Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fizjoterapia oparta na dowodach naukowych – jak z niej korzystać? Kiedy artykuł naukowy jest warty czytania?

Artykuły z czasopisma | 7 stycznia 2015 | NR 57
17

Współczesna fizjoterapia dysponuje ogromnym potencjałem diagnostyczno-terapeutycznym. Dowodem na to są nowe, stale powstające metody, koncepcje oraz techniki terapeutyczne. Ich coraz większa liczba jest z jednej strony świadectwem intensywnego rozwoju fizjoterapii, z drugiej jednak strony rodzi niebezpieczeństwo, że część z proponowanych rozwiązań terapeutycznych może być wprowadzana do klinicznego obiegu bez wcześniejszej odpowiedniej ich weryfikacji. Bez wątpienia praktyka fizjoterapeutyczna powinna być nie tylko skuteczna i efektywna, ale również bezpieczna. 

Obowiązkiem fizjoterapeuty jest posługiwanie się przy wyborze metody postępowania diagnostyczno-terapeutycznego zasadami płynącymi z fizjoterapii opartej na dowodach naukowych (ang. evidence based physiotherapy – EBP). Tylko wiarygodne badania i płynące z nich wyniki oraz dowody naukowe mogą bowiem w rzetelny sposób zweryfikować proponowane działania terapeutyczne [1]. 

POLECAMY

Obecnie do fizjoterapeutów dociera w różnej formie (m.in. kursy, konferencje, warsztaty, publikacje) wiele informacji poglądowo-naukowych. Często ich źródłem jest także internet, w tym różne pisma publikowane w sieci (on-line). Ta łatwość dostępu do różnych źródeł informacji jest bardzo ważna i wartościowa, ale jednocześnie może ona prowadzić do powstania szumu informacyjnego. W konsekwencji fizjoterapeuta może mieć trudność w odróżnieniu prac (oraz rekomendacji w nich się znajdujących) wartościowych i rzetelnych od prac złych, nieprzedstawiających istotnej wartości klinicznej i naukowej [2–4]. Celem prezentowanego opracowania jest więc przedstawienie sposobu weryfikacji przydatności klinicznej publikacji naukowych (oryginalnych i poglądowych) oraz próba odpowiedzi na następujące pytania:

  1. Jak w prosty sposób wybrać odpowiedni artykuł, czytając tylko jego streszczenie?
  2. Jak ocenić wartość artykułów przeglądowych?

Problem kliniczny

Do fizjoterapeuty zgłasza się pacjent z zespołem bólowym zlokalizowanym w obrębie odcinka szyjnego kręgosłupa. Pacjent jednocześnie informuje o występowaniu zawrotów głowy, zaburzeń pamięci oraz częstego poczucia zmęczenia i senności. Podczas wywiadu pacjent zadał pytanie, czy na jego objawy może mieć wpływ fakt, że leczy się na chorobę Hashimoto, w wyniku której rozwinęła się u niego niedoczynność tarczycy. Fizjoterapeuta nie ma doświadczenia w ocenie wpływu niedoczynności tarczycy na stan narządu ruchu i nie wie, czy to może mieć znaczenie dla podejmowania aktualnych decyzji terapeutycznych. Fizjoterapeuta nie umie też ocenić, czy techniki i metody terapeutyczne, które chciałby zastosować u pacjenta, będą bezpieczne i skuteczne, biorąc pod uwagę współistniejące schorzenie. Fizjoterapeuta postanawia więc skorzystać z piśmiennictwa, aby rozwiać swoje wątpliwości.

Punkt wyjścia: znaleźć artykuł przeglądowy

Dobrym pomysłem na początek jest poszukanie artykułów przeglądowych (ang. review article), które zazwyczaj dostarczają krytycznej i szczegółowej informacji na poszukiwany temat. Wyróżnia się dwa typy takich artykułów: (1) starsze artykuły, szczególnie te, które są publikowane na stronach internetowych różnych instytucji, fundacji, gabinetów itp., mają tendencję do przedstawiania informacji ilościowych, a więc koncentrujących się na obserwacji zmiany wartości ocenianego parametru pod wpływem określonej procedury leczniczej; (2) nowsze artykuły przeglądowe, szczególnie te, które są publikowane w uznanych, recenzowanych czasopismach naukowych, są oparte zazwyczaj na metaanalizach (lub na systematycznych przeglądach piśmiennictwa). Metaanaliza jest takim typem pracy przeglądowej, w której wyniki wielu mniejszych prac (badań) zostały połączone i wspólnie opracowane statystycznie. Artykuły takie łączą zazwyczaj aspekty ilościowe i jakościowe, co jest istotne z punktu widzenia oceny rzetelności i przydatności informacji w nich zawartych. Cechą charakterystyczną badań jakościowych jest analiza cech obiektów, które nie są weryfikowalne eksperymentalnie lub kwantyfikowalne w kategoriach ilości, wartości lub częstości. Dużą wagę w takich badaniach przykłada się do kontekstu i konkretnych przypadków. Dlatego wiele badań jakościowych to studia przypadku i ich kompilacje. Badania jakościowe są stosowane, gdy badacza interesuje pogłębiona wiedza na jakiś temat, a więc nie tylko np. wyrażona liczbowo zmiana wartości danej cechy, ale też ocena powodów tej zmiany [3–6]. 

Artykuły przeglądowe różnią się znacznie między sobą pod względem jakości, stronniczości i rygoru naukowego. Fakt, że artykuł został opublikowany w czasopiśmie naukowym, nie oznacza jednocześnie, że będzie on warty czasu i uwagi fizjoterapeuty, który szuka odpowiedzi na swoje kliniczne wątpliwości [2–4]. Jak stwierdzić zatem, że artykuł przeglądowy jest dobry?

Zanim fizjoterapeuta przystąpi do czytania pełnej wersji wybranego przez siebie artykułu, powinien odpowiedzieć na kilka pytań, które ułatwią ocenę jakości artykułu oraz jego przydatność. Na każde pytanie powinno się próbować odpowiedzieć „tak” lub „nie”. Należy unikać odpowiedzi „może” lub „bez znaczenia”. Fizjoterapeuta powinien spróbować przyjąć stawianie tych pytań jako nawyk przed czytaniem każdego artykułu. To pomoże zdecydować, który z nich warto przeczytać [2–7].

Pierwsze 6 pytań powinno pozwolić ocenić streszczenie i zakwalifikować artykuł do jednej z dwóch grup: (1) potencjalnie przydatny lub (2) do odrzucenia [2–7]. Pytania te są następujące:

  1. Czy artykuł jest bezpośrednio związany z moimi zainteresowaniami (czy dotyczy on tego zagadnienia/problemu na temat którego informacji szukam)? Należy przeczytać streszczenie, aby to ocenić. Jeżeli odpowiedzieć brzmi „nie”, trzeba od razu przejść do następnego artykułu.
  2. Czy artykuł jest napisany w języku, który dobrze rozumiem? Jeżeli nie, należy odłożyć artykuł na bok, ale być może będzie warto do niego wrócić. Szczególnie gdy nie znajdzie się innych przydatnych artykułów.
  3. Czy cel artykułu został jasno określony? Brak precyzyjnie sformułowanego celu może wskazywać na niską jakość metodyczną artykułu. W konsekwencji czas przeznaczony na zaznajomienie się z nim może nie doprowadzić do znalezienia rzetelnej odpowiedzi na nurtujący problem kliniczny.
  4. Czy ze streszczenia wynika, że artykuł dotyczy interesujących czytelnika klinicznych sytuacji i pytań, które sobie stawia? Jeżeli nie jest to jasno określone w streszczeniu lub ewentualnie na pierwszej stronie artykułu, należy przejść do następnej pozycji.
  5. Czy w streszczeniu wyraźnie określono sposób (metodę, kryteria) doboru prac wykorzystanych na potrzeby artykułu i czy metoda ta była stosowana konsekwentnie w całej pracy? Istnieje wiele sposobów wyboru prac stanowiących potem bazę do opracowania artykułu przeglądowego. Autorzy mogą np. wskazać, że wybierali prace, wykorzystując w tym celu odpowiednie słowa kluczowe lub też ograniczyli się tylko do określonego rodzaju badań, np. do badań randomizowanych z grupą kontrolną (ang. randomized controlled trials – RCT). Jeżeli autorzy nie podali informacji o sposobie doboru prac, trudno będzie zweryfikować, czy zastosowana na potrzeby artykułu metodyka była rzetelna.
  6. Czy wnioski (przy założeniu, że wynikają one z ocenionej przez czytelnika jako wiarygodna, metodyki artykułu potwierdzonej odpowiedziami „tak” na wcześniejsze pytania) będą pomocne dla rozwiązania analizowanego problemu klinicznego?

Jeżeli na powyższe pytania odpowiedź brzmi „tak”, należy zapoznać się z częścią artykułu opisującą zastosowaną przy jego tworzeniu metodę. Po przeczytaniu tej części artykułu należy odpowiedzieć na poniższe pytania [2–7].

  1. Czy zastosowana metoda poszukiwania artykułów na potrzeby przeglądu była wszechstronna i czy mogła doprowadzić do pominięcia istotnych badań? Jeżeli autorzy podają, że korzystali np. tylko z jednej bazy danych (np. Medline), mogło to spowodować, że nie mieli oni możliwości dotarcia do wielu ważnych i wartościowych prac.
  2. Czy w artykule podano sposób (metodę, kryteria), w jaki oceniono jakość wykorzystanych na jego potrzeby prac?
  3. Czy autorzy wskazują na czynniki, które mogły wpłynąć na wyniki uzyskane w analizowanych pracach (np. miejsce przeprowadzenia badań, zastosowana metoda pomiaru badanej cechy)? Warto pamiętać, że te czynniki mogą być źródłem różnic między wynikami uzyskanymi przez różnych autorów.
  4. Jeżeli w artykule przeglądowym dokonano połączenia wyników różnych badań, należy sprawdzić, czy podano sposób (metodę), w jaki tego dokonano. Warto ocenić, czy metoda ta wydaje się właściwa i czy podczas łączenia wyników różnych prac wzięto pod uwagę różnice w ich metodologii.

Jeżeli po udzieleniu odpowiedzi na powyższe pytania czytelnik uważa, że artykuł może być wartościowy, należy zapoznać się z dyskusją oraz wnioskami [2–7]. Po przeczytaniu tych sekcji warto odpowiedzieć na następujące pytania:

  • Czy artykuł zawiera komentarz do prezentowanych prac i jak bardzo jest on szczegółowy? 
  • Czy w artykule poddano analizie różnice między wynikami uzyskanymi w różnych pracach?

Zaleca się ostrożność, jeżeli autorzy ograniczyli się do przedstawienia wyników tylko tych artykułów/badań, które wspierają postawioną przez nich samych hipotezę!

  • Czy w artykule opisano ograniczenia badań wykorzystanych do stworzenia artykułu? 

Jeżeli np. ograniczono przegląd piśmiennictwa do prac opublikowanych po roku 2000 lub też wykorzystano tylko prace opublikowane w języku polskim w trzech wybranych czasopismach, taka informacja p...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy