Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

8 sierpnia 2018

NR 94 (Maj 2018)

Otyłość a ukształtowanie stóp, kończyn dolnych i kręgosłupa.

647

Otyłość jest jednym z najpowszechniejszych problemów zdrowotnych związanych ze stylem życia. Światowa Organizacja Zdrowia zalicza ją do grupy chorób cywilizacyjnych i mówi nawet o epidemii. Otyłość pociąga za sobą wiele konsekwencji, również tych dotyczących całego narządu ruchu.

Przyczyną nadwagi i otyłości jest zachwianie bilansu energetycznego spowodowane przyjmowaniem większej ilości kalorii w formie pokarmu i napojów, niż zużywane jest przez organizm. Sprzyja temu przede wszystkim brak aktywności fizycznej, nieprawidłowe nawyki żywieniowe, czynniki genetyczne, pogarszający się stan zdrowia, a także środowisko, w którym się funkcjonuje, np. praca siedząca, praca w godzinach nocnych, oraz otyli rodzice [1].

POLECAMY

Skala problemu w Polsce 

Ponad 50% Polaków cierpi na nadwagę lub otyłość, a problem dotyczy zarówno osób dorosłych, jak i dzieci. Badanie European Childhood Obesity Surveilllance (COSI) zrealizowane w ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2016−2020 pod auspicjami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wykazało, że ponad 31% ośmiolatków w Polsce zmaga się nadmierną masą ciała. Otyłość dotyczy prawie 13% z nich, a nadwaga ponad 18%. Są to alarmujące dane, tym bardziej że okres dzieciństwa i dojrzewania jest czasem krytycznym dla rozwoju otyłości. Występuje wyraźny spadek spontanicznej aktywności ruchowej, która jest charakterystyczna dla dzieci młodszych. Konsekwencje otyłości w dzieciństwie dają o sobie znać w życiu dorosłym. Wielu autorów szacuje, że 80−86% otyłych dzieci wykazuje skłonność do nadmiernej masy ciała w wieku dorosłym, a ok. 30% dorosłych jest otyła już od dzieciństwa [1].

Kluczowe jest dostosowanie tempa zmian wagi i aktywności indywidualnie do pacjenta oraz monitorowanie zmian na bieżąco.

Ocena prawidłowości masy ciała

Ocenę masy ciała umożliwia wskaźnik masy ciała (body mass index − BMI), który jest rekomendowany przez WHO. Jest łatwy do wyliczenia oraz bardziej skorelowany z masą tkanki tłuszczowej niż inne wskaźniki wagowo-wzrostowe, dzięki czemu jest odpowiedni do oceny stopnia nadwagi czy otyłości. Dodatkowo jego wartość jest obciążona mniejszym błędem pomiarowym. Wskaźnik BMI wylicza się ze wzoru: 

BMI = masa ciała [kg] / (wzrost)2 [m]

Światowa Organizacja Zdrowia przyjęła, że nadwaga występuje, gdy BMI jest równe lub większe od 25, otyłość zaś, gdy wynosi 30 i więcej. U dzieci i młodzieży nie można jednak wykorzystywać tych norm, ponieważ wartość wskaźnika BMI ulega zmianom wraz z wiekiem i jest zależna od płci. W związku z tym do oceny prawidłowości masy ciała stosuje się siatki centylowe wartości wskaźnika BMI opracowane dla konkretnej płci i wieku. 

Konsekwencje zdrowotne

Nadwaga i otyłość niosą ze sobą wiele konsekwencji zdrowotnych, które mają wpływ na długość oraz jakość życia. Najczęściej wymienia się powikłania sercowo‑naczyniowe (m.in. nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca), oddechowe (m.in. bezdech senny i astma), żołądkowo‑jelitowe i wątrobowe (m.in. cukrzyca typu 2 i stan przedcukrzycowy), endokrynologiczne (m.in. zaburzenia płodności), kostno-szkieletowe (m.in. choroby zwyrodnieniowe stawów, bóle pleców), psychospołeczne, a także liczne nowotwory.

Negatywny wpływ na zdrowie mają również drastyczne diety, próby zmniejszenia masy ciała przez głodówki czy korzystanie z niewłaściwych środków wspomagających odchudzanie [1, 2].

W niniejszym artykule skoncentrowano się na konsekwencjach otyłości pod kątem kostno-szkieletowym. 

Wpływ obciążeń związanych z nadwagą lub otyłością na układ kostny, stawowy i mięśniowy

Ludzka stopa i kostka stanowią silną, mechaniczną strukturę składającą się z 26 kości, 33 połączeń stawowych oraz ponad 100 mięśni, ścięgien i więzadeł. Ta stosunkowo niewielka powierzchnia ciała pełni pięć istotnych funkcji, w tym: podporową, amortyzacyjną oraz lokomocyjną. Aby odgrywała swoją rolę, powinny zostać zachowane proporcje anatomiczne z wydolnością biomechaniczną. Badacze zaobserwowali, że chociaż ponad 80% dzieci rodzi się ze zdrowymi stopami, to tylko 20% dorosłych cieszy się ich zdrowiem. Jedną z przyczyn schorzeń, wad oraz deformacji stóp jest otyłość. 

Większość badaczy zauważa związek między zwiększoną masą ciała a stopniowym obniżeniem się sklepienia stóp, co prowadzi do niewydolności mięśniowej i więzadłowej, a tym samym do płaskostopia, stopy płasko-koślawej, koślawości kolan oraz innych zmian w obrębie ukształtowania stóp [3].

Na przykład wykazano, że wszelkie dolegliwości stóp powstałe w związku z otyłością swoje podłoże mają w przeciążeniu wyrostka piętowego. Ból najczęściej jest zlokalizowany w obrębie pięty. Intensywność dolegliwości zależy od wielkości obciążenia [4].

Innym częstym schorzeniem jest zapalenie rozcięgna podeszwowego. Najczęściej występuje u osób aktywnych, uprawiających sport oraz jak wskazują badania − u kobiet z nadwagą w średnim wieku. Rozcięgno podeszwowe stanowi mechaniczne połączenie między piętą a palcami i jako jeden z mechanizmów amortyzacyjnych odbiera większą część sił napięcia działającego w obrębie stopy. Przyczyną dolegliwości jest wzrost napięcia wzdłuż powięzi podeszwowej z powodu nadmiernych i powtarzalnych przeciążeń [4].

Otyłość stanowi również czynnik ryzyka w rozwoju palucha koślawego, ponieważ wielkość kąta śródstopno-palcowego częściowo zależna jest od wagi [5, 6].

Nadmierna masa ciała wiąże się ze zmianą statyki ciała osób dorosłych. Przeciążenia w układzie kostno-stawowym sprzyjają zaburzeniom statyki ciała i powstaniu wadliwej postawy [7−9]. Otyłość prowadzi do pogłębienia naturalnych krzywizn kręgosłupa: lordozy lędźwiowej i szyjnej, kifozy piersiowej oraz przesunięcia środka ciężkości do przodu. W wyniku tego zauważalny jest nadmierny nacisk na przodostopie prowadzący do obniżenia łuku, a następnie płaskostopia poprzecznego [3]. 

Otyłość wiąże się ze zwiększeniem wymiaru poprzecznego, nadmiernym wystawaniem brzucha, a co za tym idzie przesunięciem środka ciężkości. Prowadzi to do następujących zmian czynnościowych:

  • obciążenie przodostopia wymusza nadmierną pracę mięśni zginaczy podeszwowych palców i stawu skokowego, których wytężona praca zabezpiecza przed naciskiem na przodostopie i upadkiem;
  • długotrwałe napięcie ww. mięśni powoduje przykurcz funkcjonalny zarówno krótkich mięśni stopy, jak i bardzo ważnego mięśnia trójgłowego łydki oraz przeciążenie rozcięgna podeszwowego; 
  • stałe wzmożone napięcie i przykurcz prowadzą do dolegliwości bólowych przeciążeniowych oraz stanów zapalnych w obrębie przyczepu piętowego rozcięgna podeszwowego i ścięgna Achillesa; 
  • dodatkowo pogłębione krzywizny kręgosłupa pociągają za sobą zmianę napięcia mięśnia prostownika grzbietu w części lędźwiowej i szyjnej oraz mięśni podpotylicznych; w rezultacie mogą być przyczyną dolegliwości bólowych odcinka lędźwiowego, szyjnego oraz potylicznych bólów głowy, łącznie z migreną szyjną [3, 8, 9]. 

Osoby otyłe cechuje charakterystyczny wzorzec chodu. Zwiększony wymiar poprzeczny uda powoduje zmianę prawidłowego wzorca, czego efektem jest chód na szerokiej podstawie. W wyniku specyficznej biomechaniki – chodu kołyszącego, często dochodzi do zapalenia okołokrętarzowego, a przeciążenie przywodzicieli ud – do zespołu „gęsiej stópki”, czyli zapalenia przyczepów dalszych mięśni przywodzicieli uda [3]. 

Nadmierne obciążenie osiowe powoduje zmiany w obrębie układu mięśniowo-szkieletowego stóp, pociągając za sobą zaburzenie mechaniki stania i chodu, nasilenie zmian zwyrodnieniowych stawów, co ma wpływ na pojawiające się dolegliwości w obrębie pozostałych części kończyn dolnych i kręgosłupa. Z kolei wraz z rozwojem dolegliwości w obrębie kręgosłupa, na zasadzie sprzężenia zwrotnego, pogłębiają się dolegliwości i zmiany anatomiczne w obrębie stóp [3].

Profilaktyka i leczenie 

Kluczowe jest jak najwcześniejsze rozpoznanie zagrożenia wadą postawy. W takim przypadku należy jak najszybciej wprowadzić terapię skojarzoną, czyli jednoczesne włączenie diety, aktywności fizycznej oraz terapii stóp. 

Przy powrocie do zdrowych nawyków żywieniowych pacjenta powinien wesprzeć dietetyk. Ważne jest, aby pacjent nie wprowadzał samodzielnie drastycznych diet, które mogą jedynie spowodować efekt „jo-jo” i pogorszyć jego stan zdrowia. Aktywność fizyczna również powinna odbywać się pod okiem wykwal...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy