Dołącz do czytelników
Brak wyników

DOLEGLIWOŚCI BÓLOWE DOLNEGO ODCINKA KRĘGOSŁUPA
NAJPOPULARNIEJSZE KWESTIONARIUSZE OCENY STOPNIA NIESPEŁNOSPRAWNOŚCI

Artykuły z czasopisma | 9 listopada 2012 | NR 33
33

Dolegliwości związane z bólami kręgosłupa stanowią poważny problem zdrowotny, społeczny i ekonomiczny. Bóle odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa przynajmniej raz w życiu odczuwa 60–85% ludzi (Krismer i Tulder, 2007). Badania epidemiologiczne wykazały, że ponad 50% ludzi starszych cierpi z powodu bólu „krzyża” (Domżała, 2000).

Wraz z rozwojem metod chirurgicznych, terapeutycznych, nowych farmaceutyków mających przynieść ulgę cierpiącym na dolegliwości dolnego odcinka kręgosłupa rozwija się też prężnie diagnostyka mająca na celu ocenę stopnia dysfunkcji spowodowanej bólem kręgosłupa. Odpowiednio skonstruowane kwestionariusze pozwalają na ocenę stanu funkcjonalnego pacjenta przed terapią oraz po jej zakończeniu, pozwalają wykryć krótko- lub długotrwałe zmiany kliniczne. Terapeuta ma do wyboru kilkadziesiąt różnych skal, indeksów do oceny stanu pacjenta, nasilenia poziomu bólu, jego stanu funkcjonalnego w różnych dziedzinach życia. Duża różnorodność kwestionariuszy służących do oceny stopnia niezdolności z jednej strony pozwala na odpowiedni dobór w stosunku do konkretnego pacjenta, z drugiej jednak strony różnorodność utrudnia, a czasami wręcz uniemożliwia porównanie otrzymanych wyników, przez co trudno ocenić skuteczność danej terapii. Różne indeksy oceniają różne aspekty możliwości funkcjonalnych pacjenta, mają zróżnicowaną wagę przyznawanych punktów, różnią się ocenianym czasem (np. teraz, dzisiaj, w ciągu ostatnich kilku, kilkunastu dni lub też nie precyzują wcale czasu, jak w Kwestionariuszu Niezdolności Oswestry). Poniżej przedstawiono przykładowe, najpopularniejsze narzędzia oceny niesprawności w dolegliwościach bólowych dolnego odcinka kręgosłupa, zarówno te bardziej złożone, jak i te bardzo proste.

POLECAMY

Oswestry Disability Index (ODI)

W wersji podstawowej 1.0 (Fairbank i wsp., 1980) składa się z 10 sekcji pytań oceniających czynności życia codziennego, których wykonanie może być zdeterminowane bólem dolnego odcinka kręgosłupa. Oceniane dziedziny to: intensywność bólu, samodzielność, podnoszenie przedmiotów, chodzenie, siedzenie, stanie, sen, życie seksualne, życie towarzyskie i podróżowanie. Dostępnych jest kilka wersji ODI (Fairbank i Pynsent, 2000). Istnieją modyfikacje, w których wersja podstawowa 1.0 pozbawiona jest sekcji 8 czy 9 (Bossons i wsp., 1996), stworzono wersję 2.0 (Baker i wsp., 1989). Poprawioną wersję opublikowali chiropraktycy (Hudson-Cook i wsp., 1989), swoją wersję przedstawili też Fritz i Irrgang (2001), w której sekcja poświęcona życiu seksualnemu zastąpiona została sekcją obowiązków zawodowych czy domowych. Jest też wersja stworzona przez Amerykańską Akademię Chirurgów Ortopedycznych składająca się z 7 sekcji, w której pominięto sekcje 1, 8 i 9 (Fairbank, 1995). W wersji oryginalnej 1.0 brak specyfikacji ram czasowych występujących dolegliwości, natomiast w wersji 2.0 są już określone do „teraz”. Są też wersje, wktórych ramy czasowe określone są dla okresu ostatniego tygodnia (Fairbank, 1995; Roland i Fairbank, 2000).

Roland-Morris Disability Questionnaire (RDQ)

W wersji podstawowej (Roland i Morris, 1983) składa się z 24 punktów, specyficznie powiązanych z funkcjami fizycznymi, służących do oceny niesprawności wynikających z bólów dolnego odcinka kręgosłupa. Do rozważanych dziedzin należą: chodzenie, pochylanie się, siedzenie, leżenie, ubieranie się, spanie, samoobsługa i czynności codzienne. Oryginalny RDQ zawiera też sześciostopniową skalę oceny bólu w formie „termometru bólu” (Roland i Morris, 1983). Istnieją też różne zmodyfikowane wersje oryginału: RDQ-23 (Patric i wsp., 1995) jest 23-punktową wersją RDQ, w której 5 oryginalnych punktów zostało zastąpionych innymi; RDQ-18 (Stratford i Binkley, 1997) jest krótszą modyfikacją RDQ, w której punkty 2, 15, 17, 19, 20 i 24 zostały pominięte. Jeszcze krótszą wersją jest RDQ-16 (Dionne i wsp., 1997; Dionne i wsp., 1999), w której oceniane są ograniczenia w życiu codziennym spowodowane przez bóle „krzyża” w przeciągu ostatnich 2 tygodni. Wersja ta różni się też możliwością udzielanych odpowiedzi, oprócz standardowych „tak”, „nie” są jeszcze „nie wiem” i „nie ma zastosowania”. Natomiast wersja RDQ-2 (Underwood i wsp., 1999) pozwala ocenić poprzedzające 4 tygodnie; RDQ-7p (Walsh i Radcliffe, 2002) jest wersją powstałą z połączenia oryginalnego RDQ z siedmiostopniową skalą Likerta. Skala ta składa z kafeterii liczącej 7 odpowiedzi ułożonych w porządku od stopnia całkowitej akceptacji, do całkowitego odrzucenia, w tym przypadku 0 = „całkowicie się nie zgadzam”, a 6 = „całkowicie się zgadzam”. Badany ma za zadanie określić, w jakim stopniu zgadza się z danym twierdzeniem. RDQ-12 (Atlas i wsp., 2003) jest najkrótszą modyfikacją powstałą z RDQ-23.

Quebec Back Pain Disability Scale (QBPDS)

Jest 20-punktowym kwestionariuszem oceniającym stopień niesprawności pacjentów z bólem pleców (Kopec i wsp., 1995). Ocenie podlegają takie dziedziny życia codziennego, jak: samoobsługa, spanie, chodzenie, wchodzenie po schodach, siedzenie, stanie, podnoszenie dużych lub ciężkich przedmiotów, pochylanie i zginanie, aktywność fizyczną i prace domowe. Nie są natomiast oceniane: życie towarzyskie, życie seksualne i intensywność bólu. Każda z 20 codziennych czynności jest punktowana w 6-stopniowej skali od 0 do 5, gdzie 0 = wcale nietrudne, a 5 = niemożliwe do wykonania.

The Waddell Disability Index (WDI)

Jest 9-punktową skalą, w której oceniane są czynności życia codziennego, ograniczone poprzez bóle dolnego odcinka kręgosłupa (Waddell i Main, 1984). Ocenie podlegają: dźwiganie, siedzenie, stanie, podróżowanie, chodzenie, spanie, życie towarzyskie, życie seksualne i zakładanie rajstop, skarpet czy wiązanie sznurówek. Pacjenci odpowiadają tylko „tak” lub „nie”. Możliwy wynik po podliczeniu waha się od 0 do 9 punktów.

The General Function Score (GFS)

Jest 9-punktowym indeksem oceniającym niesprawność fizyczną pacjentów z bólami kręgosłupa, wśród ocenianych czynności są: wchodzenie po schodach, siedzenie dłużej niż 30 minut, stanie dłużej niż 30 minut, chodzenie dłużej niż 30 minut, dźwiganie ponad 10 kg, pochylanie się nad umywalką, noszenie torby z artykułami spożywczymi, ubieranie się i słanie łóżka. Odpowiedzi są odpowiednio punktowane od 0 do 2 punktów. (Hägg i wsp., 2001).

Oswestry Disability Index (ODI)

Ankieta została opracowana dla oceny wpływu dolegliwości bólowych kręgosłupa na Pani/Pana codzienną aktywność życiową. Proszę odpowiedzieć na wszystkie 10 pytań, zaznaczając w każdym pytaniu tylko jedną odpowiedź (stawiając „X” po lewej stronie odpowiedzi w miejscu), która jest najbliższa Pani/Pana odczuciom.

Wskaźnik niesprawności w bólach kręgosłupa
Pytanie 1. Nasilenie bólu
  Odczuwany ból jest nieznaczny lub średni. Nie muszę stosować leków przeciwbólowych
  Ból jest znaczący, jednak wytrzymuję bez środków przeciwbólowych
  Środki przeciwbólowe całkowicie znoszą ból
  Środki przeciwbólowe w odczuwalny sposób zmniejszają ból.
  Środki przeciwbólowe w nieznacznym stopniu zmniejszają ból.
  Stosowane środki przeciwbólowe nie zmniejszają bólu.
Pytanie 2. Samodzielność
  Codzienne czynności nie nasilają bólu, dlatego jestem całkowicie samodzielna/samodzielny.
  Codzienne czynności nie nasilają bólu, dlatego jestem całkowicie samodzielna/samodzielny.
  Odczuwam ból podczas codziennych czynności, wykonuję je jednak wolniej i ostrożniej
  Potrzebuję pomocy, jednak w dużej mierze jestem samodzielna/samodzielny.
  Potrzebuję pomocy codziennie w większości wykonywanych przeze mnie czynności.
  Nie mogę się samodzielnie ubrać, mycie sprawia mi problemy, leżę w łóżku
Pytanie 3. Podnoszenie przedmiotów
  Mogę podnosić ciężkie przedmioty i nie nasila to bólu
  Mogę podnosić ciężkie przedmioty, lecz odczuwam przy tym nasilenie bólu
  Ból uniemożliwia podnoszenie ciężkich przedmiotów z podłogi, jednak mogę je podnieść, jeśli są dogodnie umiejscowione, np. na stole
  Ból uniemożliwia podnoszenie ciężkich przedmiotów, jednak mogę podnosić średnio lekkie przedmioty, jeśli są dogodnie umiejscowione, np. na stole.
  Mogę podnosić tylko bardzo lekkie przedmioty
  Nie mogę podnosić żadnych przedmiotów.
Pytanie 4. Chodzenie
  Mogę chodzić swobodnie
  Bóle podczas chodzenia się nasilają
  Ból uniemożliwia mi pokonywanie większych dystansów niż 1,5 km.
  Ból uniemożliwia mi pokonywanie większych dystansów niż 700 m
  Mogę chodzić tylko korzystając z kul lub „balkonika”
  Przez większą część dnia przebywam w łóżku lub w pozycji siedzącej

 

Pytanie 5. Siedzenie
  Mogę długo siedzieć na obojętnie jakim krześle i nie odczuwam bólu.
  Mogę długo siedzieć tylko na moim ulubionym krześle
  Ból uniemożliwia mi siedzenie dłuższe niż 1 godzinę.
  Ból uniemożliwia mi siedzenie dłuższe niż pół godziny
  Z powodu bólu nie mogę siedzieć dłużej niż 1 minutę
  Bóle uniemożliwiają mi siedzenie
Pytanie 6. Stanie
  Mogę stać, jak długo zechcę i nie odczuwam bólu
  Podczas stania odczuwam bóle, które się nie nasilają
  Dłuższe stanie powoduje nasilenie bólu
  Ból nasila się po 30 minutach w pozycji stojącej.
  Ból nasila się po 10 minutach w pozycji stojącej.
  Unikam stania, gdyż od razu odczuwam ból.
Pytanie 7. Spanie
  Nie odczuwam bólu podczas snu.
  Odczuwam ból w łóżku, który jednak nie przeszkadza mi w zaśnięciu.
  Z powodu bólu nie przesypiam ¼ nocy.
  Z powodu bólu nie przesypiam połowy nocy
  Z powodu bólu nie przesypiam ¾ nocy
  Ból uniemożliwia mi zaśnięcie
Pytanie 8. Życie towarzyskie
  Moje życie towarzyskie jest normalne, bez dolegliwości bólowych
  Moje życie towarzyskie jest normalne, jednak odczuwam nasilenie bólu
  Ból nie ma większego wpływu na moje życie towarzyskie, jednak muszę unikać zajęć wymagających nadmiernego ruchu, jak np. tańca
  Moje życie towarzyskie jest ograniczone z powodu bólu, nie wychodzę zbyt często z domu
  Z powodu bólu całe moje życie towarzyskie ograniczam do spotkań w moim domu.
  Z powodu bólu nie prowadzę żadnego życia towarzyskiego.

 

Pytanie 9. Aktywność seksualna
  Moja aktywność seksualna jest normalna i nie powoduje zwiększenia dolegliwości bólowych
  Moja aktywność seksualna jest prawie normalna, lecz powoduje nieznaczne dolegliwości bólowe
  Moja aktywność seksualna jest prawie normalna, lecz powoduje znaczne dolegliwości bólowe
  Moja aktywność seksualna jest poważnie ograniczona z powodu bólu
  Moja aktywność seksualna jest zbliżona prawie do zera z powodu bólu
  Ból uniemożliwia mi jakąkolwiek aktywność seksualną
Pytanie 10. Podróże
  Nie odczuwam bólu podczas podróży
  Niekiedy odczuwam bóle podczas podróży, jednak sposób, w jaki podróżuję, nie powoduje ich nasilenia.
  Odczuwam silniejsze bóle podczas podróży, jednak nie zmuszają mnie one do zmiany środka transportu
  Odczuwam silniejsze bóle podczas podróży i dobieram sposób podróżowania, by je zmniejszyć.
  Ból ogranicza moje możliwości podróżowania
  Ból uniemożliwia mi podróżowanie, z wyjątkiem gdy podczas podróży mogę leżeć

 

Interpretacja wyników

Należy dodać wyniki poszczególnych sekcji, wynik zamienić na procentowy (liczbę uzyskanych punktów podzielić przez maksymalną możliwą do uzyskania liczbę punktów i pomnożyć razy 100).

Wyniki:

  • 0–20% – minimalna niesprawność: pacjent jest w stanie wykonywać większość czynności życiowych. Zwykle żadne leczenie nie jest wskazane, z wyjątkiem porad na temat podnoszenia, siedzenia i ćwiczeń.
  • 21–40% – umiarkowana niesprawność: pacjent doświadcza więcej bólu oraz trudności związanych z siedzeniem, podnoszeniem i staniem. Podróżowanie i funkcjonowanie społeczne są utrudnione, możliwa niezdolność do pracy. Samoobsługa, życie seksualne i spanie nie są znacząco utrudnione, pacjent może być leczony przy zastosowaniu klasycznych środków.
  • 41–60% – poważna niepełnosprawność: ból wydaje się najpoważniejszym problemem w tej grupie, a codzienne czynności są utrudnione. Pacjenci wymagają szczegółowych badań.
  • 61–80% – kalectwo, upośledzenie: ból pleców wpływa na wszystkie sfery życia pacjenta. Wymagana jest pozytywna interwencja.
  • 81‑100% – pacjenci ci albo są przykuci do łóżka, albo wyolbrzymiają swoje objawy

Roland-Morris Disability Questionnaire

Kiedy bolą Pana/Panią plecy, wykonywanie niektórych codziennych czynności może być trudne. Lista zawiera zdania, jakich użyto do opisania stanu w czasie bólu pleców. Być może uzna Pan/Pani, że niektóre z nich wyróżniają się, ponieważ opisują Pana/Pani dzisiejszy stan. Podczas czytania tej listy proszę wziąć pod uwagę swój dzisiejszy stan. Po przeczytaniu zdania, które opisuje Pana/Pani dzisiejszy stan, proszę wstawić „X” w kratce obok. Jeśli zdanie nie odnosi się do Pana/Pani, proszę zostawić puste miejsce. Należy pamiętać, aby zaznaczyć zdanie tylko wtedy, jeśli jest Pan/ /Pani pewny/pewna, że opisuje ono Pana/Pani stan w dniu dzisiejszym.

Kwestionariusz niepełnosprawności Roland-Morris
  1. Z powodu bólu pleców większość dnia spędzam w domu
  2. Często zmieniam ułożenie ciała, żeby przyjąć najwygodniejszą dla moich pleców pozycję
  3. Z powodu bólu pleców chodzę wolniej niż zwykle.
  4. Z powodu bólu pleców nie wykonuję żadnej z prac domowych, którymi zwykle się zajmuję.
  5. Z powodu bólu pleców używam poręczy przy wchodzeniu po schodach.
  6. Z powodu bólu pleców częściej niż zwykle kładę się, żeby odpocząć.
  7. Z powodu bólu pleców muszę się czegoś przytrzymać, żeby wstać z fotela.
  8. Z powodu bólu pleców proszę, żeby inne osoby wykonywały dla mnie różne rzeczy.
  9. Z powodu bólu pleców ubieram się wolniej niż zwykle.
  10. Z powodu bólu pleców mogę stać tylko przez krótki czas.
  11. Z powodu bólu pleców staram się nie schylać ani nie klękać.
  12. Z powodu bólu pleców trudno jest mi wstać z krzesła.
  13. Plecy bolą mnie przez większość czasu.
  14. Z powodu bólu pleców trudno jest mi się przewracać w łóżku na drugi bok.
  15. Z powodu bólu pleców nie mam dobrego apetytu.
  16. Z powodu bólu pleców mam kłopoty z zakładaniem skarpet (lub rajstop).
  17. Z powodu bólu pleców pokonuję pieszo tylko krótkie odległości.
  18. Z powodu bólu pleców sypiam mniej niż zwykle.
  19. Z powodu bólu pleców ubieram się z czyjąś pomocą.
  20. Z powodu bólu pleców większość dnia spędzam na siedząco.
  21. Z powodu bólu pleców unikam ciężkich prac domowych.
  22. Z powodu bólu pleców jestem bardziej drażliwy/drażliwa i nieprzyjemny/nieprzyjemna wobec ludzi niż zwykle
  23. Z powodu bólu pleców wchodzę po schodach wolniej niż zwykle.
  24. Z powodu bólu pleców większość dnia spędzam w łóżku.

Interpretacja wyników

Ocena kliniczna opiera się na analizie punktowej uzyskanej z kwestionariusza. Sumę punktów uzyskanych na początku leczenia należy podzielić przez sumę punktów uzyskanych na końcu leczenia, a następnie pomnożyć razy 100, uzyskując zmianę procentową (poprawy lub pogorszenia).

Quebec Back Pain Disability Scale

Kwestionariusz dotyczy sposobu, w jak i ból kręgosłupa wpływa na Państwa codzienne życie. Ludzie cierpiący na schorzenia kręgosłupa mogą mieć problemy z wykonywaniem niektórych codziennych czynności. Chcielibyśmy dowiedzieć się, czy w związku z dolegliwościami kręgosłupa ma Pan/Pani kłopoty z wykonywaniem wymienionych poniżej czynności. Do każdej czynności przypisana jest skala od 0 do 5. Proszę wybrać jedną odpowiedź dla każdej czynności (proszę nie omijać żadnej czynności) i zakreślić odpowiadającą jej cyfrę. Czy dzisiaj z powodu bólu kręgosłupa sprawia Pani/Panu trudność wykonywanie następujących czynności?

Skala Quebec oceniająca niesprawność z powodu bólu kręgosłupa
Czynności

Wcale

nie jest trudne

Minimalnie trudne Trochę trudne Dosyć trudne Bardzo trudne

Niemożliwe

do wykonania

  0 1 2 3 4 5
1...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy