancji czynnych do krwiobiegu. Ponadto olejki przechodzą w stanie niezmienionym – takim, jak stworzyła je natura. Klasyczna aromaterapia nie uznaje podania doustnego, ponieważ olejki pod wpływem układu trawiennego mogą mieć zmodyfikowaną przydatność leczniczą [9, 10].
W aromaterapii wykorzystuje się zjawisko chemorecepcji, czyli wrażliwości receptorów na obecność substancji chemicznych w otoczeniu. Wiadomo, że impulsy nerwowe płynące od komórek węchowych trafiają do układu limbicznego w mózgu. Stąd prosty wniosek, że zapachy mogą oddziaływać na ludzkie zachowania, motywacje i emocje, na kondycję psychiczną, samopoczucie i koncentrację uwagi. Z tego powodu aromaterapia jest szeroko wykorzystywana w ośrodkach spa & wellness przy zabiegach relaksacyjnych dla ciała i duszy, także w odnowie biologicznej u sportowców i ogólnie pojętej profilaktyce zdrowotnej. Odpowiednio dobrane i zaaplikowane olejki eteryczne mogą też wspomagać leczenie wielu chorób, m.in. schorzeń układu ruchu, chorób psychicznych, problemów skórnych, głównie trądziku i grzybic, oraz pielęgnować urodę [11, 12, 13]. Bardzo przyjemną terapią relaksacyjną i leczniczą jest sianoterapia, w której wykorzystuje się moc olejków eterycznych pochodzących z traw i leczniczych roślin łąkowych. Za najcenniejsze pod tym względem uchodzi siano z alpejskich łąk. 
Dużo emocji (przyjemnych lub przykrych) u każdego człowieka może wywołać zjawisko pamięci zapachowej, nazwane przez psychologów efektem Prousta, polegające na przywoływaniu wspomnień z przeszłości, zdarzeń lub osób, pod wpływem nagle pojawiającego się zapachu. Ten pamięciowy pachnący ładunek emocjonalny jest wykorzystywany w psychoterapii do leczenia amnezji u ludzi. Terapeuci odwołują się także do aktywowania śladów smakowych, słuchowych i wzrokowych [14, 15, 16].

Terapie dotykowe
Dotyk to najbardziej pierwotny ze zmysłów. Wszystkie gatunki zwierząt żyjące na świecie są wyposażone w zmysł dotyku, który służy im do tworzenia więzi i komunikowania się. 
Także u ludzi dotyk ma dużą wartość społeczną, odgrywa rolę w komunikacji międzyludzkiej, wpływa na percepcję i dobre samopoczucie. Przyczynia się do lepszego rozwoju niemowląt, a w każdym okresie życia powoduje zmniejszenie stanów lękowych i depresji. Głaskanie i przytulanie powoduje wydzielanie „hormonów szczęścia” – endorfin i serotoniny, „hormonu miłości” – oksytocyny oraz hormonu odpowiedzialnego za stan zadowolenia – dopaminy. W związku z powyższym dotyk może być narzędziem pomocniczym w psychoterapii, np. małżeńskiej, czy w leczeniu dzieci autystycznych. W masażu leczniczym dotyk stanowi narzędzie podstawowe. Celowy i ukierunkowany dotyk, jakim jest masaż (we wszystkich jego odmianach), leczy nie tylko chore ciało, lecz także psychikę, usuwa stres, napięcie nerwowe lub zaburzenia na tle emocjonalnym [19, 21]. 
 

Czy mamy dwa nosy?

Wiele na to wskazuje, a sprawa dotyczy odbioru feromonów – substancji sygnałowych, zwanych semiochemicznymi, które są wydzielane na zewnątrz organizmu w celu wywołania określonych zachowań u innych osobników tego samego gatunku. Zwierzętom feromony służą jako informacja o charakterze obronnym, terytorialnym lub seksualnym, natomiast substancje semiochemiczne wydzielane przez ciało człowieka są adresowane głównie do płci przeciwnej. Są odbierane w sposób podświadomy, instynktowny. Syntetyczne związki feromonowe mogą być wykorzystywane jako dodatki do perfum i dezodorantów oraz innych kosmetyków codziennego użytku, także do preparatów stosowanych w zabiegach czysto relaksacyjnych.
Feromony mózg odbiera inaczej niż tradycyjne zapachy, ponieważ przeważnie są one bezwonne i w ich przekazie nie uczestniczy narząd powonienia. Siedliskiem receptorów feromonowych jest narząd lemieszowo-nosowy, VNO (ang. vomeronasal organ), zwany też narządem Jacobsona, mieszczący się w jamie nosowej, ale niebędący częścią zmysłu węchu. VNO wychwytuje związki feromonowe i przekazuje sygnały do podwzgórza (hypothalamus) odpowiedzialnego m.in. za sekrecję hormonów, cykle rozrodcze i popęd seksualny. Przekaz odbywa się za pośrednictwem tzw. nerwu czaszkowego zerowego (nerw XIII, terminalny), który jest całkowicie niezależny od nerwu węchowego. 
Aktywność narządu Jacobsona u ludzi nie została dokładnie wyjaśniona, natomiast u wielu innych kręgowców jego funkcjonowanie jest bezsporne. Ostatnie badania jednakże wykazały, że feromony mogą odgrywać ważną rolę w ludzkiej biologii behawioralnej i reprodukcyjnej [17, 18, 19, 20].


Uzdrawiającą siłę dotyku dostrzeżono już w odległej przeszłości, gdzie stanowił on podstawową formę leczenia, zwłaszcza w medycynie starożytnego Dalekiego Wschodu czy starożytnej Gr...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy