Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zastosowanie technik osteopatycznych u pacjentek z dolegliwościami bólowymi dna miednicy

Artykuły z czasopisma | 5 listopada 2015 | NR 66
11

Bóle miednicy są bardzo szerokim tematem przysparzającym często wiele problemów. Jest to problem wielowątkowy i interdyscyplinarny. Miednica jako pierścień kostny jest swego rodzaju bastionem i ochroną tego, co znajduje się wewnątrz niej. 

Patrząc na miednicę od przodu, widać spojenie łonowe, czyli połączenie dwóch kości łonowych. Obie kości łączą się ze sobą płytką chrząstki włóknistej, w którą wplatają się włókna mięśnia prostego brzucha, co ewidentnie wzmacnia spojenie łonowe. Kość łonowa posiada swój trzon, gałąź górną i dolną. Sąsiaduje ku dołowi z dolną gałęzią kości kulszowej, a ku górze z kością kulszową i biodrową. W skład tego swoistego pierścienia wchodzi też kość krzyżowa, która z tyłu domyka miednicę, jak również o kość guziczna – tak bardzo utrudniająca czasem siedzenie [1]. Skomplikowany układ bardzo wielu struktur mięśniowo-powięziowych i trzewnych sprawia, że diagnostyka w obrębie miednicy jest tematem niełatwym. Dno miednicy jako system nakładających się na siebie warstw mięśniowych i tworzy niejako „przeponę dna miednicy”. Nie bez przyczyny ta partia mięśni w języku angielskim zwie się pelvic flor – podłoga miednicy. To ona bierze czynny udział w stabilizacji narządów miednicy i jest niezbędnym komponentem w stabilizacji odcinka lędźwiowego. 

POLECAMY

Z czego składa się pelvic flor

Można wyróżnić tu trzy warstwy: powierzchowną, środkową i głęboką. 
Warstwa powierzchowna składa się z:

  • mięśnia opuszkowo-gąbczastego (m. bulbosponginosus) – który związany jest ze zwieraczem zewnętrznym odbytu (m. sphincter ani externus), 
  • mięśnia kulszowo-jamistego (m. ischiocavernosus) – u kobiet jest słabo rozwinięty, leży na odnodze łechtaczki i działa na jej ciało jamiste, 
  • zwieracza zewnętrznego odbytu (m. sphincter ani externus) – jest to mięsień poprzecznie prążkowany zależny od woli, w fazie spoczynku jest napięty, w skurczu dociska ściany odbytnicy, 
  • mięśnia zwieracza zewnętrznego cewki moczowej (m. sphincter urethrea externus) – stanowi wzmocnienie zwieracza wewnętrznego. 

Warstwa środkowa składa się z:

  • mięśnia poprzecznego powierzchownego krocza (m. transversus peronei superficialis) – napina środek ścięgnisty krocza. Jest to mięsień osobniczo zmienny i bardzo często podczas anatomii sekcyjnej nie można go wyodrębnić [2], 
  • mięśnia poprzecznego głębokiego krocza (m. transversus peronei profundus), który tworzy przeponę moczowo-płciową (diaphragma urogenitale) – wzmacnia od przodu przeponę miednicy, ma grubość ok. 1 cm, łączy dolne gałęzie kości łonowych oraz gałęzie kości kulszowych, stabilizuje cewkę moczową. Ma kształt trójkąta, skierowany jest podstawą od tyłu ku dołowi, a wierzchołkiem do przodu i ku górze [3]. 

Warstwa głęboka składa się z:

  • mięśnia guzicznego (m. coccygeus), 
  • mięśnia zasłaniacza wewnętrznego (m. obturatorius internus), 
  • mięśnia dźwigacza odbytu (m. levator ani), który utworzony jest przez trzy mięśnie: mięsień łonowo-odbytniczy, łonowo-guziczny i mięsień biodrowo-guziczny [4]. 

Mięsień dźwigacz odbytu tworzy przeponę miednicy. Rozpięty pomiędzy kością łonową, ciałem odbytowo-guzicznym a kością guziczną tworzy wachlarz mięśni pełniący podwójną funkcję. Mocuje i utrzymuje narządy miednicy i jamy brzusznej, zamykając je od dołu, a tym samym chroni je przed wypadnięciem, jak również kontroluje końcowe odcinki odbytnicy oraz dróg moczowo-płciowych [2]. Tkanka łączna pokrywająca mięśnie tworzy powięź górną i dolną. Przepona miednicy i przepona moczowo-płciowa układają się wobec siebie piętrowo. Zrastają się one w obrębie wrót mięśni dźwigaczy odbytu. Powięź trzewna miednicy ma miejscami bardziej zwartą strukturę i tworzy więzadła krzyżowo-maciczne i podstawowe macicy [5].

Przyczyny bólów

Jako problem interdyscyplinarny bóle dna miednicy mogą dotykać wielu narządów. Najczęstszym pojawiającym się w gabinecie osteopaty jest problem kości guzicznej – coccygodynia, czyli bóle kości guzicznej mogące promieniować do miednicy i odbytnicy. Największy odsetek osób cierpiących na tę dolegliwość to kobiety. Pojawią się ona bardzo często po porodach drogami natury, ale nie tylko. Innym powodem może być upadek na kość guziczną (snowboard, narty), nieprawidłowe siedzenie, np. w kajaku (miednica podąża do tyłopochylenia, więc cały ciężar przenoszony jest na kość guziczną) czy jazda na rowerze. Pojawienie się bólu w okolicy kości ogonowej bez uchwytnej przyczyny może mieć również charakter psychosomatyczny [7]. Bardzo często bóle dna miednicy pojawiające się w korelacji z traumą kości guzicznej nie wynikają z niej samej. Oczywiście może dojść do złamania bądź zwichnięcia, które powoduje dolegliwości bólowe, ale bardzo często w gabinecie pojawiają się osoby opowiadające o wypadku z dzieciństwa w korelacji z niedawnym przeciążeniem niejako tej okolicy (poród, upadek), co jest czynnikiem spustowym dolegliwości bólowych. Dlaczego więc bardzo często kość guziczna nie jest zwichnięta ani złamana, a ból zaczyna doskwierać pacjentom? Otóż wynika to z wcześniej przedstawionej anatomii. Skoro mięśnie dna miednicy stanową przeponę mięśniową umocowaną między kością guziczną i łonową, to trauma w ich okolicy spowoduje wzmożone napięcie obronne tkanek. A ponieważ jest to problem dość wstydliwy, pacjenci bardzo późno zgłaszają się z nim do specjalisty, co skutkuje szeregiem kompensacji wytworzonych przez organizm. Jakie to konsekwencje? Skoro dno miednicy jest przeponą mięśniową, powinno ono pracować podczas oddychania jak przepona oddzielająca klatkę piersiową od jamy brzusznej. Utrzymujące się napięcie po jednej ze stron powoduje, że przepona miednicy nie będzie wystarczająco obniżała się na wdechu i podnosiła na wydechu. W konsekwencji obręcz miednicy ustawi się w charakterystyczny sposób. Po stronie zwiększonego napięcia kolec biodrowy przedni górny ustawi się ku dołowi, co zwiększa jego odległość od pępka, a kość krzyżowa będzie w dysfunkcji rotacyjnej na swojej osi skośnej. Trzewia po tej stronie nie będą wystarczająco mobilizowane ruchem oddechowym, co spowoduje zaburzenia ruchomości między poszczególnymi narządami. Zwiększenie napięcia struktur jamy brzusznej będzie w konsekwencji prowadziło do zwiększenia napięcia mięśnia biodrowo-lędźwiowego, czyli dysfunkcji odcinka lędźwiowego po jednej ze stron [7].

Analizując dolegliwości pochodzące z tkanek miękkich, należy wziąć pod uwagę zespół mięśni dźwigaczy odbytu (levator ani syndrom). Najczęściej dotyczy kobiet po porodach, operacjach ginekologicznych, operacjach kręgosłupa lędźwiowego. Bezpośrednią przyczyną bólu jest silny skurcz dźwigacza odbytu. Dolegliwości są niesymetryczne, połączone z uczuciem parcia na odbytnicę, a nasilają się w pozycji siedzącej. Ból może mieć charakter przewlekły lub nawracający i może promieniować do pochwy [8]. Podobnym zagadnieniem jest proctalia fugax, czyli napadowy ból odbytu, który może występować kilka razy do roku. Między napadami pacjent nie odczuwa żadnych dolegliwości bólowych. Etiologia nie jest do końca poznana. Winowajcą jest tu mięsień zwieracz zewnętrzny odbytu, który ulega silnemu samoistnemu skurczowi. Biorąc pod uwagę inne zagadnienia proktologiczne, nie należy zapominać, że bóle dna miednicy powodują również guzki krwawnicze w stanie zapalnym, ropień okołoodbytniczy, zapalenie kanału odbytu, zapalenie mięśnia łonowo-odbytniczego czy blizny po zabiegach proktologicznych [6]. Są to problemy, z którymi należy udać się do lekarza proktologa, jednak fizjoterapeuta podczas zbierania wywiadu nie może zapomnieć o ich istnieniu.

Codzienna praca z bólami okolicy miednicy

Co należy brać pod uwagę w naszej codziennej pracy z bólami okolicy miednicy? Otóż zrosty wewnątrzotrzewnowe. Główną przyczyną ich powstawania, oprócz fizjologicznego stanu zapalnego, są zabiegi operacyjne w obrębie narządów jamy brzusznej i miednicy mniejszej [9]. Dolegliwości bólowe spowodowane są zaburzoną anatomią i motoryką narządów, głównie jelit. Nasila je aktywność fizyczna czy stosunki płciowe, które powodują rozciąganie otrzewnej, tym samym wyzwalając ból przez pobudzenie nocyceptorów zlokalizowanych w zrostach [10]. Operacje w obrębie jamy brzusznej czy miednicy mniejszej zawsze będą niosły ze sobą pewne konsekwencje. Naturalną z nich jest blizna, czyli tkanka zastępcza powstająca w celu odtworzenia ciągłości powłok. Rana zostaje oczyszczona przez komórki zapalenia migrujące wzdłuż macierzy skrzepu, a następnie pojawiają się proliferujące komórki śródbłonka, fibroblasty oraz komórki naskórka. Powstają nowe naczynia krwionośne oraz nowa zewnątrzkomórkowa macierz, która łączy brzegi uszkodzonej skóry i staje się początkiem tkanki zastępczej, która zamyka otwartą ranę. Kolejną fazą jest powstawanie włókien kolagenowych i elastynowych. Okres gojenia wynosi ok. czterech tygodni, ale faza modelowania trwa do dwóch lat po zabiegu [11]. W związku z tym, że ciało jest całością, a narządy są pośrednio lub bezpośrednio ze sobą połączone, takie blizny bardzo często mogą powodować bóle rzutowane. Kiedy przychodzi do gabinetu pacjentka z bólami odcinka lędźwiowego oraz brzucha, oprócz zebrania dokładnego wywiadu i badania ortopedycznego trzeba zapytać o przebyte zabiegi/operacje. Możliwe, że ból pojawił się w pewnym odstępie czasowym od operacji na tkankach jamy brzusznej i to właśnie blizna i sklejenia powięziowe wokół niej mogą powodować dolegliwości bólowe.

Należy także wspomnieć o bolesnym współżyciu, z którym we współpracy z ginekologiem można przynieść pacjentce znaczącą ulgę. Dyspareunia, bo tak też można nazwać tę dolegliwość, nie jest wcale rzadkim przypadkiem wśród kobiet. Może mieć ona wiele przyczyn, zaczynając od nieprawidłowego nawilżenia pochwy (np. gdy spada poziom estrogenów u kobiet karmiących piersią), przez wulwodynię/vestibulodynię, pochwicę czy nadmierne napięcie dna miednicy wynikające z bardzo wielu różnych przyczyn. Pochwica jest to ból podczas penetracji wynikający z nadmiernego napięcia tkanki, ale jej źródłem są nadużycia seksualne, traumy z przeszłości. Wulwodynia opisywana jest jako ból, pieczenie, przewlekły świąd czy nadwrażliwość w okolicy sromu, ujścia cewki moczowej, krocza bądź odbytu. Dolegliwości utrzymują się minimum trzy miesiące. Mianem vestibulodyni określa się ból przedsionka pochwy. Jest to diagnoza z wykluczenia, czyli lekarz ginekolog powinien zbadać pacjentkę pod kątem wielu innych dolegliwości, które powodują podobne dolegliwości. Niestety, etiologia nie jest do końca poznana, a samych lekarzy, którzy zajmują sie tym problemem, nie jest wielu [14]. Każda dolegliwość powodująca ból w obrębie narządów i dna miednicy będzie zwiększała napięcie obronne tkanek. Naturalną konsekwencją takiej długotrwałej obrony jest ból. Tak jak przy opisanej wcześniej coccygodyni, mechanizm będzie dotyczył najpierw miejsca obarczonego przeciążeniem, a potem całego ciała.

Terapia

Jak można pomóc pacjentkom z tak uciążliwymi i wstydliwymi problemami? Jak wynika z artykułu, dolegliwości bólowe będą powodowały szereg dysfunkcji w całym ciele. Poczynając od dna miednicy, przez trzewia jamy brzusznej, przeponę, klatkę piersiową. Terapię należy zacząć od uwolnienia dna miednicy po stronie bardziej napiętej. Ta część będzie charakteryzowała się dysfunkcją na wdechu bądź wydechu. Co to oznacza? Kiedy pacjentka bierze wdech, przepona dna miednicy będzie się obniżała, przy wydechu będzie się ona unosiła, tak jak przepona w obrębie klatki piersiowej. Dzieje się tak z uwagi na połączenia więzadłowo-powięziowe trzewi przyczepionych do przepony. Badanie przeprowadza się w następujący sposób: palce należy skierować przyśrodkowo od guza kulszowego w obręb dna miednicy i poprosić pacjentkę o głębszy wdech i wydech. Na wdechu dno miednicy napiera na palce, przy wydechu podąża w stronę dogłowową (zdj. 1).

Zdj. 1. Badanie dna miednicy

 

Jeżeli jedna ze stron (zwykle tak bywa) pracuje w dysfuncji, należy ją znormalizować, pracując w ruchu ułatwionym. Jeżeli dno miednicy łatwiej porusza się z wdechem, wtedy prosi się pacjentkę o głęboki wdech i na końcu tej czynności bezdech. Terapeuta w tym czasie może czuć spontaniczne uwalnianie się tkanki. Kiedy pacjentka zaczyna już normalnie oddychać, prosi się ją jeszcze raz o głęboki wdech i wydech, kontrolując ruch dna miednicy. Powinien być z obu stron równ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy