Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ćwiczenia izometryczne kiedy i jak stosować?

Artykuły z czasopisma | 9 października 2013 | NR 43
5

Ćwiczenia izometryczne polegają na zmianie napięcia, siły skurczu bez zmiany długości mięśni. Mogą być wykonywane samodzielnie przez pacjenta bądź z użyciem różnych zewnętrznych oporników, w tym ręki fizjoterapeuty. Ta prosta definicja przekłada się na prostotę i łatwość wykonania, dlatego w większości książek poświęca się im niewiele miejsca, opisując w zamian wiele skomplikowanych zestawów ćwiczeń i metod kinezyterapeutycznych. Jednak właśnie te z pozoru banalne skurcze izometryczne mają ogromny potencjał terapeutyczny przy relatywnie małym nakładzie pracy [1, 2].

Podstawową zaletą ćwiczeń izometrycznych jest ich uniwersalność. Oznacza to, że fizjoterapeuta może je zalecić dosłownie każdemu pacjentowi, niezależnie od stopnia zaawansowania choroby czy wieku. Ponadto chory może ćwiczyć w każdych warunkach, w domu, w pracy, nawet podczas jazdy samochodem (oczywiście w roli pasażera). 

POLECAMY

Nadto fizjoterapeuta może zalecić pacjentowi ćwiczenia izometryczne jako zadanie domowe nawet po pierwszej wizycie, bez obawy o skutki uboczne i bezpieczeństwo samodzielnego wykonania bez nadzoru specjalisty, gdyż nie mają one właściwie żadnych skutków ubocznych związanych z przetrenowaniem bądź nie do końca poprawnym wykonaniem. Oznacza to również, że chory może wykonać praktycznie nieograniczoną liczbę powtórzeń i, oprócz naturalnego po długotrwałym wysiłku zakwaszenia organizmu, nie odbije się to negatywnie na jego stanie zdrowia. Dlatego też skurcze izometryczne są bezpieczne nawet u tych pacjentów, którzy mają tendencję do przesadzania. Terapeuta może takiej osobie zagwarantować brak urazowości i co za tym idzie – bolesności po wykonaniu nawet kilku serii ćwiczeń izometrycznych.

Kolejną zaletą jest możliwość stosowania ćwiczeń izometrycznych u pacjentów, u których z różnych powodów zakazane lub niemożliwe jest wykonywanie jakichkolwiek ruchów czynnych czy biernych. Należą do nich m.in.:

  1. Stany ostre po złamaniach wymagające zaopatrzenia opatrunkiem gipsowym lub ortezą,
  2. Stany pooperacyjne, np. pierwszy tydzień po operacjach ortopedycznych.

Ważną zaletą jest również prostota wykonywania ćwiczeń izometrycznych, które, w przeciwieństwie do wielu skomplikowanych metod fizjoterapeutycznych, nie wymagają od pacjenta nauki procedur i zestawów kinezyterapeutycznych, co wiąże się w praktyce z wykonywaniem ich z kartką. Wydłuża to znacznie czas poświęcany przez leczonego na ćwiczenia i w konsekwencji zniechęca do systematyczności.

Ponadto skurcze izometryczne, szczególnie te wywoływane poprzez zamknięcie łańcucha kinematycznego, czyli ufiksowanie ćwiczonych odcinków ciała poprzez np. oparcie ich o ścianę, kozetkę czy ciało terapeuty, wspomagają czucie proprioceptywne (głębokie). Schemat takiego działania można przedstawić na przykładzie: docisk stopy do ściany powoduje skurcz izometryczny i kompresję w stawach kończyny dolnej, co pozwala pacjentowi „uświadomić sobie” położenie kończyny dolnej względem innych partii ciała. Przedstawione powyżej niewątpliwe zalety ćwiczeń izometrycznych nie oznaczają automatycznie, że są one panaceum na wszystko. Należy je bardziej traktować jako doskonałą podwalinę pod właściwie skonstruowany program terapeutyczny. Należy również pamiętać o ich niewątpliwej skuteczności, szczególnie w tak popularnych dziedzinach, z punktu widzenia fizjoterapeuty, jak neurologia czy ortopedia. Poniżej przedstawiono przykłady wykorzystania izometrii w tych właśnie działach.

Izometria w neurologii

Choroby neurologiczne należą do grupy najtrudniej i najżmudniej leczonych schorzeń. Niejednokrotnie proces usprawniania trwa miesiącami, a nawet latami, zaś chorzy w większości przypadków trafiają do fizjoterapeuty ze znacznymi deficytami motorycznymi oraz poznawczymi. Właśnie dla takich chorych możliwość zainicjowania ruchu (tym właśnie jest skurcz izometryczny) jest bardzo ważna nie tylko z punktu poprawy sprawności fizycznej, lecz przede wszystkim dla polepszenia samopoczucia, a w konsekwencji – ułatwienia wielomiesięcznego, ciężkiego procesu leczniczego. 

Przykładem takiego schorzenia może być przebyty udar mózgu i w konsekwencji porażenie połowicze, będące najpierw wiotkie, a później spastyczne. W okresie wiotkości możliwe jest wykonywanie praktycznie tylko ćwiczeń biernych porażonych odcinków ciała. Jednakże fizjoterapeuta może wyindukować u pacjenta skurcz izometryczny, klasyfikowany jako 1 w skali Lovetta (widoczny ślad skurczu mięśnia), poprzez komendy słowne i przykazanie choremu kontroli wzrokowej ćwiczonej partii ciała. Przykładowo: terapeuta wykonuje ruch bierny kończyny górnej, jednocześnie nakazując pacjentowi „wspomagać” go poprzez wodzenie wzrokiem za zginającą się kończyną (zdj. 1). 

Zdj. 1. Pacjentka kontrolując wzrokowo ruch kończyny górnej, wspomaga jej napięcie

 

Drugim sposobem jest zastosowanie wspomnianego wcześniej zamkniętego łańcucha kinematycznego i ćwiczenie poprzez mięśnie nieporażone. Dzięki takiemu ćwiczeniu w kończynach zajętych niedowładem na zasadzie synergizmów automatycznie pojawi się skurcz izometryczny (ćwiczenie konteralateralne). Przykładowo: pacjent z porażeniem połowiczym lewostronnym leży tyłem z lewą kończyną dolną wyprostowaną w stawie kolanowym i biodrowym oraz lewą stopą opartą o ścianę, prawą kończynę dolną zgina w stawie kolanowym i biodrowym przeciwko sile oporu stawianego przez fizjoterapeutę. Przy właściwie ufiksowanej miednicy (np. pasem stabilizującym) nastąpi irradiacja (rozprzestrzenianie) bodźca z prawej kończyny dolnej na lewą kończynę dolną. Dzięki takiemu sposobowi chory zauważa napięcie izometryczne niedowładnej kończyny, co wyzwala w nim chęć do wzmożonego treningu.

Kolejnym schorzeniem neurologicznym trudnym w leczeniu jest stwardnienie rozsiane (sclerosis multiplex – SM). Osoby nim dotknięte oprócz postępującego niedowładu motorycznego, najczęściej rozpoczynającego się od kończyn dolnych, mają bardzo charakterystyczne zaburzenia równowagi. Główną ich przyczynę upatruje się w degeneracji w obrębie móżdżku oraz jego dróg nerwowych, będących ośrodkami odpowiedzialnymi za utrzymanie równowagi, prawidłowej postawy ciała i zborności ruchów. Jednakże również inne struktury, jak np. drogi tylnosznurowe podwzgórzowe czy z płata ciemieniowego kory mózgowej, odpowiedzialne są za równowagę w statyce i motoryce ciała. 

Przejawem ich degeneracji w SM może być obniżenie wspomnianego wcześniej czucia proprioceptywnego warunkującego zdolność rozpoznawania ułożenia części ciała względem siebie i w przestrzeni bez kontroli wzrokowej. W przypadku takich zaburzeń kluczową rolę odgrywają ćwiczenia izometryczne, które poprzez zmianę napięcia mięśnia powodują jednocześnie kompresję w stawach, których dotyczy zakres działania mięśni. Jak wiadomo, właśnie w stawach znajdują się receptory czucia głębokiego, więc wykonanie skurczu izometrycznego spowoduje docisk powierzchni stawowych i wyzwoli działanie tychże receptorów. Przykładowo: pacjent leży tyłem z kończynami dolnymi wyprostowanymi w stawach kolanowych i biodrowych, wykonuje napięcie izometryczne mięśni czworogłowych ud. Spowoduje to docisk powierzchni w stawach kolanowych. 

Następnym neurologicznym deficytem, w którym zasadne jest stosowanie ćwiczeń izometrycznych, jest uszkodzenie (najczęściej urazowe) rdzenia kręgowego. Jeśli jest ono całkowite, to impulsacja z ośrodkowego układu nerwowego (OUN) do miejsc poniżej uszkodzenia praktycznie nie dociera. Wtedy właśnie niezbędne jest wykorzystanie ćwiczeń w zamkniętych łańcuchach kinematycznych i ćwiczenie dolnych niedowładnych partii ciała poprzez silne górne odcinki. Wyzwala się wtedy napięcie izometryczne w porażonych kończynach. Przykładowo: u chorego z urazem rdzenia kręgowego w odcinku lędźwiowym (z wiotkością w obrębie kończyn dolnych) leżącego tyłem z kończynami dolnymi wyprostowanymi i opartymi o ścianę terapeuta wykonuje silne ćwiczenia oporowe kończyn górnych. Bodziec spowoduje napięcie mięśni brzucha i tułowia, co z kolei aktywizuje mięśnie kończyn dolnych do skurczu izometrycznego. Takiego typu ćwiczenia stanowią profilaktykę w postępującym zwiotczeniu i zaniku mięśni, gdyż skurcz izometryczny pozwala utrzymać pewien tonus spoczynkowy nawet w niedowładnych mięśniach (zdj. 2). 

Zdj. 2. Ćwiczenie oporowe kończyn górnych powoduje napięcie izometryczne kończyn dolnych

 

Izometria w ortopedii

Temat ćwiczeń izometrycznych w ortopedii, jako że schorzenia ortopedyczne dotyczą wszystkich stawów i mięśni człowieka, skuteczniej i łatwiej opisywać, klasyfikując go ze względu na okres zdrowienia, czyli na okres przed- i pooperacyjny.
Stan przedoperacyjny dotyczy czasu, gdy struktury stawowe są znacznie zwyrodniałe, jednak chory nie kwalifikuje się jeszcze do ingerencji chirurgicznej. Skurcze izometryczne służą w tym okresie nie tylko przygotowaniu do zabiegu chirurgicznego, ale również, a może przede wszystkim – odwleczeniu go w czasie, gdyż każdy implant ma swoją...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy