Dołącz do czytelników
Brak wyników

Znaczenie stabilizacji stawów obwodowych wykorzystującej ortezy w profilaktyce i postępowaniu pourazowym

Artykuły z czasopisma | 7 października 2015 | NR 65
14

Historia medycyny wskazuje na dobrze znaną prawdę: „Warunkiem zrostu złamanej kości jest spokój” [1], co nie oznacza oczywiście potrzeby zapewnienia psychicznego spokoju pacjenta, ale unieruchomienie uszkodzonej kończyny. 

Do unieruchomienia uszkodzonej kończyny służyły różne naturalne materiały: łupki, szyny, woski, bandaże, glina, bandaże nasycone krochmalem, wapnem, mąką pszenną, zmieszane z białkiem jaja. Gips, współcześnie znany, wcześniej używany już przez arabskich i tureckich lekarzy, pojawił się w Europie dzięki lekarzowi wojskowemu – J. Guthrie (1785–1856). Bardziej nowoczesną formę opatrunku gipsowego z opaskami zastosował flamandzki lekarz – A. Mathijsen (1852). Z innych sposobów leczenia, za pomocą różnych form unieruchomienia, był znany A. Paré – stosował szyny. Jednak to uniwersalna metalowa szyna, połączona z wyciągiem, skonstruowana przez Thomasa w 1886 r., pozostała najłatwiejszą i wielokrotnie używaną metodą w warunkach polowych.

POLECAMY

ORTEZY KOŃCZYNY GÓRNEJ

Do funkcji, jakie charakteryzują kończynę górną, należą: wysoko wyspecjalizowana funkcja czucia, obszerny zakres ruchu przestrzennego oraz ruchy chwytne, siłowe i precyzyjne. Najbardziej zróżnicowane przypadają na obwodową część – rękę. Prawidłowe działanie kończyny górnej to współdziałanie centralnego i obwodowego układu nerwowego wpływającego na trzy podstawowe zespoły funkcjonalne barku, przedramienia oraz ręki. Jednak bez dobrej pracy aparatu mięśniowo- więzadłowo-torebkowego nie byłoby to możliwe.  Zaopatrzenie ortopedyczne pacjenta daje gwarancję, że za pomocą fachowego dobrania, dopasowania pomocy ortopedycznych wraz z prowadzoną rehabilitacją pacjent wróci do możliwej do uzyskania sprawności. Jedną z grup wspomagających rehabilitację są ortezy – „zewnętrzne konstrukcje techniczne dopasowane do kończyny lub tułowia, wspomagające albo zastępujące ich funkcje statyczne i ruchowe oraz zabezpieczające przed powstawaniem lub pogłębianiem się zniekształceń” [2].

Zaopatrzenie ortotyczne w przypadku kończyny górnej może dotyczyć problemów wynikających z prowadzących do zniekształceń chorób reumatycznych, może mieć charakter korekcyjny (np. u dzieci) lub też wspomagać funkcjonowanie narządu ruchu po uszkodzeniach centralnego układu nerwowego [2, 3, 4, 5]. Ortezy są również często stosowane przy urazach. Urazowość, jakiej doświadcza dorosły człowiek, dziecko, osoba starsza czy sportowiec, jest sytuacją często spotykaną. Istnieje wiele opracowań, które wskazują, jaki zastosować system leczenia: Czy operacyjny, czy zachowawczy? Jaki sposób obrać w tzw. doleczeniu pacjenta i wreszcie, czy istnieje sposób zapobiegania, profilaktyki powstawania nowych lub powtórnych urazów? Także sumowane przez lata pracy czy uprawiania sportu mikrourazy generują ból i ograniczają funkcje, często z dużym stanem zapalnym i wysiękiem do stawu. Używanie szerokiej gamy wspomagania ortezowego daje możliwości wyleczenia lub nawet profilaktyki wtórnej w wybranych jednostkach.

Indywidualne dopasowanie ortez jest priorytetem, aby zminimalizować dyskomfort odczuwany przez pacjenta. 

W chorobach reumatycznych szczególną uwagę zwraca się na zniekształcenia ręki i stawów nadgarstkowych, do jakich dochodzi po latach. „Palec butonierkowaty”, „łabędzia szyjka”, ulnaryzacja ręki – to objawy zewnętrzne długotrwałego procesu niszczenia powierzchni i torebek stawowych, a także ścięgien i mięśni. Ortezowanie ma tu na celu spowolnienie postępowania objawów i często dolegliwości bólowych. Stosowane czasowo (np. tylko na noc) lub podczas wspomagania konkretnych czynności dnia codziennego – ułatwiają funkcjonowanie pacjentom reumatologicznym. 

Spastyczność kończyny, wyrażona najmocniej w dystalnej części, również może być wspomagana systemem ortezowania. Celem tego postępowania jest wczesne zabezpieczenie kończyny przed pogłębieniem i utrwaleniem deformacji, utrzymanie uzyskanego zakresu ruchu. W przypadku kończyny górnej spastyczność manifestuje się przywiedzeniem i rotacją wewnętrzną w stawie barkowym, zgięciem i pronacją w stawie łokciowym oraz zgięciem dłoniowym stawów ręki [2]. Gdy następuje uszkodzenie dolnego neuronu ruchowego i mamy do czynienia z wiotkim niedowładem kończyny, zadaniem zaopatrzenia ortotycznego jest utrzymanie dobrego ukrwienia przez prawidłowe ułożenie, przeciwdziałanie pozostałym normalnie działającym mięśniom, aby nie dopuścić do nadmiernego rozciągnięcia struktur okołostawowych. Do najczęściej spotykanych dysfunkcji pochodzenia neurologicznego Przeździak zalicza [6]: poliomielitis, choroby i niedokrwienie korzeni nerwowych, nerwów obwodowych, uszkodzenia splotu ramiennego.

Leczenie wad wrodzonych lub nabytych u dzieci i dorosłych obejmują również ortezowanie. Jako uzupełnienie rekonstrukcyjnego leczenia chirurgicznego czasowo lub na stałe w polidaktylii, w nieprawidłowym wykształceniu kończyn i innych. Do tej grupy zaliczamy tzw. ortezy redresyjne.

Orteza, spełniająca podstawowe kryteria nowoczesnego zaopatrzenia ortopedycznego, powinna być lekka, dokładnie dopasowana, elastyczna w kierunku jej działania, wykonana zarówno z materiałów „oddychających” – przewiewnych, łatwych do czyszczenia, jak również powinna spełniać swoją funkcję podtrzymującą, stabilizującą, poprawiającą efektywność ruchu. Dlatego indywidualne dopasowanie ortez jest priorytetem, aby zminimalizować dyskomfort odczuwany przez pacjenta. Specjaliści z dziedziny ortotyki korzystają z najnowszych metod w oparciu o oprogramowanie komputerowe, które wspomaga doświadczenie i eliminuje żmudne korygowanie odlewów gipsowych, jakie miało miejsce wcześniej [7]. 

W zależności od roli, jaką ma spełnić orteza, w obszarze zaopatrzenia ortopedycznego można wyróżnić różne typy ortez: stabilizujące (łuski, szyny), unieruchamiające, odciążające, dynamiczne oraz redresyjne. W innym sposobie podziału ortez na grupy wyróżnia się terapeutyczne i funkcjonalne [2]. Zarówno w grupie ortez terapeutycznych, jak i funkcjonalnych można wyróżnić ortezy dynamiczne (posiadające ruchome elementy), które wspomagają wykonywany ruch, oraz statyczne, które nie mają takich możliwości.

Ortezy terapeutyczne to pomoce wykorzystywane w procesie leczenia, bezpośrednio po operacji lub urazie, które wspomagają niewydolny (w trakcie gojenia) aparat ruchowy. Zwiększająca się w procesie rehabilitacji masa mięśniowa wymusza na producentach sprzętu zastosowanie takich systemów, które pozwolą na sukcesywne dopasowywanie ortezy do kończyny pacjenta. Zastosowanie nowych rozwiązań podczas zabiegów chirurgicznych, potrzeba włączenia szybkiego uruchamiania pacjenta oraz stabilna osteosynteza pozwala na użycie właśnie ortezy terapeutycznej. Rehabilitowany pacjent ma dobrą stabilizację stawu, a ustawienie systemu zegarowego pozwala na wykonywanie kontrolowanego ruchu w odpowiednim zakresie. W porównaniu z wcześniejszymi sposobami postępowania, w których unieruchomiony w opatrunku gipsowym pacjent zalecone miał leżenie, ten sposób gwarantuje skrócenie czasu rehabilitacji.

Do najczęściej używanych terapeutycznych, statycznych ortez kończyny górnej można zaliczyć [2] np. szynę naparstkową Stacka. Stosowana w przypadku konieczności stabilizacji paliczka obwodowego i unieruchomienia stawu międzypaliczkowego dalszego w przeproście. Najczęściej zakładana przy uszkodzeniach ścięgna prostownika palca. Wykonana z tworzywa termoplastycznego, w kształcie wydłużonego naparstka, w pięciu wielkościach. Ponadto proste szyny z blachy aluminiowej, które przez swoją plastyczność gwarantują łatwe dostosowanie do kształtu palca, np. po złamaniu awulsyjnym prostownika palca. Orteza nadgarstkowo-dłoniowa jest zalecana przy konieczności stabilizacji i unieruchomieniu nadgarstka i ręki (np. w neuropatiach, tenopatiach czy w stanach pourazowych, po operacji). Uzyskane ułożenie czynnościowe zapobiega również deformacjom w wyniku porażenia ośrodkowego czy chorób reumatycznych. Wykonana z termoplastycznego tworzywa, perforowana (przewietrzenie skóry) oraz wyłożona pianką poliuretanową gwarantuje pacjentowi komfort. W przypadku takich ortez dobiera się wielkość (3–5 rozmiarów) oraz odmianę prawą lub lewą. Taka orteza w nomenklaturze powszechnie stosowanej może mieć zamienną nazwę WHO (wrist-hand orthosis), pochodzącą z od anglojęzycznych określeń części ciała, odcinków biorących udział w ruchu. Jest to często używany, międzynarodowy sposób nazewnictwa ortez. W stabilizacji na dłoń i nadgarstek, jakiej wymaga pacjent ze spastycznością, czasem zostaje użyta tzw. łuska (plastyczna, nieplastyczna lub wykonana z odlewu gipsowego). W nowoczesnej rehabilitacji odchodzi się jednak już od takiego zaopatrzenia ortopedycznego na rzecz bardziej nowoczesnego. Ostatnim przykładem ortezy dla stawu nadgarstkowego (wrist orthosis – WO) jest stosowana najczęściej stabilizacja u pacjentów ze zmianami zwyrodnieniowymi w jego obrębie, po operacjach, jako kolejny etap po złamaniach odcinków dalszych kości przedramienia. Obejmuje staw nadgarstka oraz śródręcze bez palców. 

W kończynie górnej, do zaopatrzenia stawu łokciowego można użyć ortezy łokciowo-nadgarstkowej (elbow-wrist orthosis – EWO). Skonstruowana dla prawej i lewej kończyny, z regulowaną długością na poziomie przedramienia i ramienia oraz z mechanizmem teleskopowo regulującym kąt zgięcia i wyprostu, tzw. zegarowy stabilizator łokcia. Możliwa do zastosowania u pacjentów po urazach, operacjach w obrębie łokcia czy przedramienia lub nadgarstka. Pasek [8] wymienia ponadto: stabilizatory (zapewniające wsparcie i ochronę pierwotną i wtórną stawu z wykorzystaniem wkładek żelowych czy silikonowych), opaski elastyczne (popularne, gęsto tkane, które służą złagodzeniu bólu po skręceniu), ochraniacze (o profilowanej materiałowej konstrukcji, chroniącej przed urazami, uderzeniami, obniżeniem temperatury, stosowane np. w „łokciu tenisisty”), rękawy ochronne (elastyczne, mające zapewnić ochronę przed otarciami i uderzeniami; wykonane z poliestru i elastanu z jonami srebra zapewniają oddychanie skóry), biomagnetyczne stabilizatory (wyposażone w magnesy mające na celu poprawę krążenia krwi i stymulację do autoterapii). 

Większa, obejmująca prawie całą kończynę górną jest orteza SEO (shoulder-elbow orthrosis) – ramienno-łokciowa. Popularnie nazywana temblakiem służy do unieruchomienia stawu łopatkowo-ramiennego w przywiedzeniu i rotacji wewnętrznej w podostrych zespołach bólowych, stanach zapalnych i urazach tkanek miękkich, w tzw. podwichnięciu dolnym. Prostą, nadal spotykaną odmianą temblaka, jest chusta. Obie te formy, dobrze działające na staw barkowy, niestety źle wpływają na odcinek szyjny i piersiowy kręgosłupa, na wysokości którego zostają zawieszone. 

SEWO (shoulder-elbow-wrist orthosis) to orteza ramienno-łokciowo-nadgarstkowa. Możliwe do ustawienia regulowane odwiedzenie i rotacja sprzyja pooperacyjnemu utrzymaniu kończyny po uszkodzeniach stawu ramiennego i odcinka bliższego kości ramiennej. Odwiedzenie do 30° oraz w pozycji neutralnej rotacji wymagane po uszkodzeniu przedniego obrąbka stawowego, w ostrych zespołach bólowych czy po endoprotezoplastyce, jest również możliwe do ustawienia. Odwiedzenie do 90° jest wskazane po zabiegach neurochirurgicznych czy naczyniowych, może być również uzyskane przez tzw. uniwersalną szynę rehabilitacyjną.

Ortezy funkcjonalne stanowią najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną grupę. Stosowane w okresie rehabilitacji pomagają pacjentowi funkc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy