Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

26 lipca 2018

NR 76 (Październik 2016)

Zabiegi fizykoterapeutyczne - fakty i mity

0 422

Zabiegi fizykoterapeutyczne znane są już od czasów starożytnych i na przestrzeni tysięcy lat ugruntowały swoje miejsce w rehabilitacji. Fizykoterapia ma szerokie zastosowanie w leczeniu wszelakich dolegliwości. Wykorzystywane w rehabilitacji bodźce fizyczne pobierane z natury wpływają jednocześnie na zmniejszenie dolegliwości bólowych, jak również na stany depresyjne, leczenie ran czy zwalczanie obrzęków. Dodatkowo należy wspomnieć, że niektóre zabiegi znalazły swoje zastosowanie w innych gałęziach medycyny, do których należą m.in. stomatologia, ortopedia, onkologia czy położnictwo.

Fizykoterapia to dział lecznictwa, w którym wykorzystuje się czynniki fizyczne występujące naturalnie w przyrodzie. Różnorodne postacie energii, będące czynnikami fizycznymi, można podzielić w zależności od ich właściwości w następujący sposób na czynniki: 

  • termiczne, 
  • fotochemiczne, 
  • elektrokinetyczne, 
  • elektrochemiczne, 
  • mechaniczne i kinetyczne [1].

Pojęcie „fizykoterapia” wywodzi się z języka greckiego, w którym physis oznacza naturę, przyrodę. W podstawowym ujęciu fizykoterapia polega na zastosowaniu metod przyrodoleczniczych w profilaktyce, leczeniu i rehabilitacji [2]. 

Metody fizykoterapii rozwijały się już od zarania dziejów ludzkości, najczęściej dzięki przypadkowym doświadczeniom, a niekiedy również poprzez obserwację i podpatrywanie wysoko rozwiniętych zwierząt [3]. Pozytywny wpływ różnych form energii fizykalnej znany był już w starożytności. Wykorzystywano dobroczynny wpływ na organizm naturalnych środków fizykalnych, takich jak światło słoneczne, ciepło, zimno, kąpiele, pole magnetyczne [1, 3]. W średniowieczu higiena nie odgrywała znaczącej roli, tak więc rozwój metod fizykoterapeutycznych został zahamowany [1]. Kult pięknego, zdrowego i sprawnego ciała ludzkiego powrócił w XVI i XVII w. Na przełomie XIX i XX w. Winternitz i Prissenitz stworzyli podstawy rozwoju metod wodolecznictwa, a osiągnięcia takich badaczy, jak Reymond, Duchenne, Du-Bois, Galvani, Erb, Pfluger Faraday i Tesla zapoczątkowały rozwój elektrolecznictwa i elektrodiagnostyki. Podstawy rozwoju ultradźwięków ludzkość zawdzięcza dwóm braciom Curie – Jakubowi i Piotrowi. Teoretyczne prace Einsteina dotyczące teorii promieniowania kwantowego stworzyły podstawy rozwoju techniki laserowej. Podstawy współczesnej terapii polami magnetycznymi to zasługa znakomitych lekarzy Laenneca oraz amerykańskiego lekarza Perkinsa [1]. Podobnie w Polsce stopniowo zaczęto doceniać fizykoterapię. W 1901 r. wydana została praca Nartowskiego pt. „Elektrodiagnoza i elektroterapia”, zaś w 1922 r. opracowanie Chełmońskiego pt. „Podstawy leczenia fizykalnego”. Dowodem potwierdzającym wzrost zainteresowania medycyną fizykalną oraz balneologią było utworzenie w 1905 r. Polskiego Towarzystwa Balneologii, na którego walnym zebraniu w 1966 r. uchwalono zmianę nazwy towarzystwa na Polskie Towarzystwo Balneologii, Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej [1, 3].

Fizykoterapia jest jedną z najszybciej rozwijających się dziedzin wiedzy. Świadomość jej możliwości oraz postęp techniki sprawił, że znalazła ona swoje zastosowanie praktycznie w każdej gałęzi medycyny i stała się istotnym elementem leczenia coraz większej liczby schorzeń. Na przestrzeni lat powstało wiele sprzecznych informacji dotyczących stosowania zabiegów fizykalnych. Ciągle prowadzone są badania mające na celu potwierdzenie lub wykluczenie skuteczności fizykoterapii w określonych stanach chorobowych. W dalszej części artykułu przedstawiono niektóre fakty i mity dotyczące stosowania fizykoterapii oraz podjęto próbę ich wyjaśnienia i uzasad-
nienia.

Zabiegów fizykoterapeutycznych nie stosuje się u kobiet w ciąży

FAKT, ale nie do końca

Stosowanie we wczesnym okresie ciąży zabiegów diatermii krótkofalowej, ciepłolecznictwa, magnetoterapii czy elektroterapii może stać się główną przyczyną utraty ciąży. Miejscowy wzrost temperatury tkanek w obrębie miednicy mniejszej i okolicy lędźwiowo-krzyżowej stanowi zagrożenie zarówno dla rozwoju ciąży, jak i jej utrzymania [4].

Jednak zabiegiem, który jest szczególnie polecany w przypadku kobiet spodziewających się dziecka, jest hydroterapia. Ciśnienie hydrostatyczne oddziałujące na ciężarną zanurzoną w wodzie powoduje przepychanie krwi żylnej z części dystalnych w kierunku serca. Zatem immersję wodną można wykorzystać w profilaktyce oraz terapii obrzęków kończyn dolnych pojawiających się u kobiet w okresie ciąży [5].
 

Przeprowadzając hydroterapię u ciężarnych, należy pamiętać o kilku ważnych zasadach. Nie powinno się stosować wody zimnej (8–20°C), chłodnej (20–27°C) oraz gorącej (38–42°C), ponieważ takie temperatury mogą powodować gorsze ukrwienie łożyska. Dodatkowo stosowanie gorącej wody w pierwszym trymestrze ciąży może prowadzić do zaburzeń rozwoju mózgu płodu oraz wad cewy nerwowej. Optymalna temperatura mieści się w zakresie 34–38°C [5, 6].

Ultradźwięki można stosować u dzieci w każdym wieku

MIT

Mechanizm biologicznego działania ultradźwięków polega na oddziaływaniu cieplnym, mechanicznym i fizykochemicznym [7]. Ultradźwięki powodują przegrzanie tkanek leżących głębiej, zwłaszcza z pogranicza tkanki łącznej i kości. Działanie mechaniczne opiera się na naprzemiennym zagęszczaniu oraz rozrzedzaniu cząstek. Zjawisko to przez niektórych autorów nazywane jest mikromasażem [1]. 

W związku z tymi wskazaniami może się wydawać, że terapia ultradźwiękami ma zastosowanie także w wieku rozwojowym. Analiza piśmiennictwa wskazuje jednak na brak badań dotyczących wskazań oraz skuteczności tej formy leczenia u dzieci. Większość autorów jako przeciwwskazanie wymienia nadźwiękawianie okolic nasad kostnych u dzieci przy niezakończonym wzroście. Najprawdopodobniej wynika to z wpływu ultradźwięków na ośrodki o różnej gęstości, jak również ze stymulującego wpływu na tkankę kostną oraz kościotwórczą [8]. 

Lyon i wsp. przeprowadzili badania eksperymentalne na stawach kolanowych królików. Króliki były poddawane ultradźwiękom 20 minut dziennie przez sześć tygodni. Po sześciu tygodniach stwierdzono patologiczne skutki działania wysokich dawek ultradźwięków (2,2 W/cm2) na płytki wzrostowe. Natomiast dawki terapeutyczne 
(0,5 W/cm2) nie miały złego wpływu. Autorzy uznali, że wyniki badań mogą sugerować bezpieczne użycie terapii ultradźwiękowej także u dzieci [8]. 

Natomiast Fréz i wsp., którzy również prowadzili badania na królikach, stosując dawki UD 1 W/cm2 na okolice stawów kolanowych 5 minut przez 10 dni z przerwą dwudniową, nie stwierdzili negatywnego wpływu ultradźwięków w dawkach terapeutycznych, natomiast potwierdzili zmiany histologiczne w chrząstce, sugerujące zmiany metabolizmu w badanej płytce wzrostowej [9]. 

Dlatego należy unikać stosowania ultradźwięków w okolicy chrząstek wzrostowych aż do momentu, kiedy wzrost kości zostanie zakończony [7].

Zabiegów fizykoterapeutycznych nie można stosować u pacjentów onkologicznych

MIT

U osób chorych na nowotwory często istnieją wskazania do zastosowania fizykoterapii. Wynika to zarówno ze wspomagania rehabilitacji po leczeniu onkologicznym, jak i chorób współistniejących. O ile korzyści wynikające z uprawiania ćwiczeń fizycznych nie budzą już wątpliwości, to wykorzystanie fizykoterapii stanowi nadal przedmiot dyskusji. W większości piśmiennictwa z zakresu fizykoterapii choroba nowotworowa jest jednym z podstawowych przeciwwskazań do zastosowania większości zabiegów fizykalnych. Nie istnieją jednak jednoznaczne dowody naukowe potwierdzające obawy związane ze zwiększonym ryzykiem nawrotu lub progresji nowotworów, a jednocześnie nie są sprecyzowane ograniczenia do stosowania fizykoterapii w onkologii [10]. 

W piśmiennictwie pojawia się coraz więcej publikacji opisujących dużą skuteczność czynników fizykalnych wspomagających rehabilitację chorych na nowotwory złośliwe. Jednak wskazania do wykonywania zabiegów fizykalnych u osób leczonych z powodu nowotworów trzeba zawsze bardzo dokładnie rozważyć. Należy wziąć pod uwagę rodzaj nowotworu, jego lokalizację, stopień zaawansowania oraz złośliwości. Dużą ostrożność należy zachować w przypadku nowotworów o wysokim stopniu zaawansowania złośliwości i dużej dynamice rozwoju, jak również chorób układowych (np. chłoniaki, białaczki) [10]. 

Decyzja o zastosowaniu fizykoterapii musi uwzględniać czas po zakończeniu leczenia nowotworu. Zazwyczaj przyjmuje się 5 lat jako względnie bezpieczny okres, po upływie którego czynniki fizykalne mogą być stosowane u osób po leczeniu nowotworów złośliwych. Kryterium to wynika raczej z zasad onkologicznych, według których przeżycie 5 lat bez cech nawrotu lub jego rozsiewu można uznać za wyleczenie chorego. Nie ma wiarygodnych dowodów naukowych na temat negatywnego wpływu metod fizykoterapii na nowotwory złośliwe [10]. 

Znaczącej uwagi wymaga fakt, że stosowanie zabiegów fizykalnych w obszarze leczenia nowotworu lub przyległych okolic jest przeciwwskazane. Dużą ostrożnością należy wykazać się przy wykorzystywaniu metod bodźcowych o silnym działaniu ogólnoustrojowym (np. sauny lub krioterapię ogólnoustrojową). Należy jeszcze raz podkreślić, że decyzja o zastosowaniu zabiegów fizykalnych lub masażu u osób leczonych z powodu chorób nowotworowych powinna być podjęta bardzo rozważnie i uwzględniać zarówno korzyści, jak i ryzyko [10].

Magnetoterapia ma szerokie zastosowanie w leczeniu schorzeń narządu ruchu

FAKT

Cechą charakterystyczną pola magnetycznego jest zdolność przenikania przez wszystkie struktury ustroju. Cecha ta pozwala odróżnić pole magnetyczne od innych postaci energii [7]. Obecnie w fizjoterapii oraz medycynie stosowane są aparaty lecznicze, które wykorzystują działanie wolnozmiennych pól magnetycznych o częstotliwości mniejszej niż 100 Hz i indukcji magnetycznej 0,1–20 mT. Przy takich parametrach zabieg ten określa się jako magnetoterapię [11]. 

Magnetoterapia jest skuteczną metodą leczenia schorzeń narządu ruchu. Wpływa na leczenie zmian chorobowych o podłożu zwyrodnieniowym, jak również na stany zapalne stawów [12].

Złamania stanowią grupę schorzeń, w której magnetoterapia jest bardzo częstą metodą wspomagania, a nawet leczenia. Kuracja magnetoterapią po złamaniu polega na takiej regeneracji kości, która zapewnia zespolenie szkieletu oraz uzupełnienie ubytków masy kostnej w miejscach, gdzie takie wystąpiły. Przypadki pozytywnego oddziaływania prądu elektrycznego oraz powodowanie zrastania złamań w przypadkach, w których zrost był zahamowany, odnotowano już w XIX w. [13]

W literaturze dostępnych jest wiele doniesień potwierdzających pozytywny wpływ terapii zmiennym polem magnetycznym niskiej częstotliwości. Za pozytywne działanie magnetoterapii uważa się efekty: przeciwzapalny, przeciwbólowy, angiogenetyczny i regeneracyjny. Fischer i wsp. wykazali, że zastosowanie zmiennego pola magnetycznego u pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego znacznie obniżyło odczucie bólu. Podobne wyniki uzyskali Jacobson i wsp. w badaniu z wykorzystaniem podwójnie ślepej próby [14, 15].

W innym badaniu z zastosowaniem podwójnie ślepej próby poddano działaniu zmiennego pola magnetycznego niskiej częstotliwości pacjentów cierpiących na reumatoidalne zapalenie stawów (RZS). Wyniki potwierdziły wcześniejsze doniesienia o wywołanej wpływem zmiennego pola magnetycznego redukcji bólu. 

Zabiegi fizykoterapeutyczne nie mogą być stosowane w stomatologii

MIT

Fizykoterapia stanowi cenne uzupełnienie leczenia stomatologicznego, dając możliwość uzyskania dobrych efektów przez obniżenie ryzyka narażenia organizmu na skutki uboczne wynikające z farmakoterapii oraz ograniczenie ich liczby. Zabiegi fizykoterapeutyczne skracają czas leczenia oraz rekonwalescencji po zabiegach chirurgicznych. Głównym celem fizykoterapii jest zmniejszenie stanu zapalnego, dolegliwości bólowych oraz przyspieszenie regeneracji tkanek [17].

Elektroterapia wykazuje działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne. Może być wykorzystywana w takich dolegliwościach, jak ostry ból związany z zapaleniem miazgi, szczękościsk, ból po usunięciu zęba czy dolegliwości bólowe stawu skroniowo-żuchwowego. Jonoforezę można stosować w ostrych lub przewlekłych stanach bólowych (neuralgie), szczękościsku, nadwrażliwości bólowej zębów i bólach pooperacyjnych. Leki przeciwbólowe stosowane w jonoforezie to m.in. Diklofenak, Ibuprofen [17, 18].

Laseroterapia wywołuje działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne, przyspiesza procesy gojenia tkanek i odczula odsłoniętą zębinę. Wskazaniem do naświetlania są m.in. neuralgia nerwu trójdzielnego, choroby dziąseł i przyzębia, stan po plastyce wędzidełek, stan po ekstrakcji zębów, stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej, zatok, zębodołu, miazgi [19].

Magnetoterapię wykorzystuje się w leczeniu powikłań stomatologicznych (ból, zaburzenia czucia tkanek zaopatrywanych przez nerwy). Często wykonywana jest po zabiegach chirurgicznych czy w leczeniu chorób przyzębia [17].

Światłolecznictwo – lampy sollux emitują promieniowanie widzialne i promieniowanie podczerwone. W terapii wykorzystuje się filtry. Filtr czerwony używany jest gównie u pacjentów z przewlekłymi dolegliwościami bólowymi stawu skroniowo-żuchwowego, ma również działanie rozluźniające nadmiernie napięte mięśnie żwaczy. Filtr niebieski ma głównie działanie przeciwbólowe, dlatego znajduje zastosowanie w ostrych dolegliwościach bólowych, takich jak np. neuralgia nerwu trójdzielnego. Uśmierza ból, przyspiesza procesy gojenia oraz działa przeciwzapalnie. Ponieważ promieniowanie lampy powoduje przekrwienie wyłącznie powierzchownych tkanek, nie stosuje się go w przypadku warstw mięśniowych głębiej położonych ze względu na brak skuteczności terapeutycznej [17, 18].

Z krioterapii wywodzi się metoda kriochirurgii polegająca na bezkrwawym usuwaniu zmienionych chorobowo tkanek. Zabiegi kriochirurgiczne wykorzystuje się w leczeniu szkliwiaków, tłuszczaków, włókniaków, nadziąślaków, naczyniaków krwionośnych i limfatycznych. Stosowanie zimna okazało się skuteczne również w znoszeniu bólu neuralgicznego nerwu trójdzielnego [20]. W chirurgii szczękowej wprowadzono głównie technikę kriodestrukcji. Daje ona szerokie możliwości skutecznego leczenia
w przypadkach różnorodnych zmian chorobowych w obrębie jamy ustnej i skóry twarzy. W zakresie błony śluzowej jamy ustnej i skóry twarzy stosowane są różne techniki leczenia zimnem: zamrażanie powierzchniowe, zamrażanie okrężne, zamrażanie głębokie oraz zamrażanie metodą pól nakładanych [17, 21].

Zabiegi hydroterapii w leczeniu stomatologicznym stosuje się głównie w chorobach przyzębia. Działanie terapeutyczne wody polega na stymulowaniu układu krążenia w tkankach przyzębia drogą biochemiczną poprzez jej skład (woda mineralna, woda morska, woda siarczanowa), mechaniczną (ciśnienie w granicach 1–3 atm.) i termiczną (37–45°C). Hydroterapia sprzyja ustępowaniu stanu zapalnego i wchłanianiu wysięku. Leczenie wodą stosuje się w przypadkach przewlekłych stanów zapalnych dziąseł, głębszych warstw przyzębia oraz w zmianach zanikowych [19].

Krioterapii nie należy stosować w przypadku osób z nadciśnieniem tętniczym

W piśmiennictwie można znaleźć rozmaite doniesienia dotyczące wpływu temperatur kriogenicznych na ciśnienie tętnicze – zarówno u osób zdrowych, jak i chorujących na nadciśnienie tętnicze [22].

Intensywność bodźców termicznych stosowanych podczas zabiegu krioterapii ogólnoustrojowej może wywoływać pewne obawy związane z bezpieczeństwem, szczególnie w kontekście przeprowadzania zabiegu u osób obciążonych chorobami układu krążenia [22].

Krioterapia polega na nieinwazyjnym stosowaniu, w krótkim czasie (do 3 minut), temperatur kriogenicznych (< 100°C) w sposób lokalny lub ogólnoustrojowy. Ma ono na celu wywołanie fizjologicznej reakcji na zimno, zastosowane, aby wspomagać podstawowe leczenie oraz ułatwić leczenie ruchem [23].

W badaniach przeprowadzonych wśród grupy zdrowych ochotników oraz osób chorujących na RZS, podczas którego oceniano zastosowanie schładzania ogólnoustrojowego na wartości ciśnienia tętniczego krwi, zapisy elektrokardiograficzne z całodobowym monitorowaniem elektrokardiogramu (EKG) metodą Holtera, częstość akcji serca oraz wskaźniki hemodynamiczne serca nie wykazano znaczących statystycznie różnic po 1 zabiegu w kriokomorze oraz po serii 5 i 10 zabiegów [22, 24].

Gregorowicz i Fricke podają, że zastosowanie krioterapii ogólnoustrojowej u pacjentów z rozpoznaną chorobą niedokrwienną serca nie spowodowało wystąpienia objawów dusznicy bolesnej [24]. Natomiast w badaniach przeprowadzonych przez Taghawinejada na grupie 684 pacjentów w różnych grupach wiekowych, w których analizowano zmiany wartości ciśnienia krwi i tętna po zastosowaniu krioterapii ogólnoustrojowej, zaobserwowano nieznaczny wzrost tętna we wszystkich grupach wiekowych. W grupie poniżej 70. roku życia wzrost wyniósł średnio o 7 uderzeń na minutę, a w grupie powyżej tego wieku średnio o 16. Również ciśnienie tętnicze nieznacznie wzrosło we wszystkich grupach badanych średnio o 10 mm Hg (skurczowe) i 5 mm Hg (rozkurczowe). Zauważono również, że u osób z nadciśnieniem labilnym, nadciśnieniem utrwalonym leczonym farmakologicznie lub nieleczonym może dochodzić do znacznego wzrostu ciśnienia krwi [23, 24].

Badania przeprowadzone przez Michalskiego i wsp. wśród 54 pacjentów z oddziału rehabilitacyjnego w Tczewie z uregulowanym nadciśnieniem tętniczym pokazały, że brak jest istotnie statycznego wzrostu wartości ciśnienia tętniczego w wyniku zastosowania czynnika kriogenicznego, jak również po samym zabiegu u pacjentów uregulowanym ciśnieniem tętniczym. Pacjenci nie odczuwali istotnego ryzyka wynikającego ze stosowania krioterapii, a ogólny indeks emocji towarzyszący badanym charakteryzował się wartością dodatnią, co bezpośrednio wskazuje na niskie subiektywne odczucie ryzyka związane z zabiegiem [22].

Powyższe wyniki badań wskazują na niskie ryzyko związane ze stosowaniem krioterapii u osób z nadciśnieniem tętniczym. Należy jednak zaznaczyć, że każdy zabieg u osób mających problemy z nadciśnieniem tętniczym powinien być skonsultowany z lekarzem.

Ciepłolecznictwo to najskuteczniejszy sposób leczenia bólów kręgosłupa

FAKT, ale nie do końca

W fizykoterapii stosuje się dwa rodzaje termoterapii, są to tzw. ciepło suche i ciepło mokre. Ciepło suche przekazuje się organizmowi, stosując zabiegi powodujące przenoszenie energii cieplnej przez powietrze, poduszki elektryczne, rozgrzane okłady (np. parafinowe) czy termofor. Ciepło wilgotne dostarcza się organizmowi za pośrednictwem wody. Ciepło można również przekazać tkankom, stosując na daną okolicę ciała promieniowanie podczerw...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy