Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

8 sierpnia 2018

NR 93 (Kwiecień 2018)

Protokół obozu rehabilitacyjnego dla zawodników lekkiej atletyki
grupa biegaczy na 400 metrów

0 342

Głównym celem obozu rehabilitacyjnego jest określenie zakresu i rodzaju urazów występujących u zawodników. W ramach zgrupowania przeprowadza się diagnostykę, a także zróżnicowane działania terapeutyczne uwzględniające rodzaj, stopień uszkodzenia tkanki i rozległość urazu. W artykule przedstawiono szczegółowo zadania realizowane na obozie rehabilitacyjnym dla zawodników uprawiających biegi średnie, wskazując na osiągnięte rezultaty oraz trudności w realizacji takiego typu obozu.

Głównym założeniem obozu rehabilitacyjnego jest określenie zakresu i rodzaju urazów występujących u zawodników lekkiej atletyki − biegi średnie (grupa sprintu przedłużonego − 400 m). Składowymi obozu są: diagnostyka, a także zróżnicowane działania terapeutyczne zależne od rodzaju, stopnia uszkodzenia tkanki i rozległości urazu. Cel działań zakłada wygaszanie intensywności obciążeń, terapię urazów, kształtowanie i poprawę podstawowej sprawności motorycznej oraz reedukację ruchową. W ostatnim etapie dołącza się ponadto treningi świadomościowe na bazie założeń Schlaipa i Gesthalta w celu przygotowania zawodników do autoterapii w okresie przejściowym. Kluczowym elementem powodzenia obozu jest opracowanie jego planu przy ścisłej współpracy z trenerem prowadzącym i psychologiem, w celu spersonalizowania działań oraz stworzenia niekolidującego z założeniami treningowymi systemu odbudowy i usprawniania układu ruchu 
sportowca.

Miejsce zgrupowania

Przy wyborze miejsca zgrupowania należy uwzględnić warunki klimatyczne, nasłonecznienie oraz infrastrukturę. Wskazana jest coroczna zmiana bodźców, a co za tym idzie − lokalizacji obozu. Usytuowanie ośrodka wymusza opracowanie protokołu z uwzględnieniem wszystkich czynników wynikających z panujących warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, zaplecza balneoterapeutycznego łącznie z zasobami naturalnymi znajdującymi się w okolicy, np. źródła mineralne, termalne, błota, piasek morski, słona woda, strumienie itp.

Idealnie byłoby, gdyby obóz mógł się odbyć w miejscu o dużym nasłonecznieniu, co daje m.in. możliwość prowadzenia ćwiczeń ekscentrycznych przy jednoczesnym poddaniu ciała maksymalnej emisji słonecznej przez ok. 50 min. Skuteczność takiego postępowania udowodniona jest badaniami dr. n. med. Jarosława Krzywańskiego, wykazującymi zwiększenie stężenia witaminy D3 w organizmie (we krwi lub surowicy) po zgrupowaniach prowadzonych w krajach o dużym nasłonecznieniu [1]. Badania miały charakter porównawczy, w których mierzono stężenie 25-0H-D3 przed wyjazdem i po wyjeździe. Wyniki badań wskazują na konieczność ograniczenia lub wyeliminowania używania blokerów i filtrów podczas zajęć.

Obozy w ciepłym klimacie dają także możliwość przeprowadzenia części treningów tlenowych, jak np. slow joggingu, bez obuwia, na trawiastych lub piaszczystych podłożach. Taka forma ruchowa ma wpływ na polepszenie funkcjonowania obwodowego układu krwionośnego, poprawę funkcji stawów i ścięgien śródstopia. Ze względu na specyfikę walorów klimatycznych możliwe jest też odpowiednie sformatowanie diety opartej na naturalnie dojrzewających warzywach i owocach. W warunkach polskich można wykorzystać walory nadmorskiego klimatu lub zaproponować formułę treningów hipoksji (klimat górski). 

Termin i czas trwania obozu − obóz w periodyzacji treningu

Optymalnym terminem realizacji obozu jest moment zakończenia okresu przygotowawczo-startowego.

Czas zgrupowania rehabilitacyjnego wynosi trzy tygodnie. Należy pamiętać, że przebudowa struktur kolagenowych trwa 50−60 dni [2]. Dlatego żeby osiągnąć cele terapeutyczne, zawodnicy powinni realizować w formule autoterapii określone zadania przez min. dwa miesiące. W tym czasie istnieje bowiem możliwość przeprowadzenia skutecznej rehabilitacji zawodników bez kolizji z programem treningowym zgodnym z jego periodyzacją. Równie ważnym czynnikiem jest czas trwania całego cyklu rehabilitacyjnego, ponieważ minimalny okres naprawy i stabilizacji na poziomie struktur kolagenowych wynosi 90 dni.

W periodyzacji treningu obóz rehabilitacyjny ma takie samo znaczenie jak trening zasadniczy, gdyż umożliwia i intensyfikuje procesy regeneracji oraz podnosi poziom sprawnościowo-wydolnościowy zawodnika.

Co najważniejsze, obóz rehabilitacyjny jest optymalnym systemem utrzymania lub polepszenia sprawności motorycznej zawodników oraz umożliwia rozpoczęcie okresu treningowego z innego poziomu obciążeń, z jednoczesnym ograniczeniem kontuzyjności.

Case study − obozy rehabilitacyjne z grupą biegaczy (trener: J. Lisowski,  rehabilitant: P. Bursiewicz)

Założenia programu

Program wdrożeniowy realizowany jest wśród grupy lekkoatletycznej biegi sprinterskie.

Wśród postawionych celów było dokonanie ukierunkowanej diagnostyki układu ruchu sportowców, korekta nabytych dysfunkcji motorycznych wynikających z obciążeń treningowych, terapia urazów, reedukacja ruchowa oraz zaplanowanie i wdrożenie form autoterapii.

Założono, że jedynym możliwym momentem realizacji powyższych zadań jest okres roztrenowania po sezonie treningowo-startowym. W tym czasie, podczas obozów rehabilitacyjnych, można przeprowadzić korekty, reedukację ruchową itp. bez ryzyka zaburzenia techniki lub proporcji siły w trakcie trwania obciążeń treningowo-startowych.

Dotychczas okres ten był traktowany jako czas wypoczynku, biernej regeneracji z elementami zaleczania urazów. Zawodnicy niejednokrotnie spędzali ten czas w sanatorium. Ośrodki tego typu nie są jednak przygotowane do prowadzenia rehabilitacji sportowej. Ponadto w całym okresie przejściowym zawodnikom nie narzucano żadnych rygorów wykonywania ćwiczeń czy zabiegów. Co za tym idzie, moment regeneracji zawodników okazywał się zdecydowanie za krótki. 

Należy pamiętać, że okres roztrenowania jest jedynym momentem umożliwiającym przeprowadzenie korekty w obrębie układu ruchu u zawodników. Na bazie własnych doświadczeń można stwierdzić, że zbyt późna korekta, prowadzona dopiero w okresie treningowo-startowym, powoduje często zaburzenia techniki, co w konsekwencji prowadzi do stanów napięciowych w obrębie układu mięśniowo-szkieletowego, obniżając tym samym parametry cech specyficznych, takich jak m.in. siła, zwinność, szybkość. Jest to spowodowane elastycznością adaptacyjną zawodnika do dysfunkcji w okresie przygotowawczo-startowym. 

Jednym z najistotniejszych elementów obozu jest de facto odpowiednie przygotowanie edukacyjne zawodników, które będzie przez nich wdrażane po zakończeniu samego obozu. Mowa o edukacji w obszarze prawidłowych zasad warm up i cool down oraz o programowaniu autotreningów na okres przejściowy (roztrenowania) w celu utrzymania sprawności motoryczno-wydolnościowej z jednoczesną reedukacją ruchową, jako systemem przebudowy strukturalno-fukcjonalnej po dokonanych korektach.

Zadania realizowane na obozie rehabilitacyjnym

1. Trening posturalny − ogranicza ryzyko urazów i kontuzji, zwiększa efektywność treningu specjalistycznego

W ramach treningu posturalnego wykonuje się ocenę posturalną, na bazie której opracowywany jest trening korekcyjny.

Ocena posturalna stanowi podstawę rozpoczęcia wszystkich działań rehabilitacyjnych. Większość zawodników ma nieskorygowane zaburzenia posturalne w okresie wdrażania do treningu. Zmiany w ustawieniach stawu skokowego dolnego, górnego i krzyżowo-biodrowego mają bezpośredni wpływ na motorykę oraz powstawanie kontuzji. Należy pamiętać, że każda dyscyplina ze względu na swoją specyfikę wpływa bezpośrednio na powstawanie zmian w obrębie wzorca posturalnego. Dlatego tak konieczne jest prowadzenie korekty posturalnej po każdym sezonie treningowo-startowym.

Opracowanie treningu korekcyjnego wymaga, ze względu na wady wrodzone i nabyte, personalizacji!

Trening prowadzony jest w trakcie obozu dwa razy w tygodniu. Elementy treningu posturalnego zawarte są w treningu podstawowej sprawności motorycznej. 

Fazy treningu korekcyjnego:

  • analiza dysfunkcji,
  • trening statycznej korekcji posturalnej na poziomie stawów skokowych górnych, dolnych, kolanowych, biodrowych, kręgosłupa, barkowych we wszystkich płaszczyznach,
  • trening wizualizacyjny w obrębie kształtowania wyobrażenia wzorca posturalnego,
  • trening posturalny dynamiczny z korektą prawidłowych wzorców ruchowych na poziomach wymienionych stawów w fazach wykonania poszczególnych zadań ruchowych (np. przysiad, wykrok, zakrok, rozkrok, podpory, podciągnięcia),
  • trening propriocepcji − w tym przypadku optymalizację treningu uzyskuje się poprzez zastosowanie wibracyjnych podłoży; poddanie układu ruchu naprężeniom poprzecznym intensyfikuje proces beleczkowania układu kostnego, aktywizuje ślizgi międzytkankowe, buduje propriocepcję na poziomie układu postsynaptycznego,
  • trening mięśni posturalnych.

Ostatnia faza treningowa stanowi jednocześnie weryfikację poziomu utrwalenia nawyku posturalnego.

Zdarza się, że uzyskanie w pełni pozytywnych efektów treningu posturalnego nie jest możliwe. Wynika to z utrwalonych już dysfunkcji jednego z układów (stawowego, nerwowego, mięśniowo-powięziowego). W takim przypadku trening posturalny musi być treningiem zamykającym cykl. Na tym polega m.in. integracja procesu treningu rehabilitacyjnego.

2. Trening podstawowej sprawności motorycznej − zwiększa bezpieczeństwo treningowo-startowe, polepsza parametry cech specyficznych, ma bezpośredni wpływ na osiągane wyniki

Ocena motoryczna
Zawodnik, wykonując treningi ukierunkowane na kształtowanie cech specyficznych, musi mieć wykształconą podstawową sprawność motoryczną, na którą składają się prawidłowy wzorzec postawy z odpowiednim poziomem sprawności mięśni posturalnych, fizjologicznym zakresem ruchomości wszystkich stawów, odpowiednimi proporcjami siły agonistów i antagonistów oraz sprawnością układu nerwowego.

Przeciążenia treningowe powodują powstawanie mikrourazów w obrębie zdelaminowanej tkanki ścięgnistej. Tworzące się bliznowce, poprzez usztywnienie tkanki, zaburzają ślizg namięsnej i śródmięsnej, doprowadzając do rozerwań śródtkankowych z powstawaniem wylewów krwistych. Co ciekawe, urazy te występują nawet przy niewielkich obciążeniach np. rozgrzewkowy skip B.

Jako przykład może posłużyć przypadek zawodnika (grupy sprintu przedłużonego), u którego nie zastosowano systemu kształtowania przebudowy struktur ścięgnistych w 2015 r. po zakończeniu sezonu treningowo-startowego. W 2017 r. w wyniku istniejących mikrobliznowców zawodnik doznał urazu z obszernym rozerwaniem śródtkankowym oraz powstaniem dużego krwiaka, stwierdzonego w badaniu ultrasonograficznym. Kontuzja wystąpiła przy bardzo małym obciążeniu podczas treningu technik biegowych. Trening ten wykonywany jest codziennie w godzinach popołudniowych.

Fazy treningu motorycznego:

  • diagnostyka fizjologicznego zakresu ruchomości stawów,
  • diagnostyka proporcji siły agonistów i antagonistów,
  • diagnostyka funkcjonalna.

3. Trening aticularyczny − trening stawowy oparty na ćwiczeniach aticularycznych i transkinetycznych, wykonywany codziennie w godzinach wieczornych.

Trening ten jest rozpoczynany od aktywizacji ruchów śródstawowych na wszystkich poziomach kręgosłupa, w pozycjach tzw. antygrawitacyjnych. Należy pamiętać, że ćwiczenia aticularyczne nie mogą rozpoczynać się bezpośrednio po przebudzeniu. Długotrwała pozycja antygrawitacyjna powoduje nawadnianie stawów oraz rozciąganie aparatu torebkowo-więzadłowego. Konieczne jest zatem wyrównanie poziomu nawodnienia poprzez odpowiednie ćwiczenia lub rozpoczęcie zajęć nie wcześniej niż godzinę po wstaniu. Ważne, aby uwzględnić specyfikę fizjologiczną stawów − czas hydratacji przestrzeni międzystawowych i poziom reaktywności aparatu więzadłowego.

Ćwiczenia stawowe muszą być prowadzone komplementarnie dla wszystkich stawów, ponieważ dysfunkcja jednego ogniwa kompensowana jest na innych poziomach.

Przy utrwalonych zaburzeniach funkcjonalnych same ćwiczenia nie są w stanie przywrócić funkcji. Konieczne jest przeprowadzenie terapii mobilizacji, manipulacji, ślizgów stawowych i terapii tkanek miękkich.

Zmiany funkcjonalne w obrębie stawów wynikają z adaptacji związanej z określonymi stereotypami ruchowymi, przypisanymi poszczególnym dyscyplinom sportowym i formom aktywności fizycznej. Żaden trening, nawet ogólnorozwojowy, nie buduje podstawowej sprawności fizycznej, ponieważ nie uwzględnia istniejących dysfunkcji i nie jest prowadzony metodycznie zgodnie z założeniami treningu rehabilitacyjnego.

W większości przypadków podstawowym elementem tej formy treningowej są zabiegi manualne w zakresie ślizgów, mobilizcji oraz manipulacji stawowych.

W trakcie obozu dodatkowo stosowane są od niedawna systemy ćwiczeń transkinetycznych, wykonywane na wibrujących podłożach o określonej częstotliwości drgań (7,83 Hz) i prawostronnym kierunku ruchu. Głównym efektem terapii wibracyjnych jest zmniejszenie w obrębie układu mięśniowo-szkieletowego tonusu napięciowego z jednoczesnym wzmocnieniem mięśni poprzez wprowadzanie ich w drgania. Ma także wpływ na nawodnienie warstwy chrzęstnej w obrębie struktur śródstawowych i prawidłowe ustawienie kątowe stawów. 

4. Trening neurodynamiczny – powinien być wykonywany codziennie w godzinach porannych jako pierwszy w kolejności.

Ocena neurologiczna
Zaburzenia ukrwienia w obrębie vasa nervorum, brak ślizgów onerwia, śródnerwia i nanerwia, nadmierne naprężenia i kompresje w obrębie onerwia w zdecydowany sposób negatywnie wpływają na motorykę, proporcje napięć, propriocepcję i poziom reaktywności aparatu mięśniowo-szkieletowego. Wymienione dysfunkcje powodują zwiększenie tonusu mięśniowego, zaburzając proporcje siły i sprawności całego układu.

Fazy treningu neurodynamicznego:

  • diagnostyka neurologiczna i nerodynamiczna,
  • trening neurodynamiczny nerwów: kulszowych, udowych, piszczelowych, strzałkowych wspólnych, łokciowych, promieniowych, pośrodkowych, pachowych.

Istotne jest przestrzeganie rygorów treningu neurodynamiczego. Blok rozpoczyna się od ćwiczeń uruchamiających stawy kręgosłupa, poszerzania światła kanału kręgowego, pobudzania konwergancji w obrębie rdzenia, otwarcia przestrzeni międzykręgowych. Należy pamiętać, że zaburzenia ruchomości stawów mogą utrudnić lub uniemożliwić odpowiednie wykonanie torowania. Konieczne jest wtedy wsparcie terapeutyczne w zakresie mobilizacji i manipulacji zaburzonych stawów. Niekiedy niezbędne jest też obniżenie tonusu mięśniowego poprzez przeprowadzenie terapii punktów spustowych przynależnych do taśm kompensacyjnych.

5. Trening oddechowy − stanowi ważny element treningów wydolnościowych, zwiększa zdolność adaptacji do wysiłku i regeneracji powysiłkowej.

Trening wykonywany codzienne jako trening uzupełniający do neurodynamicznego i treningu w wodzie.

Fazy treningu oddechowego:

  • trening różnicowania torów oddechowych,
  • progresywny trening oddechowy,
  • trening tlenowy, hiperwentylacji, długu tlenowego.

Idealnym środowiskiem do prowadzenia treningów oddechowych jest środowisko wodne. W trakcie planowania treningu należy zwrócić uwagę na objętości treningowe, ponieważ przedłużony czas trwania długu tlenowego może być szkodliwy dla organizmu. 

Efektem treningu oddechowego jest podniesienie odporności na stres tlenowy na poziomie psychosomatycznym, czyli przesunięcie tzw. ściany. Czasem wymagane jest wsparcie treningu zabiegami terapii manualnej w zakresie uruchomienia stawów kręgowo-żebrowych, przepony czy też masażu trzewnego.

Trening oddechowy jest ważnym elementem przygotowania do treningów z użyciem niskich temperatur i treningów naczyniowych stanowiących istotny element zabiegów balneoterapeutycznych.

Hiperwentylacja przy ćwiczeniach oddechowych przyczynia się do powstania zasadowicy oddechowej, która ma działanie przeciwdrobnoustrojowe oraz przeciwzapalne. Dodatkowo podczas ćwiczeń oddechowych zwiększa się utlenowanie krwi, dotlenienie tkanek oraz wzmacniają się mięśnie oddechowe, dzięki czemu dochodzi do wzrostu parametrów płucnych, takich jak objętość oddechowa, objętość wydechowa itd. Ćwiczenia z hiperwentylacją oraz następczym długiem tlenowym przyczyniają się ponadto do wzrostu liczby czerwonych krwinek. Bez odpowiedniego przygotowania w zakresie ćwiczeń oddechowych nie jest możliwe przeprowadzenie efektywnego treningu naczyniowego opartego na zabiegach bazujących na schładzaniu ogólnoustrojowym. Przy dostępności kriokomory zabiegi z użyciem maksymalnie niskich temperatur stosuje się w 3 sesjach przez 12 dni. Niezależnie od zabiegów w kriokomorze wykonuje się zabiegi gry naczyniowej oparte na zimnych prysznicach i kąpielach w zimnej wodzie (temperatura wody ok. 7°C) z wydłużaniem czasu schładzania od 40 s do 5 min. 

6. Trening uzupełniający w wodzie

To tzw. trening fazy przejściowej – adaptacyjny, który stanowi element uzupełniający przy wystąpieniu urazów i po kontuzjach. Jest to jednocześnie trening rehablitacyjny i uzupełniający.

Trening w wodzie zapewnia bezkontuzyjne przygotowanie do sezonu treningowo-startowego oraz utrzymanie parametrów sprawnościowo-wydolnościowych w okresie roztrenowania. Bezpośrednio wspomaga również procesy regeneracji powysiłkowej w obrębie układu ścięgnistego. Należy zwrócić też uwagę na pozytywny wpływ treningu na odtworzenie ślizgów namięsnej, śródmięsnej oraz omięsnej. Co istotne, jest on bezpieczny. W środowisku wodnym niwelowane jest nadmierne obciążenie stawów, co wynika z równoważenia siły grawitacji z siłą wyporu wody. Trening ten poprzez siłę wyporności polepsza podstawową sprawność motoryczną, a dzięki zwiększeniu zakresu ruchomości utrzymuje proporcje siły agonistów do antagonistów. Kształtuje również propriocepcję dzięki niewielkim zmianom kierunków ruchu wynikającym z oporów wymuszających zmiany kątów ustawienia ciała z minimalnymi zmianami toru ruch, tzw. baletowanie. Można go wykorzystać do kształtowania siły biegowej, skoczności, siły ogólnej itp.

Trening wykonywany jest codziennie, natomiast u zawodników z aktywnymi urazami 2 razy dziennie wraz z elementami treningu naczyniowego.

Fazy treningu:

  • ćwiczenia biegowe w pasach wypornościowych bez kontaktu z dnem – nauka techniki biegu wodnego,
  • ćwiczenia technik biegowych skipy A, B, C, D, chód płotkarski,
  • ćwiczenia oddechowe,
  • ćwiczenia siły dynamicznej (wyskoki, podskoki, cwały),
  • ćwiczenia siłowe aqua kinetic,
  • ćwicze...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy