Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowoczesne metody fizjoterapii

27 listopada 2019

NR 110 (Listopad 2019)

Terapeutyczne wykorzystanie percepcji zmysłowej człowieka – część 2

0 12

Natura obdarzyła człowieka wspaniałymi zmysłami. Dzięki nim może on odbierać świat i swoje w nim istnienie, doświadczać odczuć płynących z otoczenia oraz z wnętrza organizmu. Otrzymuje informacje radosne, estetyczne, a także przykre, sygnalizujące zagrożenie. Podatność człowieka na bodźce zmysłowe została wykorzystana również do celów terapeutycznych.

Fototerapia (światłolecznictwo) 

We wszystkich kulturach i religiach światło symbolizuje życie. W świecie roślin jest podstawą procesu fotosyntezy, a w organizmie człowieka inicjuje wytwarzanie witaminy D3.
Światło słoneczne docierające do oczu jest najlepszym synchronizatorem rytmów biologicznych człowieka, wpływa na zegar biologiczny, pracę mózgu, gospodarkę hormonalną, wydzielanie neuroprzekaźników oraz temperaturę ciała.
Najstarszą formą fototerapii jest helioterapia, czyli leczenie naturalnym światłem słonecznym. Jest pomocne w niektórych chorobach dermatologicznych i alergicznych. Może być też skuteczne w problemach psychicznych, gdyż działa antydepresyjnie. 
W terapiach gabinetowych światłolecznictwo opiera się na wykorzystaniu promieniowania elektromagnetycznego w zakresie nadfioletu i podczerwieni, także światła widzialnego (białego) oraz światła lasera. Percepcja wzrokowa najsilniej jest angażowana w zabiegach z udziałem światła widzialnego oraz w chromoterapii.

Terapia światłem białym

Światło białe jest mieszaniną barw, co widać po jego rozszczepieniu w pryzmacie. Terapia światłem białym daje dobre wyniki w zaburzeniach wynikających z niedoboru światła naturalnego, mianowicie w sezonowej chorobie afektywnej SAD (seasonal affective disorder), zaburzeniach snu i czuwania wynikających z pracy zmianowej oraz przy problemach zdrowotnych personelu lotniczego i pasażerów korzystających z długich lotów w inne strefy czasowe (tzw. zespół jet lag) [1].
SAD, zwana też depresją sezonową, zimowym smutkiem lub zimowym bluesem (winter blues), jest związana z sezonowymi zmianami długości dnia i nocy, czyli największe żniwo zbiera w okresie jesienno-zimowym oraz w mało nasłonecznionych krajach świata. W patogenezie SAD główną rolę odgrywa upośledzenie funkcjonowania endogennych mechanizmów adaptacyjnych, co nie pozwala przystosować się do zmienionych warunków. 
Najczęściej występują takie objawy SAD jak: 

  • uczucie smutku i niepokoju, 
  • spowolnienie aktywności, 
  • niechęć do pracy, 
  • nadmierna senność wraz z pogorszeniem jakości snu, 
  • nadmierny apetyt, zwłaszcza na pokarmy węglowodanowe, i wynikający z tego przyrost masy ciała, 
  • mogą pojawiać się myśli samobójcze. 

Choroba dotyczy głównie kobiet (70–80% pacjentów). 
Pomoc terapeutyczna w SAD polega na stymulowaniu mózgu poprzez oczne receptory światłoczułe. Efekt uzyskuje się za pomocą lamp emitujących światło białe o natężeniu zbliżonym do światła słonecznego (co najmniej 2500 luksów). Lampa powinna być umieszczona na poziomie oczu chorego. Liczbę seansów i czas ich trwania dobiera się indywidualnie. W trudniejszych przypadkach konieczne jest podanie antydepresantów oraz psychoterapia [2].

Skórny system fotorecepcji

Promieniowanie widzialne działa nie tylko na narząd wzroku. Badania pokazują, że jest odbierane także przez skórę. W melanocytach skóry ludzkiej stwierdzono obecność identycznego systemu fotosensorycznego jak w narządzie wzroku. Dzięki temu skóra wykrywa promienie słoneczne („widzi” światło) i reaguje na nie zwiększoną syntezą melaniny. 
Melanina jest naturalnym pigmentem skóry i zarazem filtrem chroniącym przed groźnymi skutkami działania słońca w zakresie UVB. Widocznym efektem wzmożonej ochrony jest brązowienie skóry podczas ekspozycji na słońce, potocznie nazywane opalaniem się. 
Wiele badań wskazuje, że skórny system fotorecepcji odczytuje również sezonowe zmiany fazy świetlnej w środowisku, ma więc udział w rozwoju depresji zimowej i jej leczeniu podczas fototerapii [3, 4].

Fototerapia w leczeniu żółtaczki u noworodków

Fototerapia znajduje szerokie zastosowanie w leczeniu żółtaczki u noworodków. Obniżenie poziomu bilirubiny we krwi dziecka uzyskuje się przez naświetlanie pacjenta świetlówkami emitującymi światło niebieskie, zielone i białe. Zmiany chemiczne bilirubiny zachodzące podczas fototerapii powodują jej przekształcenie się w formy rozpuszczalne w wodzie, co ułatwia wydalenie tej substancji z organizmu. Podczas terapii oczy pacjenta muszą być przykryte czarną osłoną, ponieważ nie do końca wiadomo, jak fototerapia wpływa na narząd wzroku noworodka [5].

Chromoterapia

W gabinetach odnowy biologicznej często stosuje się chromoterapię (koloroterapię) – naturalną metodę wykorzystującą oddziaływanie kolorów na organizm człowieka. Polega ona na naświetlaniu pacjenta kolorowym światłem podczas kąpieli w wannach spa, w kabinach prysznicowych, a także w kapsułach lub innych specjalistycznych urządzeniach [6]. 
Według kryteriów fizycznych każdy kolor to pewna długość fali świetlnej, która jest wychwytywana przez ludzkie oko. Energia tych fal aktywuje receptory światłoczułe, jest w nich zamieniana na impulsy elektryczne, które zostają przekazane do ośrodka wzrokowego w mózgu. Mózg to rejestruje i wysyła polecenia w postaci neurotransmiterów do narządów wewnętrznych. Największą podatność na odbiór kolorów wykazuje przysadka mózgowa i szyszynka. Fotoreceptorami najbardziej aktywnymi podczas chromoterapii są czopki, gdyż to one odpowiadają za widzenie kolorów przy dobrym oświetleniu. Mniej aktywne są pręciki, które umożliwiają widzenie czarno-białe przy słabym oświetleniu (w ciemnościach człowiek nie widzi kolorów), ale odpowiadają też za postrzeganie kształtów i wykrywanie ruchów. 
Według kryteriów terapeutycznych każda barwa emituje inną częstotliwość drgań, podobnie jak różne tkanki ludzkiego ciała. Dlatego określone kolory wpływają na określone organy. Choroby zakłócają częstotliwość drgań w tkankach, wobec czego działanie odpowiednim kolorem powinno przywracać równowagę. Kolory ciepłe pobudzają, przyspieszają tętno, dodają energii; zimne – uspokajają, koją, wyciszają, poprawiają koncentrację, łagodzą stany emocjonalne.
Koloroterapię można stosować jako wstęp do zabiegów, co zwiększa efekt właściwej terapii, np. światło niebieskie lub fioletowe odstresuje pacjenta przed masażem, a czerwone złagodzi bóle i przyspieszy regenerację po ćwiczeniach.
Reagowanie organizmu na barwy wykorzystuje się w terapii harmonizacji czakr, co odbywa się za pomocą specjalnych lamp emitujących kolorowe światła. Filozofia terapii zakłada, że każda czakra jest powiązana z innym organem, energią i kolorem. Działając odpowiednimi barwami, odblokowuje się centra energetyczne, wzmacnia przepływ energii, poprawia pracę organów wewnętrznych, a w efekcie uzdrawia. 
Koloroterapia coraz częściej znajduje zastosowanie w kosmetologii przy problemach z łojotokiem, trądzikiem, gojeniem się ran, przy obrzękach, podrażnieniach, cellulicie oraz jako wspomaganie zabiegów odmładzających skórę. Dane o wpływie kolorów na psychikę zostały opracowane i są wykorzystywane przez psychologów i psychoterapeutów [7].
Wielopłaszczyznowe oddziaływanie barw na człowieka sprawia, że chromoterapia staje się ważną metodą w terapiach kompleksowych. Wkracza również do projektowania wystroju wnętrz pomieszczeń zabiegowych [1].

Muzykoterapia 

Muzykoterapia to szczególna forma psychoterapii i rehabilitacji psychofizycznej zaliczana do grupy terapii przez sztukę, czyli arteterapii. Od dawna wiadomo, że muzyka koi nerwy i jest mistrzynią nastroju. Definicja muzykoterapii mówi, że jest to proces, podczas którego terapeuta posługuje się muzyką lub jej elementami w celu przywracania zdrowia, poprawy funkcjonowania organizmu lub wspierania chorych osób. 
Działania terapeutyczne dzielą się na: 

  • terapię aktywną (tworzenie muzyki), 
  • improwizację (śpiew, gra na instrumentach, wykonywanie ruchów w rytm muzyki),
  • muzykoterapię receptywną (słuchanie muzyki z wizualizacją i relaksacją). 

Przed wdrożeniem muzykoterapii należy poznać preferencje muzyczne pacjenta i dać mu możliwość wyboru muzyki. Typ wybieranej muzyki koreluje bowiem z profilem psychologicznym człowieka [8].
Wpływ muzyki na funkcjonowanie somatyczne i psychiczne człowieka jest udowodniony. Muzyka silnie oddziałuje, gdyż bodźce dźwiękowe nie tylko docierają do zmysłu słuchu, lecz także pobudzają cały organizm poprzez doznania kinestetyczne. Korzystne efekty mogą wynikać również z odwrócenia uwagi pacjenta od przykrych doznań związanych z chorobą.
Muzykoterapia pozytywnie wpływa na stany lęku i niepokoju, koi ból, zwiększa poczucie dobrostanu. Badania kliniczne wykazały, że poprawie ulegają parametry fizjologiczne, takie jak częstość skurczów serca, ciśnienie krwi, częstość oddechów, poziom kortyzolu we krwi.
Terapia muzyczna może wspomagać leczenie dermatologiczne, ponieważ istnieje ewidentne powiązanie zaostrzenia lub pojawiania się chorób skórnych ze stresem emocjonalnym. Dobre efekty uzyskuje się poprzez włączenie muzykoterapii do kompleksowej rehabilitacji niepełnosprawnych dzieci i młodzieży. W tym wypadku są wymagane zintegrowane działania muzykoterapeuty, lekarza, rehabilitanta i psychologa [9, 10].

„Efekt Mozarta”

W literaturze funkcjonuje pojęcie tzw. efektu Mozarta, czyli sugestia, że słuchanie muzyki barokowej i klasycznej, zwłaszcza Wolfganga Amadeusza Mozarta, poprawia poziom inteligencji, a nawet wpływa na rozwój umysłowy niemowląt. Nie zostało to w pełni potwierdzone badaniami, chociaż istnieją przesłanki, że pobudzenie muzyką klasyczną, która jest utrzymana w rytmie odpoczywającego serca (muzyka Mozarta, Schuberta, Mendelssohna), przyspiesza proces przyswajania wiedzy, gdyż uwalnia umysł od stresu. Rytmy „spokojnego serca” znajdują się też w kołysankach, mantrach hinduskich i pieśniach religijnych. 
Ogólny wniosek jest taki, że „efekt Mozarta” istnieje, ale jest krótkotrwały i nie ujawnia się u wszystkich ludzi, ponieważ występuje także wtedy, gdy wprowadza się inne utwory muzyczne, np. muzykę relaksacyjną. Natomiast nie ulega wątpliwości, że sprawność intelektualną poprawia gra na instrumentach, nawet w wieku podeszłym [11].

Muzyka podczas zabiegów

„Dopieszczenie” zmysłu słuchu pacjenta jest obecnie szeroko stosowaną praktyką w salonach kosmetycznych, spa i odnowy biologicznej. Muzykę traktuje się jako jedno z narzędzi pracy poprawiające komfort zabiegu i wzbogacające go o dodatkowe doznania, np. przy zabiegach orientalnych. Muzyka do takich celów nie może być przypadkowa, 
np. z radia. Musi być odpowiednio dobrana od strony kompozycyjnej i mieć wysoką jakość nagrania (szmery i trzaski są irytujące). Dlatego z wydawnictwami nagrań współpracują najlepsi kompozytorzy i instrumentaliści, a nagrania są rejestrowane w profesjonalnych studiach. 
Znakomitą wartość terapeutyczną i pozytywne skojarzenia mają odgłosy natury, ale żeby relaksowały, muszą być umiejętnie wplecione w całe nagranie. Jednocześnie trzeba liczyć się z upodobaniami pacjenta, a nawet być przygotowanym na wariant enjoy of the silent, czyli „ciesz się ciszą”. Muzyki relaksacyjnej nie należy słuchać podczas prowadzenia samochodu ani przy wykonywaniu innych czynności wymagających skoncentrowanej uwagi [12].

Masaż dźwiękiem

Dźwięk to fala akustyczna, która rozchodzi się w powietrzu, wodzie i ciele stałym, także w ciele człowieka. Interesującą i niepospolitą formą muzykoterapii jest wykorzystujący powyższy fakt masaż dźwiękiem. Wymienić należy masaż dźwiękiem mis tybetańskich i instrument o nazwie sonora. 
Misy tybetańskie układane są na ciele pacjenta i uderzane lub pocierane drewnianymi pałeczkami. Wydają subtelne dźwięki o określonych tonach wprawiające komórki ciała w dobroczynne wibracje. Połączenie przyjemnych, pełnych harmonii tonów mis (wrażenia słuchowe) oraz wibracji odczuwanych w ciele wprawia ciało i umysł w stan głębokiego ukojenia i relaksu. Terapeuci wykonujący ten rodzaj masażu potwierdzają jego skuteczność również w przypadku dolegliwości bólowych głowy, brzucha, podbrzusza, karku, pleców, stawów oraz mięśni [13].
Natomiast sonora jest instrumentem zbudowanym przez mieszkającego w Niemczech czeskiego multiinstrumentalistę i zarazem lutnika Jana Rosenberga. Jest to wielkie drewniane pudło rezonansowe pokryte 52 strunami, które są strojone tak, aby częstotliwość wibracji była najbliższa naturze i ciału człowieka (do 64 Hz). Podczas sesji muzykoterapii pacjent znajduje się wewnątrz sonory, a terapeuta gra na strunach. Drgania docierają do każdego zakamarka ciała pacjenta, masują go, relaksują, wprowadzają mózg w tzw. stan alfa charakterystyczny dla odpoczynku. Pacjent odzyskuje spokój i siły witalne, harmonię ciała i umysłu [14].
Do terapii przez sztukę związanych z muzyką należą też choreoterapia, czyli terapia tańcem i ruchem (dance movement therapy – DMT), oraz meloterapia – terapia śpiewem. 

Hortiterapia (ogrodoterapia) 

Jest to terapia oparta na naturalnym związku człowieka z przyrodą, zyskująca ostatnio coraz więcej zwolenników. Pierwsze wzmianki o leczniczym działaniu ogrodów pochodzą już ze starożytnego Egiptu, gdzie spacery po ogrodzie były zalecane przez dworskich lekarzy dostojnikom cierpiącym na zaburzenia umysłowe. Także Hipokrates twierdził, że przyroda jest lekarzem wszystkich chorób [15].
Współczesna ogrodoterapia jest metodą komplementarną wobec tradycyjnych zabiegów rehabilitacji i innych terapii. Działania koncentrują się na usprawnianiu narządów ruchu, funkcji poznawczych, emocjonalnych i społecznych. Zajęcia mają charakter grupowy. Terapia w dobrze skomponowanym ogrodzie terapeutycznym pobudza rozwój narządów zmysłu, zwiększa sprawność i koordynację ruchową, obniża poziom stresu, napięcia i agresji, poprawia samopoczucie, działa relaksująco i odprężająco, uczy samodzielności, poprawia pamięć, koncentrację i pobudza kreatywność. 
Hortiterapia czynna polega na bezpośrednim kontakcie z roślinami i obejmuje takie zajęcia jak siew, sadzenie, prace pielęgnacyjne, zbieranie owoców, obserwowanie zmian wegetacyjnych, poznawanie roślin, tworzenie kompozycji roślinnych oraz aktywność fizyczną. 
Hortiterapia bierna to spacer, przebywanie w ogrodzie oraz doznania sensoryczne: widok ogrodu, upajanie się aromatem ziół i kwiatów, wsłuchiwanie się w odprężające dźwięki ogrodu (szelest liści i falujących traw ozdobnych, szmer strumyka lub fontanny, śpiew ptaków, odgłosy przelatujących owadów), wrażenia dotykowe (szorstka kora drzew, miękki mech, trawa, ciężar kamieni, kwiatostany – ostre, kłujące, puszyste etc.), a także wrażenia smakowe (degustacja warzyw i owoców, dekorowanie potraw).
W ogrodach terapeutycznych tworzy się ścieżki sensoryczne i rehabilitacyjne pełne kwiatów, krzewów i drzew oraz odgłosów natury. Osoby poruszające się na wózku inwalidzkim są motywowane do zmiany pozycji ciała w celu dotknięcia lub powąchania rośliny. Przebywanie na zróżnicowanym terenie i podłożu (pochyłość, piasek, żwir, trawa, korzenie) stanowi wyzwanie terapeutyczne dla osób z niepełnosprawnością ruchową. Nasadzenia roślin są tak zaprojektowane, aby tworzyły duże, barwne, kontrastowe kolorystycznie przestrzenie zauważalne przez osoby niedowidzące, a jednocześnie wprowadzały w nastrój odprężenia i harmonii. Bardzo starannie zaprojektowana jest architektura ogrodowa [16]. 
Programy terapeutyczne hortiterapii są prowadzone dla osób w różnym wieku – po udarach, wypadkach, z chorobami neurodegeneracyjnymi, zaburzeniami psychicznymi, stresem pourazowym, upośledzeniem umysłowym, uzależnieniami, oraz w ramach resocjalizacji osób skazanych [15].

Zmysłowe zabiegi spa & wellness

Odnowa biologiczna ma na uwadze urodę i zdrowie. Oferta usług spa & wellness najczęściej obejmuje kombinację tradycyjnych zabiegów leczniczych rozszerzonych...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy