Dołącz do czytelników
Brak wyników

Protokoły fizjoterapeutyczne

22 września 2022

NR 139 (Wrzesień 2022)

Protokół fizjoterapeutyczny w chorobie zwyrodnieniowej stawu łokciowego

0 84

Ruch pod każdą postacią odgrywa bardzo ważną rolę w życiu każdego człowieka. Odpowiednio dawkowany może zapewnić sprawność na długie lata. Natomiast niewłaściwie wykonywane rozmaite ćwiczenia fizyczne w dużym stopniu przyczyniają się do powstania licznych urazów, co w perspektywie czasu skutkuje rozwojem wielu chorób, np. choroby zwyrodnieniowej.

Jednym z ważniejszych stawów kończyny górnej zapewniających odpowiednią jej ruchomość jest staw łokciowy. Ze względu na swoją budowę i umiejscowienie jest on narażony na różnorodne kontuzje. Staw łokciowy ma złożoną budowę pod względem zarówno anatomicznym, jak i biomechanicznym, co powoduje, iż jest bardzo często predysponowany do powstania różnego rodzaju dysfunkcji. Zaburzona praca tego stawu może wpływać niewłaściwie na prawidłowe funkcjonowanie człowieka w życiu codziennym. Uszkodzony pod względem anatomicznym staw łokciowy przyczynia się w dużej mierze do zaburzenia prawidłowego stereotypu ruchowego. W perspektywie czasu takie postępowanie skutkuje wystąpieniem rozmaitych dolegliwości bólowych bądź przykurczów.

Kończyny górne pełnią szereg kluczowych funkcji dla prawidłowego funkcjonowania człowieka w życiu codziennym. Pod względem anatomicznym kończyna górna składa się przede wszystkim z:

  • okolicy naramiennej,
  • okolicy pachowej,
  • ramienia,
  • łokcia,
  • przedramienia,
  • nadgarstka,
  • ręki.

Anatomia stawu łokciowego

Staw łokciowy jest stawem złożonym. Składa się z trzech połączeń objętych wspólną torebką stawową. Dwa połączenia, tj. część ramienno-łokciowa i część ramienno-promieniowa stawu łokciowego, stanowią funkcjonalnie jedną całość, a ruch odbywa się w nich wokół wspólnej, poprzecznej osi stawu. Są to ruchy zginania i prostowania. Trzecią część stawu łokciowego tworzy połączenie promieniowo-łokciowe zwane stawem promieniowo-łokciowym bliższym, który należy do stawów typu obrotowego. Ruchy obrotowe przedramienia, tj. nawracanie i odwracanie, mogą się odbywać w tym stawie przy współudziale stawu promieniowo-łokciowego dalszego. 

W utworzeniu stawu łokciowego uczestniczą trzy pary powierzchni stawowych: 

  • część ramienno-łokciową tworzy powierzchnia stawowa bloczka kości ramiennej i wcięcie bloczkowe kości łokciowej, 
  • część ramienno-promieniowa jest utworzona przez powierzchnię stawową główki kości ramiennej i dołek stawowy głowy kości promieniowej, 
  • część promieniowo-łokciową tworzy wcięcie promieniowe kości łokciowej.

Torebka stawowa jest dość obszerna i cienka od przodu i tyłu, natomiast gruba i napięta po stronie bocznej i przyśrodkowej, gdzie jest wzmocniona silnymi więzadłami. Na kości ramiennej torebka stawowa przymocowuje się poniżej obu nadkłykci, z przodu i z tyłu, wzdłuż górnych granic dołu dziobiastego, dołu promieniowego i dołu wyrostka łokciowego. Na kości łokciowej przyczep torebki biegnie wzdłuż brzegów wcięcia bloczkowego i wcięcia promieniowego z wyjątkiem wierzchołków wyrostków łokciowego i dziobiastego, które są objęte torebką i leżą wewnątrz jamy stawowej. Na kości promieniowej linia przyczepu torebki przebiega dookoła szyjki. 

Więzadła

Dwa silne więzadła stanowią wzmocnienie części ramienno-łokciowej i ramienno-promieniowej stawu łokciowego. Są to więzadło poboczne łokciowe i więzadło poboczne promieniowe. 

Więzadło poboczne łokciowe składa się z trzech części łączących się ze sobą na kształt trójkąta. Łączy ono nadkłykieć przyśrodkowy kości ramiennej z wcięciem bloczkowym (bliżej wyrostka łokciowego) i wyrostkiem dziobiastym kości łokciowej. Część poprzeczna tego więzadła, położona najniżej, tworzy więzadło Coopera. 

Więzadło poboczne promieniowe rozpoczyna się na nadkłykciu bocznym kości ramiennej. Biegnąc w dół, rozdziela się na dwa pasma, z których jedno przymocowuje się na przedniej, drugie na tylnej krawędzi wcięcia promieniowego kości łokciowej, na wysokości szyjki kości promieniowej. Przestrzeń między dwoma powyższymi pasmami wypełniają pozostałe włókna biegnące od nadkłykcia bocznego do więzadła pierścieniowatego. Dzięki temu, że kość promieniowa jest wolna od przyczepów więzadeł, zachowuje swobodę ruchów obrotowych. 

Do wzmocnień stawu promieniowo-łokciowego bliższego należy więzadło pierścieniowate i czworokątne. 

Więzadło pierścieniowate przyczepia się do przedniego i tylnego brzegu wcięcia promieniowego kości łokciowej. Obejmuje ono w swym przebiegu obwód stawowy głowy kości promieniowej i nie pozwala na oddalenie się głowy od wcięcia oraz uniemożliwia przesuwanie się kości promieniowej względem kości łokciowej. 

Więzadło czworokątne jest rozpięte poziomo między dolnym brzegiem wcięcia promieniowego kości łokciowej a odpowiadającą mu częścią szyjki kości promieniowej. Napina się podczas ruchów nawracania i odwracania przedramienia. 

Zakres ruchu

Staw łokciowy jako całość można zakwalifikować do typu stawów zawiasowo-obrotowych o dwóch osiach ruchu. Ściślej mówiąc, jest on stawem śrubowo-obrotowym. Oś poprzeczna przebiega przez bloczek i główkę kości ramiennej, jest zatem wspólną osią dla połączenia ramienno-łokciowego i ramienno-promieniowego. Wokół tej osi wykonuje się ruch zginania i prostowania. W zasadzie ruchy zginania i prostowania zakreślają wycinek ruchu śrubowego. Druga oś ruchu przebiega przez środek głowy kości promieniowej, dalej biegnie skośnie przez błonę międzykostną i u dołu przez głowę kości łokciowej. Jak z tego wynika, oś ruchu obrotowego jest wspólna dla obu stawów promieniowo-łokciowych: bliższego i dalszego. 

Stawy promieniowo-łokciowe są stawami sprzężonymi, ruchy odbywają się w nich równocześnie. Są to ruchy nawracania i odwracania przedramienia. Gdy staw łokciowy jest wyprostowany, oś ruchu obrotowego przedłuża się ku górze, przechodząc przez środek głowy kości ramiennej. Wskutek tego można dookoła tej samej osi wykonać ruch obrotowy całej kończyny górnej w stawie ramiennym [1].

Unerwienie i unaczynienie

Tętnice zaopatrujące staw łokciowy pochodzą z sieci stawowej, która go oplata. Jest ona utworzona z gałązek tętnicy głębokiej ramienia, górnej i dolnej tętnicy pobocznej łokciowej oraz tętnic wstecznych odchodzących od tętnic łokciowej i promieniowej. 

Natomiast wszystkie wielkie pnie w okolicy stawu łokciowego oddają do niego gałązki. Ściana przednia otrzymuje włókna od nerwów pośrodkowego i mięśniowo-skórnego. Ściana tylna jest unerwiona przez drobne gałązki nerwu łokciowego i promieniowego [2].

Biomechanika stawu łokciowego

Oś stawu łokciowego (ramienno-łokciowego i ramienno-promieniowego) przechodzi przez środek bloczka i główki kości ramiennej, biegnie więc poniżej obu nadkłykci. W stawach tych odbywają się ruchy zgięcia i prostowania, w których biorą udział wspólnie obie kości przedramienia; więzadło pierścieniowate przywiązuje bowiem do kości łokciowej kość promieniową, która jest zmuszona wykonywać jej ruchy. 

Oś stawu łokciowego nie jest stała. W rzeczywistości odbywają się ruchy w stosunku do wielu osi chwilowych, które wahają się dokoła osi średniej. Ślad, który pozostawia jakiś punkt kości łokciowej w jej ruchu, nie tworzy linii prostej, lecz zygzakowatą. Te odchylenia od czystego ruchu zawiasowego są jednak tak nieznaczne, że praktycznie nie odgrywają roli; są powodowane układem mięśni, żaden z nich bowiem, z wyjątkiem mięśnia naramiennego, nie jest ściśle i wyłącznie mięśniem zginającym. Z tego powodu staw łokciowy (ramienno-łokciowy) należy uważać za staw zawiasowy z różnymi osiami chwilowymi, które wahają się w stosunku do osi średniej. 

W położeniu wyprostnym ramię i przedramię u mężczyzny tworzą kąt 175°, u kobiety – niespełna 180°. Nadmierne wyprostowanie występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn, a najczęściej u dzieci, u których wyrostek dziobiasty i łokciowy są słabiej rozwinięte. U osób fizycznie mocnych wyrostki te są silnie rozwinięte i mogą powodować ograniczenie zakresu ruchu. 

W położeniu maksymalnego zgięcia ramię i przed­ramię tworzą kąt ok. 40°. Zahamowanie ruchu prostowania następuje ostatecznie przez oparcie się wyrostka łokciowego o dno dołu tego wyrostka. W chwili zginania hamowanie odbywa się przede wszystkim przez napięcie tylnej ściany torebki stawowej i mięśni prostujących, również przez leżące między ramieniem i przedramieniem zginacze, ostatecznie przez zetknięcie się wyrostka dziobiastego z dołem tego wyrostka. 

Staw ramienno-promieniowy ze względu na budowę powierzchni stawowych jest stawem kulistym, wykonuje jednak tylko dwa rodzaje ruchów: zginanie i prostowanie oraz ruchy obrotowe. Pierwsze wykonuje wspólnie z ruchami w stawie ramienno-łokciowym. Drugie są to ruchy obrotowe głowy kości promieniowej na główce kości ramiennej, wspólnie z ruchami obrotowymi w stawie promieniowo-łokciowym bliższym. Ruch w trzecim kierunku nie występuje, ruchy odwodzenia kości promieniowej są bowiem niewykonalne. Głowa kości promieniowej nie we wszystkich położeniach stawu styka się całkowicie z główką kości ramiennej. 

Powierzchnie stawowe stykają się w ruchach zgięcia pod kątem prostym. Jest to położenie największej stabilizacji stawu łokciowego. Jest to też położenie neutralne, w którym staw znajduje się w czasie wykonywania subtelnych ruchów. 

W położeniu wyprostowanym głowa kości promieniowej tylko z przodu i z tyłu przylega do dolnego końca kości ramiennej. Z boków obie kości nieco odstają od siebie; od strony promieniowej wyraźnie wyczuwa się szczelinę stawową między główką kości ramiennej a głową kości promieniowej [2].

Mięśnie otaczające staw łokciowy to m.in.:

  • mięsień ramienny,
  • mięsień dwugłowy ramienia,
  • mięsień ramienno-promieniowy,
  • mięsień nawrotny obły,
  • mięsień zginacz łokciowy nadgarstka,
  • mięsień trójgłowy ramienia,
  • mięsień łokciowy,
  • mięsień odwracacz,
  • mięsień dwugłowy ramienia,
  • mięsień nawrotny czworoboczny,
  • mięsień nawrotny obły,
  • mięsień zginacz promieniowy nadgarstka,
  • mięsień zginacz łokciowy nadgarstka,
  • mięsień prostownik promieniowy długi nadgarstka,
  • mięsień prostownik promieniowy krótki nadgarstka,
  • mięsień prostownik łokciowy nadgarstka.

Choroba zwyrodnieniowa stawu łokciowego

Choroba zwyrodnieniowa stawu łokciowego jest procesem postępującym, powodującym w perspektywie czasu uszkodzenie określonych struktur stawowych. Schorzenie to dotyczy zwłaszcza osób starszych, ale coraz częściej jest obserwowane także u ludzi w średnim wieku, którzy systematycznie uprawiają sporty związane ze znacznym obciążeniem omawianego stawu. 

Omawianego schorzenia nie da się zatrzymać, można je jedynie spowolnić.

Przyczyny choroby zwyrodnieniowej stawu łokciowego to m.in.:

  • kontuzje,
  • mikrourazy,
  • nierozpoznane złamania, np. głowy kości promieniowej,
  • zwichnięcia,
  • przewlekłe stany zapalne,
  • przeciążenia, np. związane z pracą zawodową,
  • przewlekła niestabilność stawowa,
  • choroby ogólnoustrojowe, np. reumatoid...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy