Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie rehabilitacyjne w ciąży o przebiegu fizjologicznym
– okres późny: od 29. tygodnia do rozwiązania

Artykuły z czasopisma | 7 grudnia 2013 | NR 45
31

Analizując przemiany w organizmie kobiety ciężarnej, można stwierdzić, że nie ma przeciwwskazań fizjologicznych do stosowania ruchu w okresie ciąży. Świadczy o tym wydolność wysiłkowa. Wykazano, że wydolność wysiłkowa kobiet ciężarnych jest zbliżona do wydolności wysiłkowej kobiet nieciężarnych, a od 25. do 32. tygodnia ciąży – nawet większa.

Między 25. a 32. tygodniem ciąży zwiększa się pojemność wyrzutowa serca i objętość krwi krążącej o 30%. Zwiększa się także wentylacja płuc i wymiana gazowa. To przystosowanie ciążowe stwarza w organizmie kobiety dobre warunki do stymulacji specjalnymi ćwiczeniami ruchowymi. Wiadomo, że terapeutyczne właściwości odpowiednio dobranych ćwiczeń ruchowych wpływają na optymalne przygotowanie kobiet do kolejnych tygodni ciąży i do porodu [5, 6].

POLECAMY

Poprzez właściwie dobrane ćwiczenia ruchowe u kobiet ciężarnych zapobiega się takim uciążliwościom, jak: obrzęki, zastoje żylne czy kurcze łydek. Systematyczne stosowanie ćwiczeń ruchowych, a szczególnie oddychania torem brzusznym, wpływa dodatnio na wydolność układu oddechowego i krążeniowego, stwarzając dobre warunki do dotlenienia organizmu matki oraz dziecka. Wzrasta tym samym przemiana materii, co zapobiega gromadzeniu się tłuszczu, a w konsekwencji – nadmiernej zwyżce masy ciała matki. Umiejętnie dozowany ruch łagodzi takie zaburzenia, jak: bóle głowy, mdłości, złe samopoczucie [3– 6].

Korzyści wynikające z ćwiczeń ruchowych

Ze względu na wzrastającą ciążę następuje fizjologiczne rozluźnianie się więzadeł spojenia łonowego, stawów krzyżowo-biodrowych, chrząstek międzykręgowych w odcinku lędźwiowym kręgosłupa oraz rozciąganie się mięśni brzucha. Zmniejsza się zdolność utrzymania prawidłowej postawy, powodując zmiany w statyce ciała ciężarnej. Środek ciężkości przesuwa się do przodu, co jest kompensowane odchyleniem się górnej części tułowia kobiety. Dochodzi do większego przodopochylenia miednicy i zwiększenia głębokości lordozy. Stan ten wywołuje napięcie mięśni krótkich kręgosłupa w odcinku krzyżowo-lędźwiowym oraz częste występowanie dolegliwości bólowych [3–5]. Odpowiednio stosowane ćwiczenia ruchowe zapobiegają również nadmiernemu rozciąganiu się mięśni brzucha, a tym samym wpływają na optymalne utrzymanie prawidłowej statyki ciała [5].

Kinezystymulacja w okresie ciąży – postępowanie psychoprofilaktyczne

Profilaktyczne i terapeutyczne właściwości odpowiednio dobranych ćwiczeń ruchowych wpływają na optymalne przygotowanie kobiet do kolejnych tygodni ciąży i do porodu. Decyzję o przystąpieniu do ćwiczeń specjalnych podejmuje lekarz. Wskazaniem do wykonywania ćwiczeń jest fizjologiczny przebieg ciąży. Ćwiczenia prowadzi się również w niektórych przypadkach ciąży patologicznej, lecz indywidualnie i z ograniczeniem [5].

Dobór metod postępowania ruchowego zależy również od zaawansowania ciąży. W trakcie pierwszych czterech miesięcy, w czasie których ciąża nie jest stabilna, nie stosuje się ćwiczeń specjalnych. Wprawdzie poleca się kobietom ciężarnym uprawiającym sport utrzymanie dotychczasowego trybu życia, w tym kontynuowanie treningów z ewentualnym ograniczeniem ćwiczeń wytrzymałościowych i skocznościowych, lecz okres ten nie jest okresem bezpiecznym dla ciąży, nie funkcjonuje w pełni łożysko, a układ nerwowy wykazuje chwiejność. Uwzględniając powyższe, kobieta w tym okresie wymaga szczególnej uwagi i opieki. Wprowadzenie dodatkowych bodźców psychomotorycznych u kobiet w czasie ciąży powinno mieć miejsce od 17. tygodnia [5].

Zagadnieniami właściwego postępowania psychoruchowego w okresie ciąży powinna zajmować się szkoła rodzenia. Jednym z jej zadań jest stosowanie odpowiednich ćwiczeń ruchowych określanych mianem kinezystymulacji lub kinezyadaptacji. Celem ćwiczeń w okresie ciąży jest:

  • urodzenie dziecka dobrze dotlenionego, bez powikłań,
  • przygotowanie kinezyadaptacyjne do kolejnych tygodni ciąży oraz do porodu,
  • zapobieganie znacznym zmianom statyki ciała,
  • zapobieganie uciążliwościom i niektórym patologiom ciąży,
  • przygotowanie ojca dziecka lub osoby towarzyszącej do wspólnego porodu,
  • zapobieganie stresom, obawom, panice przed porodem.

Ćwiczenia w ciąży, odpowiednio stosowane, wpływają na postawę i zachowanie pełnego zakresu ruchów w stawach. Proponowane ćwiczenia gibkościowe powodują rozciąganie tkanek miękkich ograniczających ruchomość stawów miednicy (przygotowanie do porodu) oraz dolnego odcinka kręgosłupa (profilaktyka bólów krzyża). Natomiast ćwiczenia mięśni brzucha wykonywane w odpowiednich pozycjach wraz z równoczesnym oddychaniem torem brzusznym wpływają na utrzymanie, a nawet zwiększenie elastyczności tej grupy mięśni, zapobiegając niekorzystnym zmianom statyki ciała, jak również powikłaniom porodu oraz połogu. To postępowanie będzie miało ważne znaczenie dla dalszych tygodni ciąży oraz w przygotowaniu do porodu tłoczni brzusznej [5, 7].

Ze względu na przemiany w ustroju kobiety w czasie ciąży oraz przygotowanie do porodu uwzględnia się (wg metody psychoprofilaktyki) okres wczesny – od 17. do 28. tygodnia ciąży i okres późny – od 29. tygodnia ciąży do rozwiązania.

Zadania ćwiczeń ruchowych stosowanych we wczesnym okresie ciąży o przebiegu fizjologicznym:

  • ogólne psychoruchowe pobudzenie,
  • korygowanie postawy – zapobieganie pogłębianiu się lordozy lędźwiowej, uelastycznianie rozciągających się mięśni brzucha,
  • nauka oddychania torem przeponowym,
  • relaks bierny przy muzyce – wykorzystanie pozycji relaksacyjnych.

Zadania ćwiczeń ruchowych stosowanych w późnym okresie ciąży o przebiegu fizjologicznym:

  • stymulacja krążenia, uzyskanie lepszej przemiany materii, zapobieganie uciążliwościom ciąży: obrzękom, kurczom łydek, zastojom żylnym (ćwiczenia dystalnych części ciała),
  • rozciąganie tkanek miękkich ograniczających ruchomość stawów miednicy oraz dolnych partii kręgosłupa, stymulacja stawów krzyżowo-lędźwiowych, zapobieganie bólom krzyża oraz ich terapia (ćwiczenia gibkościowe, rozluźniająco-rozciągające),
  • zapewnienie optymalnego tonusu mięśni brzucha (ćwiczenia mięśni brzucha),
  • wyrabianie umiejętności rozluźniania dowolnych partii mięśni tułowia (ćwiczenia w napinaniu i rozluźnianiu),
  • nauka zachowania się podczas porodu (wyrobienie nawyku oddychania w określonym rytmie i tempie dostosowanym do fali skurczów macicy, z równoczesnym rozluźnieniem mięśni całego ciała, nauka przyjmowania odpowiednich pozycji) – wdrożenie w metodę psychoprofilaktyki porodowej,
  • relaks przy muzyce: odprężenie, rozluźnienie (nauka psychofizycznego relaksu).

Rodzaje stosowanych ćwiczeń:

  • ćwiczenia izometryczne,
  • ćwiczenia czynne,
  • ćwiczenia czynne intensywne,
  • ćwiczenia oddechowe torem przeponowym,
  • stymulacja muzyką,
  • relaks w pozycjach odciążających mięśnie krocza, dna miednicy oraz mięśnie odcinka krzyżowo-lędźwiowego kręgosłupa (pozycje: Seems’a i kolankowo-łokciowa).

Zasady stosowania ćwiczeń w okresie ciąży o przebiegu fizjologicznym:

  • czas trwania ćwiczeń: 20, 30 lub 40 minut,
  • 2–3 razy w tygodniu w szkole rodzenia, a w pozostałe dni – indywidualnie w domu, stopniowanie wysiłku w zależności od okresu ciąży,
  • wykonywanie ćwiczeń w pełnym zakresie ruchów w stawach,
  • stosowanie ćwiczeń we wszystkich pozycjach, z wyjątkiem pozycji leżenia przodem,
  • ograniczenie w ćwiczeniach pozycji w postawie stojącej i leżenia tyłem,
  • przechodzenie w ćwiczeniach od pozycji wysokich do niskich i z powrotem,
  • prowadzenie ćwiczeń wraz z pogłębionym oddychaniem torem brzusznym, w zależności od charakteru ćwiczenia,
  • prowadzenie ćwiczeń w tempie umiarkowanym,
  • relaks po intensywnym wysiłku psychofizycznym – po ćwiczeniach mięśni brzucha oraz po ćwiczeniach zachowania się podczas porodu [5].

Odrębnym zagadnieniem profilaktyki zdrowia kobiety w ciąży jest stosowanie muzyki w czasie ćwiczeń, a szczególnie podczas relaksu. Skutki emocjonalno-motoryczne stymulacji muzyką mają istotne znaczenie w pedagogice prenatalnej, profilaktyce porodowej i w terapii. Ostatnio zauważa się próby przeprowadzania eksperymentów i badań z dziedziny psychologii prenatalnej. Psychoterapia płodowa z zastosowaniem muzyki ma na celu pogłębienie kontaktu z dzieckiem, uwrażliwienie rodziców na doznania dziecka w tej fazie jego życia oraz uzyskanie pełnego komfortu psychicznego przez dziecko, którego brak w życiu płodowym może doprowadzić do poważnych konsekwencji w przyszłości [8, 9]. Rola ojca lub osoby towarzyszącej w kinezystymulacji w okresie ciąży, jak i w przygotowaniu do porodu, powinna być określona jego zaangażowaniem, czyli przeżywaniem „ciąży we dwoje” i „porodu we dwoje”. Ojciec dziecka powinien uczestniczyć we wszystkich zajęciach proponowanych w szkole rodzenia, a szczególnie – w ćwiczeniach ruchowych. To sprawia, że odpowiednio przygotowany i świadomy swojej roli motywuje do ćwiczeń w domu, a w czasie porodu realizuje przygotowane wcześniej swoje zadania [10, 11].

Tab. 1. Konspekt do ćwiczeń – późny okres ciąży (29.–35. tydzień)
Lp. Pozycja wyjściowa do ćwiczeń Opis ćwiczenia Liczba powtórzeń Cel ćwiczenia
1. siad rozkroczny na krześle przodem do oparcia, ręce na przeponie, stopy oparte o podłoże
  • oddychanie torem przeponowym
4 dotlenienie dziecka i matki
2. siad rozkroczny na krześle przodem do oparcia, kończyny górne wzdłuż tułowia, stopy oparte o podłoże
  • uniesienie kończyn górnych bokiem do wysokości stawów barkowych
  • krążenia dłońmi do wewnątrz i na zewnątrz
6 pobudzenie krążenia
3. j.w. ręce na przeponie
  • oddychanie torem przeponowym
4 dotlenienie dziecka i matki
4. siad rozkroczny na krześle przodem do oparcia, kończyny górne wzdłuż tułowia, stopy oparte o podłoże
  • uniesienie kończyn górnych w przód
  • zaciskanie dłoni
6 pobudzenie krążenia
5. j.w. ręce na przeponie
  • oddychanie torem przeponowym
4 dotlenienie dziecka i matki
6. siad rozkroczny na krześle przodem do oparcia, ręce na biodrach, stopy oparte o podłoże
  • przyciąganie łopatek do kręgosłupa z równoczesnym odwróceniem rąk na zewnątrz (wdech)
  • powrót do pozycji wyjściowej (wydech)
6 rozciągnięcie mięśni klatki piersiowej, pobudzenie krążenia
7. siad rozkroczny na krześle przodem do oparcia, ręce na biodrach, stopy oparte o podłoże
  • przeniesienie miednicy i kręgosłupa lekko w przód (wdech)
  • przeniesienie miednicy w tył, rozluźnienie kręgosłupa (wydech)
4 rozciągnięcie mięśni przykręgosłupowych, zapobieganie bólom krzyża
8. j.w. ręce na przeponie
  • oddychanie torem przeponowym
4 dotlenienie dziecka i matki
9. siad rozkroczny na materacu, kończyny dolne wyprostowane, kończyny górne w podporze tył
  • krążenie stopami w prawo i w lewo
  • zgięcie grzbietowe i podeszwowe stóp
  • skręt stóp do środka
  • i na zewnątrz
4 poprawa krążenia, zapobieganie obrzękom, zastojom żylnym, kurczom łydek
10. jw.
  • oddychanie torem przeponowym
4 dotlenienie dziecka i matki
11. leżenie tyłem z podporem na przedramionach, kończyny górne ugięte, stopy oparte o podłoże
  • wznos ugiętej kończyny dolnej prawej w górę w skos (1)
  • pogłębienie (2–3)
  • powrót do pozycji wyjściowej (4)
  • to samo kończyna dolna lewa
4 utrzymanie elastyczności mięśni brzucha
12. jw.
  • oddychanie torem przeponowym
4 dotlenienie dziecka i matki
13. leżenie tyłem, kończyny górne wyprostowane w lekkim odwiedzeniu, rozkrok, kończyny dolne ugięte, stopy oparte o podłoże
  • wdech (1)
  • wydech (2)
  • ugięcie głowy, przyciągnięcie do mostka (3)
  • powrót do pozycji wyjściowej (4)
4 utrzymanie elastyczności mięśni brzucha
14. jw.
  • oddychanie torem przeponowym
4 dotlenienie dziecka i matki
15. leżenie tyłem, kończyny górne w bok, kończyny dolne ugięte, stopy oparte o podłoże
  • przenoszenie złączonych kolan w prawo (1)
  • powrót do pozycji wyjściowej (2)
  • przenoszenie złączonych kolan w lewo (3)
  • powrót do pozycji wyjściowej (4)
4 utrzymanie elastyczności mięśni brzucha
16. jw.
  • oddychanie torem przeponowym
4 dotlenienie dziecka i matki
17. leżenie tyłem, kończyny górne wyprostowane w lekkim odwiedzeniu, kończyny dolne ugięte, stopy na wałku
  • prostowanie kończyny dolnej prawej w kolanie (1)
  • powrót do pozycji wyjściowej (2)
  • prostowanie kończyny dolnej lewej w kolanie (3)
  • powrót do pozycji wyjściowej (4)
6 utrzymanie elastyczności mięśni brzucha
18. jw.
  • oddychanie torem przeponowym
4 dotlenienie dziecka i matki
19. jw.
  • napinanie i rozluźnianie dowolnych grup mięśni całego ciała
  nauka świadomego rozluźniania dowolnie wybranych grup mięśniowych
20. j.w. ręce na przeponie
  • intensywny wdech (1)
  • wydech (2–3) z równoczesnym rozluźnieniem mięśni całego ciała i skupieniem uwagi na przeponie
2 wstęp do ćwiczeń wg zasad psychoprofilaktyki porodowej
21. pozycja relaksacyjna Seems’a – leżenie na prawym boku, kończyna górna prawa ugięta pod głową, kończyna górna lewa oparta z przodu, lekko ugięta, kończyna dolna lewa ugięta, kolano ułożone na wałku, kończyna dolna prawa lekko ugięta (strona ułożenia zależy od ćwiczącej)
  • intensywne, przyspieszone oddychanie torem przeponowym z równoczesnym rozluźnieniem mięśni całego ciała i skupieniem uwagi na przeponie
2 nauka psychoprofilaktyki porodowej (I okres porodu)
22. jw.
  • relaks przy muzyce
10 minut rozluźnienie fizyczne i psychiczne
23. klęk podparty, kolana w rozkroku, stopy złączone
  • odchylenie głowy (1) – wdech
  • zgięcie głowy z uwypukleniem kręgosłupa (2–3) – wydech („koci grzbiet”)
  • powrót do pozycji wyjściowej (4)
  rozciągnięcie mięśni przykręgosłupowych, zapobieganie bólom krzyża
24. pozycja kolankowo-łokciowa (z klęku podp...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy