Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

5 września 2018

NR 85 (Lipiec 2017)

Joga w terapii zespołu zgięciowego lędźwiowego odcinka kręgosłupa

485

Jedną z korzyści leczniczego wykorzystania ćwiczeń jogi jest możliwość wnikliwego przeanalizowania własnych wzorców ruchowych i praca nad skorygowaniem ich z wykorzystaniem bogatego repertuaru ćwiczeń. Następnie celem terapii jest przekształcanie tych wzorców tak, aby poprawić jakość funkcjonowania w życiu codziennym.

W kwietniowym numerze „Praktycznej Fizjoterapii i Rehabilitacji” został opublikowany artykuł na temat wykorzystania jogi w terapii zespołu wyprostnego odcinka lędźwiowego. Odwoływałem się w nim do konceptu dysbalansu mięśniowego zaproponowanego przez J. Ciechomskiego [1] w nawiązaniu do m.in. dwóch perspektyw: neurologicznej koncepcji V. Jandy [2] oraz ujęcia biomechanicznego S. Sahrman [3]. Kolejnym, bardzo często występującym zespołem dysbalansu mięśniowego dotyczącego odcinka lędźwiowego kręgosłupa jest zespół zgięciowy.

Charakteryzuje się on nadmiernym napięciem mięśni kulszowo-goleniowych oraz mięśni pośladkowych wielkich i średnich, co prowadzi do tyłopochylenia miednicy i zmniejszenia lordozy lędźwiowej w pozycji wyprostowanej. Skrócenie tylnej strony mięśni nóg powoduje ograniczenie zgięcia w stawach biodrowych podczas ruchu skłonu w przód. Oprócz tego nadmiernie napięte są mięśnie krocza, które pociągają kość krzyżową do ustawienia pionowego. Koresponduje to z przewagą napięcia mięśni brzucha względem mięśni prostownika grzbietu. Całość prowadzi do powstania kompensacyjnego wzorca, w którym kręgosłup lędźwiowy w odpowiedzi na tyłopochylenie miednicy zgina się nadmiernie podczas skłonu w przód, co prowadzi do przeciążenia krążków międzykręgowych. Zespół zgięciowy częściej ujawnia się w ostrych epizodach bólowych u osób młodych i u mężczyzn, zwłaszcza w związku z pracą, która przeciąża kręgosłup zgięciowo (siedzenie, dźwiganie).

Zaburzenie wzorca skłonu w przód w zespole zgięciowym odcinka lędźwiowego przekłada się na zwiększenie podatności na zmiany o charakterze dyskopatii podczas codziennych czynności wymagających zgięcia, takich jak schylanie się, podnoszenie ciężarów lub siedzenie. Dotyczy to także aktywności fizycznych, w których zwiększone jest zgięciowe obciążenie kręgosłupa. Należą do nich chociażby jazda na rowerze, pływanie kajakiem czy wspinaczka górska.

Korekta dysbalansu wymaga z jednej strony wyrównywania napięć mięśniowych i odzyskiwania prawidłowych wzajemnych relacji długości mięśni, z drugiej strony reedukacji wzorca ruchowego pochylania się i prostowania. Oba te aspekty uwzględniają wcześniej wspomniane ujęcia biomechaniczne, odnoszące się do długości mięśni oraz neurologiczne, wymagające prawidłowych reakcji proprioceptywnych. W związku z tym lecznicze ćwiczenia jogi nie są wykonywane tak, aby uzyskać w nich doskonałość formy. Bardziej istotne jest zrozumienie źródeł własnych ograniczeń, umiejętność globalnego posługiwania się ciałem jako łańcuchem biokinematycznym i manewrowanie ciałem w taki sposób, aby ruch odbywał się proporcjonalnie we wszystkich jego ogniwach, a następnie by stopniowo uwalniać ograniczenia wraz ze stymulacją sensomotoryczną.

Część praktyczna

Diagnostyka zespołu – testy funkcjonalne

  • Test stania na jednej nodze (zdj. 1A–C) 

Jest to test oceniający sensomotorykę. Wykorzystano test stania na jednej nodze według Jandy o trzech kolejnych stopniach trudności. 

Badany stoi jednonóż z rękami opuszczonymi i otwartymi oczami (zdj. 1A). Następnie badany stoi jednonóż z rękami zaplecionymi z przodu (zdj. 1B). W wersji najtrudniejszej badany stoi jednonóż z zamkniętymi oczami (zdj. 1C). Test wykonywany jest na boso. Norma polega na utrzymaniu równowagi przez 30 sekund.

  • Test skłonu w przód (zdj. 2) 

Badany pochyla się do przodu w pozycji stojącej. W zespole zgięciowym odcinka lędźwiowego miednica nie wykonuje zgięcia w stawach biodrowych do 90° i pozostaje w tyłopochyleniu. Jednocześnie często dochodzi do wymuszonego ugięcia kolan wskutek skrócenia mięśni kulszowo-goleniowych. Odcinek lędźwiowy kompensacyjnie nadmiernie zgina się i układa w łuk. Bardzo często pacjenci osiągają sumarycznie pełny zakres ruchu i dotykają palcami do podłogi, jednak proporcje w zaangażowaniu segmentów łańcucha są nieprawidłowe i działają przeciążająco na odcinek lędźwiowy.

  • Test przyciągania kolana do brzucha w siadzie (zdj. 3) 

Badany w pozycji siedzącej unosi kolano w kierunku brzucha. Test jest odczytywany jako dodatni, jeśli badany nie jest w stanie utrzymać lordozy lędźwiowej wraz z pogłębieniem zgięcia w biodrze.

  • Test prostowania kolana w siadzie (zdj. 4) 

Test jest rozwinięciem poprzedniego testu i polega na wyprostowaniu nogi w kolanie docelowo w pozycji równoległej do podłoża. Zadaną pozycję należy utrzymać przez 5–10 sekund. W dodatnim teście badany nie jest w stanie zachować lordozy lub wyprostować kolana ze względu na skrócenie mięśni kulszowo-goleniowych. Niniejszy test jest równocześnie ćwiczeniem i kwintesencją pracy skierowanej dla pacjentów z zespołem zgięciowym, ponieważ koncentruje się na powiązaniu długości mięśni tylnej strony nóg z siłą prostownika grzbietu.

  • Test na czworakach (zdj. 5) 

Jest to przejście z klęku podpartego do skłonu japońskiego. W dodatnim teście miednica wkrótce po zapoczątkowaniu ruchu przechodzi do tyłopochylenia i nie jest możliwe utrzymanie lordozy w miarę pogłębiania zgięcia w stawach biodrowych. W tym przypadku, ze względu na zgięcie kolan, testowany jest wpływ napięcia mięśni pośladkowych na tyłopochylenie miednicy.

Propozycje ćwiczeń jogi

Opis działania i doboru ćwiczeń

Zazwyczaj podczas sesji jogi sekwencje ćwiczeń obejmują pracę we wszystkich płaszczyznach, w pozycjach niskich i wysokich, a także w łańcuchach otwartych i zamkniętych. Ćwiczenia przedstawione w artykule koncentrują się na pracy w płaszczyźnie strzałkowej, która jest najważniejsza dla zespołu zgięciowego. Początkowo ćwiczący powinien skoncentrować się na rozciąganiu mięśni miednicy oraz tylnej strony nóg, aby poprawić zdolność do przodopochylenia miednicy (zdj. 6, 7). Kolejne ćwiczenia umożliwiają rozpoznanie ruchów miednicy w płaszczyźnie strzałkowej i powiązanie ich długością mięśni. Przodopochylenie odbywa się dzięki swobodzie ruchu tyłów ud i równoczesnemu zaangażowaniu prostownika grzbietu. Równocześnie wydłużaniu ulegają mięśnie brzucha, a zginacze biodra pozostają aktywne (zdj. 8A–B). Następne ćwiczenia pozwalają odnajdywać możliwość przodopochylenia miednicy i odtwarzania lordozy lędźwiowej w warunkach zgięcia bioder i rozciągania mięśni tyłów nóg. Istotne jest uginanie kolan jako sposób na zrównoważone prowadzenie ruchu w łańcuchu i kompensowanie skrócenia mięśni. Pozwala to na stymulację osłabionego prostownika grzbietu i korektę wzorca postawy siedzącej i wyprostowanej (zdj. 10). W miarę odzyskiwania prawidłowej długości mięśni kulszowo-goleniowych i pośladkowych możliwe staje się praktykowanie pozycji z wyprostowanymi kolanami. Następnie można zaproponować ćwiczenia stymulujące propriocepcję w pracy równoważnej. Przedstawiony przykład dodatkowo poddaje ćwiczeniu wzorzec zgięcia i wyprostu biodra oparty na ekscentrycznej i koncentrycznej pracy mięśnia pośladkowego wielkiego, co ma kluczowe znaczenie dla korekty wzorca pochylania się w życiu codziennym (zdj. 11). W systemie jogi znajduje się wiele pozycji bardzo silnie przeprostowujących całą kolumnę kręgosłupa. W celach leczniczych zaleca się wykonywanie tego ruchu w formie łagodnej, ukierunkowanej bardziej na mobilizację kręgosłupa w kierunku wyprostu, a nie w stronę pogłębiania krańcowych zakresów ruchu, co może być wręcz niebezpieczne w przypadku bardziej zaawansowanych zmian dyskopatycznych (zdj. 12). Podstawowy segment ciała, który należy mobilizować, stanowi miednica i stawy biodrowe. Ostatnia grupa pozycji to siady (zdj. 13, 14) i skłony do przodu (zdj. 9B), dzięki którym ćwiczony jest i korygowany główny obszar dysbalansu: zaburzenie relacji długości tyłów ud do siły prostownika grzbietu. W siadzie pacjent koryguje ułożenie miednicy tak, aby odtworzyć rytm krzywizn kręgosłupa pomimo zgięcia w biodrach. W skłonach do przodu posługuje się ugięciem kolan i oparciem tułowia na udach w celu odciążenia kręgosłupa. Po raz kolejny ideą ćwiczenia nie jest pogłębianie zakresu ruchu i osiąganie pełnej pozycji, tylko zrozumienie wzajemnej mechaniki tyłów ud, miednicy oraz płynnego, proporcjonalnego zaangażowania kręgosłupa w zgięciu.

Należy podkreślić, że wszystkie przedstawione ćwiczenia stanowią zarazem test funkcjonalny i niejako prowokują użycie patologicznych, nawykowych wzorców ruchu. Cała praca polega na korygowaniu wzorca i stopniowym pogłębianiu zakresów w pozycjach, które w większości przypadków mogą same w sobie być problematyczne. Z uwagi na to ws...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy