Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody postępowania z pacjentem po whiplash

Artykuły z czasopisma | 10 grudnia 2012 | NR 34
33

Rocznie na świecie dochodzi do ponad 12 milionów wypadków komunikacyjnych, w których poszkodowani doznają różnego rodzaju urazów. Jednym z częściej występujących jest „smagnięcie biczem”, którego leczenie wymaga odpowiedniego postępowania medycznego oraz fizjoterapeutycznego.

Zjawisko whiplash, czyli „smagnięcie biczem”, po raz pierwszy zostało opisane przez Crowe’a w 1928 r. jako zaburzenie występujące w odcinku szyjnym kręgosłupa pacjenta, który brał udział w wypadku pojazdu silnikowego. Jest to mechaniczny uraz (zgięciowy, wyprostny lub rotacyjny) struktur odcinka szyjnego kręgosłupa i głowy występujący, kiedy następujące po sobie przyspieszenie i zmniejszenie prędkości generują siły oddziałujące negatywnie na te struktury bez bezpośredniego urazu [1]. Szacunkowo uszkodzenie typu whiplash występuje u 1/1000 osób rocznie w krajach Europy Zachodniej. W związku z wciąż wzrastającą liczbą kolizji odnotowuje się jednak ciągły wzrost liczby pacjentów z tego typu urazem. Koszty związane z leczeniem chorych po whiplash w Europie wynoszą ponad 10 miliardów euro rocznie. U większości pacjentów w ciągu kilku miesięcy od wypadku dolegliwości bólowe zanikają [1, 2]. Jednak u 15–20% osób, które doznały urazu typu whiplash, dolegliwości bólowe przechodzą w ból chroniczny, z czego do zdrowia wraca po roku 70%, a po 2 latach – 82%. Zgodnie z najnowszymi doniesieniami rocznie doznaje tego typu urazu ok. 3 miliony osób. Tylko połowa z nich jest w stanie całkowicie pozbyć się jego skutków. U ok. 600 tys. osób wystąpią długotrwałe symptomy, a 150 tys. nie odzyska w pełni sprawności. Niezwykle istotną sprawą jest zatem nie tylko szybkie wykrycie wystąpienia zjawiska whiplash, ale również odpowiednia terapia pacjenta, oparta nie tylko na działaniu leczniczym, ale również na poszerzeniu wiedzy pacjenta i zaangażowaniu go w program usprawniania [3–7].

POLECAMY

Jednym z najważniejszych elementów pracy z pacjentem po whiplash jest rzetelnie zebrany wywiad. Zwrócenie uwagi na mechanikę wypadku, zgłaszane dolegliwości i czynniki ryzyka pozwolą sprawnie i szybko zdiagnozować stopień zaawansowania whiplash i dobrać najodpowiedniejsze metody usprawniania. Niniejszy artykuł przedstawia podstawowe informacje na temat zjawiska „smagnięcia biczem” i prezentuje szereg możliwości postępowania z pacjentem po tego typu urazie.

Podział whiplash

W zależności od zgłaszanych przez pacjenta dolegliwości i czasu ich trwania whiplash podzielono na 4 stopnie zaawansowania. W stopniach I i II zaleca się 7-dniowy okres oczekiwania na pełne rozwinięcie objawów. W trakcie przerwy zachęca się pacjenta do lekkiego odpoczynku i powrotu do codziennej aktywności. W stopniu III i IV zaleca się wykonanie zdjęcia RTG odcinka szyjnego kręgosłupa i głowy w celu wykluczenia wystąpienia złamania [7] (rys. 1).

Rys. 1. Podział whiplash wraz z postępowaniem

Czynniki ryzyka

W trakcie zbierania wywiadu należy zwrócić szczególną uwagę na którykolwiek z poniższych czynników:

  • dodatkowy skręt głowy podczas wypadku (ryzyko uszkodzenia lub podrażnienia nerwu),
  • uderzenie z tyłu pojazdu,
  • wcześniejsze bóle głowy i/lub szyi,
  • wcześniejszy podobny uraz,
  • zgięcie głowy lub szyi w trakcie uderzenia,
  • brak zagłówka/złe ułożenie zagłówka,
  • prędkość podczas uderzenia powyżej 20 km/h,
  • kolizja z pojazdem większym od własnego,
  • pozycja na przednim siedzeniu podczas uderzenia,
  • wiek powyżej 60 lat.

Współistnienie danego czynnika z objawami może znacznie opóźnić proces regeneracji i powrotu do zdrowia pacjenta [7–9].

Obraz kliniczny pacjenta

W ciągu 24 godzin od urazu pojawiają się u pacjentów bardzo wyraźne objawy, przede wszystkim w postaci bólu odcinka szyjnego kręgosłupa i głowy. Ból zlokalizowany jest najczęściej w obrębie mięśni podpotylicznych, czworobocznych i prostownika grzbietu w odcinku szyjnym. W 50% przypadków dochodzi do „przeciwbólowego” ustawienia głowy oraz do powstania znacznych ograniczeń zakresu ruchu. Często występującym objawem dodatkowym jest ból w obrębie obręczy barkowej, któremu towarzyszą parestezje oraz osłabienie kończyny górnej. Pacjenci po whiplash zgłaszają często współtowarzyszące dolegliwościom bólowym zawroty głowy, zaburzenia widzenia, ból w okolicach stawów skroniowo-żuchwowych, zaburzenia koncentracji, zaburzenia snu, wzmożoną męczliwość, uogólnione rozdrażnienie oraz występowanie szumu w uszach. Dodatkowo, pacjenci często informują o występujących równocześnie dolegliwościach bólowych w dolnym odcinku kręgosłupa – mijają w większości przypadków po 7 dniach od urazu [6, 7, 9].

Metodę postępowania należy dobrać indywidualnie do stanu i potrzeb pacjenta. Fizjoterapeuta powinien skupić się nie tylko na eliminacji dolegliwości bólowych, ale również na wypracowaniu i utrzymaniu prawidłowego zakresu ruchu oraz odpowiedniej postawy.

Kołnierz ortopedyczny

Unieruchomienie za pomocą kołnierza w przypadku pacjentów po whiplash w stopniu I i II nie jest wskazane. Jeżeli występują poważne wątpliwości co do wystąpienia złamania, kołnierz może być stosowany nie dłużej niż 72 godziny jako zabezpieczenie odcinka szyjnego kręgosłupa. Zastosowanie miękkiego kołnierza Schantza nie jest wskazane dla żadnej grupy pacjentów [7, 10].

Terapia punktów spustowych

Punkty spustowe po whiplash zlokalizowane są głównie w obrębie mięśni pochyłych przednich (81%), mięśnia płatowatego głowy (77%), mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego (60%), mięśnia czworobocznego w części zstępującej oraz mięśni piersiowych (37%). Punkty są najlepiej likwidowane dzięki technice kompresyjnej lub technice spray and stretch wykonywanej z chłodzącym aerozolem. Ważne, aby pacjent podczas terapii znajdował się w pozycji leżącej z głową ustawioną w pozycji neutralnej [11–13] (zdj. 1, 2).

Zdj. 1. Lokalizacja punktów spustowych

 

Zdj. 2. Lokalizacja punktów spustowych

 

Uwolnienie mięśni podpotylicznych

W przypadku wystąpienia nadmiernego napięcia w obrębie mięśni podpotylicznych przydatną techniką jest uwolnienie Saundersa. Pacjent powinien znajdować się w pozycji leżącej z głową w pozycji neutralnej. Terapeuta układa ręce pod potylicą pacjenta i delikatnie uciska opuszkami palców na brzuśce mięsni podpotylicznych. Kierunek kompresji powinien być skierowany doczaszkowo. Aby uzyskać satysfakcjonujące rozluźnienie, kompresja powinna trwać ok. 15 minut [11–13] (zdj. 3).

Zdj. 3. Uwolnienie podpotyliczne

 

Trakcja

W przypadku, gdy mamy do czynienia ze zmniejszeniem przestrzeni międzykręgowej lub znacznym przeciążeniem struktur okołostawowych, można posłużyć się wyciągiem kręgosłupa. Jest to skuteczny sposób na rozciągnięcie stawów i mięśni kręgosłupa nawet u pacjenta z silnymi dolegliwościami bólowymi. Podczas trakcji pacjent powinien leżeć swobodnie na plecach z głową ułożoną w pozycji neutralnej. Terapeuta kładzie jedną rękę w okolicy potylicy, a drugą na czole pacjenta, a następnie delikatnie „wyciąga” głowę w kierunku doczaszkowym. Podczas trakcji należy zwrócić szczególną uwagę na samopoczucie pacjenta i obserwować jego reakcje [10, 13] (zdj. 4).

Zdj. 4. Trakcja

 

Trakcja z dźwignią

Ten rodzaj manipulacji wywodzi się z terapii manualnej według Cyriaxa. Aby wykonać poprawnie manipulację, trzeba uzyskać silną trakcję, dlatego też niezbędna jest obecność asystenta, który pomoże ją osiągnąć poprzez chwyt za nogi pacjenta. Pacjent powinien leżeć na plecach z głową w pozycji neutralnej. Jedną rękę terapeuta umieszcza w okolicy potylicy, a drugą obejmuje brodę. Dzięki ręce, która znajduje się na brodzie możliwe jest uzyskanie trakcji. Ruch wykonuje się od pozycji neutralnej do lekkiego wyprostu. Impuls uzyskuje się przez głębokie zgięcie kolan. Podczas wykonywania trakcji należy starać się osiągnąć fizjologiczną lordozę, a nie wyprost (zdj. 5).

Zdj. 5. Chwyt podczas trakcji z dźwignią

 

Rozluźnianie pozycyjne

Technika rozluźniania pozycyjnego jest przydatna w przypadkach wystąpienia silnych dolegliwości bólowych w okolicach wyrostków stawowych. Pacjent powinien znajdować się w pozycji leżącej, na stole. Fizjoterapeuta, stojąc za pacjentem, chwyta jego głowę, umieszczając jedną rękę w miejscu bólu, a drugą w okolicy potylicy. Pacjent wysuwa się poza krawędź stołu, następnie fizjoterapeuta wykonuje delikatne zgięcie głowy i dodaje kompresję w kierunku doogonowym. Po kilku sekundach fizjoterapeuta wykonuje delikatny wyprost głowy i zgięcie boczne. Po kilku sekundach następuje powrót do pozycji wyjściowej oraz ponowny wyprost i zgięcie boczne w przeciwnym kierunku [14] (zdj. 6, 7).

Zdj. 6. Rozluźnianie pozycyjne – etap kompresji

 

Zdj. 7. Rozluźnianie pozycyjne – etap wyprostu

 

Poizometryczna relaksacja mięśni

Technikę poizometrycznej relaksacji mięśniowej (PIR) stosuje się z powodzeniem u pacjentów, u których nadmierne napięcie mięśniowe spowodowało ograniczenie zakresu ruchu oraz w przypadkach rozluźniania przykurczy i mobilizacji stawów. Techniki mogą wykorzystywać opór generowany przez fizjoterapeutę lub grawitację. Proste techniki można zalecić pacjentom jako element autoterapii. U pacjentów po whiplash największą skuteczność wykazują techniki: mięśni prostowników krótkich czaszki, mięśnia czworobocznego grzbietu, mięśni pochyłych i mięśni mostkowo-obojczykowo-sutkowych [15] (zdj....

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy