Dołącz do czytelników
Brak wyników

Trening Mini Motion jako uzupełnienie terapii bólu głowy pochodzenia szyjnego. Część I

Artykuły z czasopisma | 5 marca 2014 | NR 48
31

Ból głowy pochodzenia szyjnego to wg Międzynarodowego Towarzystwa Bólów Głowy (International Headache Society – IHS) drugorzędowy, chroniczny, najczęściej połowiczny zespół bólowy, którego przyczyną jest zaburzenie w obrębie odcinka szyjnego kręgosłupa [1, 2].

Z a występowanie bólów głowy pochodzenia szyjnego (cervicogenic headache) odpowiedzialne są zaburzenia kontroli nerwowo-mięśniowej i związane z nimi nieprawidłowe wzorce motoryczne występujące w efekcie dolegliwości bólowych szyjnego odcinka kręgosłupa niezależnie od ich przyczyny. Następstwem dolegliwości bólowych odcinka szyjnego kręgosłupa są deficyty funkcji motorycznych obejmujące ograniczenie zakresu ruchu oraz zaburzenie wzorca aktywacji mięśni zarówno odcinka szyjnego kręgosłupa, jak i obręczy barkowej [3]. Także nieprawidłowe wzorce postawy mogą przyczyniać się do powstawania dysbalansu mięśniowo-powięziowego i wynikających z niego zaburzeń wzorców motorycznych [4].

POLECAMY

Ból głowy pochodzenia szyjnego to częsty problem, który z powodu mało charakterystycznych objawów nierzadko bywa mylony z innymi pierwotnymi bólami głowy, z bólami klasterowymi (cluster headache), napięciowymi (tension type headache) lub hemikranią ciągłą (hemicrania continua). W przypadku gdy przyczyną dolegliwości jest dysfunkcja w obrębie odcinka szyjnego, zaczynają się one w okolicy szyi lub w tkankach miękkich w tym rejonie, a ból jest rzutowany do głowy i/lub twarzy [1, 2]. Ból głowy pochodzenia szyjnego pozostaje niejednokrotnie niezdiagnozowany, a tym samym – trudny do wyleczenia. Ponieważ objawy, takie jak ból szyi, zwiększone napięcie mięśniowe, nieprawidłowe ustawienie odcinka szyjnego oraz obecność mięśniowo-powięziowych punktów spustowych, są obserwowane również w bólach migrenowych i napięciowych, nie są objawami patognomicznymi dla szyjnopochodnych bólów głowy.

Charakterystyka objawów

Najbardziej charakterystyczne objawy bólu głowy pochodzenia szyjnego to:

  1. Jednostronny i promieniujący ból, który często zaczyna się w obrębie szyi lub w rejonie potyliczno-karkowym i rozchodzi się do rejonu oczno-czołowo-skroniowego;
  2. Wzorzec skroniowy bólu, który jest często ciągły, ale ze zmienną intensywnością;
  3. Ból wywołany nieprawidłową pozycją odcinka szyjnego lub zewnętrznym uciskiem na struktury szyi i obszaru potylicy [1].

 W odróżnieniu od bólów głowy pochodzenia szyjnego pacjenci cierpiący na neuralgię nerwu potylicznego często opisują ból jako „kłujący”, „przeszywający”. Dodatkowo w neuralgii nie występuje ból twarzy w obrębie obszaru unerwianego przez nerw trójdzielny, co znacznie ułatwia różnicowanie bólu głowy pochodzenia szyjnego od neuralgii [1, 2].

Bóle głowy pochodzenia szyjnego

Patofizjologia bólów głowy pochodzenia szyjnego jest nadal niejasna, jednak istnieją dowody, że podstawowym mechanizmem przenoszenia bólu ze struktur odcinka szyjnego do obszaru głowy lub twarzy jest konwergencja włókien aferentnych unerwiających odcinek szyjny kręgosłupa i okolicę głowy i twarzy [5]. Hipoteza dotycząca konwergencji między nerwem trójdzielnym a nerwami szyjnymi pojawiła się już w latach 40. ubiegłego stulecia, natomiast dopiero w roku 1961 Frederic Kerr wysunął hipotezę dotyczącą patogenetycznego modelu bólu głowy mającego początek w odcinku szyjnym kręgosłupa [2]. Jądro czuciowe nerwu trójdzielnego to region górnej części szyjnego rdzenia kręgowego, w którym dochodzi do konwergencji włókien czuciowych nerwu trójdzielnego z nerwami czuciowymi górnych korzeni nerwów szyjnych C1-C3. Konwergencja ta pozwala na odczuwanie rzutowanych dolegliwości bólowych pochodzących z rejonu odcinka szyjnego w obszarze unerwienia nerwu trójdzielnego w obrębie głowy i twarzy.

Do powstawania bólu głowy mogą się więc przyczyniać wszystkie struktury z obszaru unerwienia segmentu C1-C3 – zarówno stawy międzykręgowe, więzadła, opona twarda, dyski międzykręgowe, jak i mięśnie unerwiane przez segmenty C1-C3, takie jak mięsień czworoboczny grzbietu, mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy unerwiane przez XI nerw czaszkowy (nerw dodatkowy), mięśnie podpotyliczne, mięsień płatowaty głowy i szyi, najdłuższy głowy, mięsień półkolcowy oraz mięśnie twarzy, a zwłaszcza aparatu żucia, np. mięsień skroniowy i mięsień żwacz, a także naczynia krwionośne.

Najczęściej u osoby dotkniętej bólem głowy pochodzenia szyjnego przyczyną dolegliwości jest więcej niż jedna struktura. Ból najczęściej odczuwany jest w okolicy potylicznej, skroniowej, nadoczodołowej, żuchwowej, a nawet w okolicy ucha i zębów [1].

Zdj. 1. Postawa osoby z zespołem skrzyżowania gór

 

Dolegliwości bólowe szyjnego odcinka kręgosłupa dotyczą ok. 10% populacji Europy, a jednocześnie 25% pacjentów objętych ambulatoryjnym leczeniem rehabilitacyjnym [3, 4]. Niezależnie od mechanizmu powstawania dolegliwości bólowych odcinka szyjnego kręgosłupa dochodzić będzie do deficytów funkcji motorycznych z ograniczeniem zakresu ruchu oraz zaburzeniem wzorca aktywacji mięśni zarówno odcinka szyjnego kręgosłupa, jak i obręczy barkowej [3]. Oznacza to, że na skutek zaburzenia kontroli nerwowo-mięśniowej dochodzi do modyfikacji wzorców motorycznych, co ma duży wpływ na stabilność danego obszaru. Falla i wsp. wykazali, że w populacji ludzi z dolegliwościami bólowymi odcinka szyjnego zanika mechanizm „sprzężenia wyprzedzającego” (feed forward), którego celem jest aktywacja mięśni głębokich przed właściwym zadaniem ruchowym, aby ochronić kręgosłup przed działaniem sił zewnętrznych. Powoduje to nadmierną aktywację i przeciążenie mięśni powierzchownych odpowiedzialnych za wykonywanie ruchu, takich jak mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy, mięsień płatowaty głowy, płatowaty głowy i szyi [4].

W mięśniach hipertonicznych może dochodzić do powstawania mięśniowo-powięziowych punktów spustowych, które mogą stać się odpowiedzialne za rzutowanie bólu w obrębie głowy i szyi. Utrzymywanie się deficytu kontroli nerwowo-mięśniowej sprzyja nawrotom dolegliwości [3].

Problem zaburzenia kontroli nerwowo-mięśniowej i związane z nim nieprawidłowe wzorce motoryczne występujące w efekcie dolegliwości bólowych szyjnego odcinka kręgosłupa niezależnie od ich przyczyny mogą być odpowiedzialne za bóle głowy pochodzenia szyjnego.

Tab. 1. Charakterystyka wybranych bólów głowy

  Bóle głowy pochodzenia szyjnego Migrenowe bóle głowy Klasterowe bóle głowy Hemikrania ciągła Napięciowe bóle głowy
kobiety/ mężczyźni K > M do K = M K > M M > K K > M K > M
lateralizacja jednostronne bez przesunięcia bocznego jednostronne z przesunięciem bocznym jednostronne bez przesunięcia bocznego jednostronne bez przesunięcia bocznego obustronne
lokalizacja okolica potyliczna do skroniowo- -ciemieniowej i oczodołowa okolica czołowa, oczodołowa, połowa czaszki okolica oczodołowa, skroniowa okolica czołowa, skroniowa, oczodołowa, połowa czaszki okolica czołowa, potyliczna, obwodzące
czas trwania przerywane lub ciągłe z atakami 4–72 godziny 15–180 minut, kilka razy dziennie ciągła z atakami dni do tygodni
czynnik wyzwalający ruchy szyi, manewr Valsalvy, ucisk na C1-C3 wiele, ruchy głowy nietypowe alkohol, bóle pojawiają się o przewidywanej porze dnia brak wiele, ruchy głowy nietypowe
objawy dodatkowe zazwyczaj brak lub podobne do migreny, ograniczenie zakresu ruchu szyi nudności, wymioty, fotofobia, fonofobia, aura objawy autonomiczne: łzawienie, rhinorrhea, miosis, ptosis, po ipsilateralenej stronie mogą wystąpić objawy autonomiczne okazjonalnie zmniejszony apetyt, fotofobia, fonofobia

 

Przyczyną zaburzenia wzorców motorycznych może być także dysbalans mięśniowo-powięziowy będący następstwem nieprawidłowego wzorca postawy, np. opisanego przez profesora Jandę zespołu skrzyżowania górnego (upper crossed syndrome). Ten charakterystyczny wzorzec postawy przyczynia się do przeciążenia rejonu C0-C1 oraz przejścia szyjno-piersiowego oraz do zaburzenia równowagi napięcia mięśniowego objawiającego się nadmiernym napięciem części zstępującej mięśnia czworobocznego grzbietu, mięśnia piersiowego większego, dźwigacza łopatki z jednoczesnym osłabieniem mięśni równoległobocznych, części wstępującej mięśnia czworobocznego grzbietu oraz głębokich zginaczy szyi, zwłaszcza mięśni pochyłych [6]. Postawa osoby z zespołem skrzyżowania górnego jest charakterystyczna: z głową wysuniętą do przodu, pogłębioną kifozą piersiową i protrakcją barków.

Zdj. 2. Mini Motion

 

Leczenie bólów głowy pochodzenia szyjnego obejmuje kombinacje leczenia farmakologicznego, osteopatycznego, fizjoterapeutycznego, a czasami – chirurgicznego i wymaga zaangażowania zespołu terapeutycznego, w którym fizjoterapeuta przeszkolony w terapii manualnej odgrywa istotną rolę. Terapia manualna musi być prowadzona delikatnie i spokojnie, gdyż początkowo można łatwo doprowadzić do nasilenia dolegliwości [1, 7].

Fizjoterapia zna wiele metod terapeutycznych polegających na pasywnej pracy terapeuty z pacjentem mającej na celu przywrócenie prawidłowych warunków biomechanicznych. Należą do nich techniki energii mięśniowej (muscle energy technique – MET), rozluźnianie pozycyjne Jonesa (strain – counterstrain), mobilizacje, manipulacje, naturalny ślizg w stawach międzywyrostkowych kręgosłupa (natural apophyseal glide – NAGS), naturalny przedłużony ślizg w stawach międzywyrostkowych kręgosłupa (sustained natural apophyseal glide – SNAGS) i wiele innych, które są bardzo skuteczne w zmniejszaniu dolegliwości u pacjentów z bólami głowy pochodzenia szyjnego [1, 7, 8].

Childs i wsp. zwrócili uwagę, że celem terapii powinno być przywrócenie prawidłowej kontroli motorycznej, a nie tylko zmniejszenie dolegliwości bólowych i przywrócenie prawidłowego zakresu ruchu. Fizjoterapeutom brakuje możliwości pracy z pacjentem pod kątem profilaktyki nawrotów dolegliwości poprzez odtwarzanie wzorców motorycznych. Większość aktualnie funkcjonujących metod wymaga użycia skomplikowanego lub drogiego wyposażenia, a pozostałe są często niejasne dla pacjenta. Także kwestia kontynuowania ćwiczeń w warunkach domowych jest nierzadko pomijana zarówno przez terapeutów, jak i przez pacjentów. Powoduje to znaczne wydłużenie czasu trwania terapii i przyczynia się do nawrotów dolegliwości.

Trening Mini Motion

Koncepcja Mini Motion powstała jako odpowiedź na braki możliwości terapeutów zwłaszcza w kwestii terapii i treningu odcinka szyjnego kręgosłupa [8], choć wykorzystywana jest także do ćwiczeń innych obszarów. Opiera się na wykorzystaniu oscylacji płaskownika przymocowanego do opaski zakładanej na poddawaną rehabilitacji część ciała – w tym przypadku na głowę ćwiczącego. Do płaskownika przycze...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy