Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

15 kwietnia 2019

NR 104 (Kwiecień 2019)

Fizjoterapia w leczeniu łokcia tenisisty

0 42

Kontrolowana aktywność fizyczna wpływa pozytywnie na wiele układów i narządów organizmu człowieka. Ruch pod każdą postacią jest podstawą właściwej egzystencji. W perspektywie czasu powoduje on rozwój odpowiednich zachowań, zwłaszcza prozdrowotnych. 
Kończyny górne odgrywają kluczową rolę w prawidłowym funkcjonowaniu człowieka w życiu codziennym. Pod względem anatomicznym kończyna górna jest to część ciała, na którą składają się przede wszystkim:

  • okolica naramienna,
  • okolica pachowa,
  • ramię,
  • łokieć,
  • przedramię,
  • nadgarstek,
  • ręka.

Z tułowiem omawiana powyżej struktura połączona jest obręczą kończyny górnej. Składa się ona z trzech odcinków zespolonych w sposób naturalny określonymi stawami:

  • odcinka bliższego (ramienia),
  • odcinka środkowego (przedramienia),
  • odcinka dalszego (ręki).

Kończyny górne człowieka pełnią szereg bardzo ważnych funkcji, do których zalicza się m.in.:

  • czynności chwytne,
  • czynności manipulacyjne,
  • czynności obronne (obrona lub atak).

Jednym z ważniejszych stawów kończyny górnej zapewniających odpowiednią jej ruchomość jest staw łokciowy. Ze względu na swoją budowę i umiejscowienie jest narażony na różnorodne urazy lub kontuzje.

Anatomia stawu łokciowego

Staw łokciowy jest stawem złożonym. Składa się z trzech stawów anatomicznie złączonych ze sobą i objętych wspólną torebką. Dwa z nich – jeden staw zawiasowy i jeden kulisty – współpracują, wykonując zgięcie i prostowanie w stawie łokciowym. Są to stawy ramienno-łokciowy oraz ramienno-promieniowy. Staw trzeci, obrotowy, czynnościowo niezależny od poprzednich, to staw promieniowo-łokciowy bliższy. Wspólnie ze stawem promieniowo-łokciowym dalszym, oddalonym od niego o długość kości przedramienia, umożliwia ruchy nawracania i odwracania przedramienia wraz z ręką [1].

Staw ramienno-łokciowy 

Główka stawu ramienno-łokciowego utworzona jest przez bloczek kości ramiennej. Składa się on z większego stożka łokciowego i mniejszego promieniowego, które łączą się ze sobą ściętymi wierzchołkami. Oba stożki wraz z główką kości ramiennej mają te same osie; stanowią one wspólną oś bloczka dla ruchów zginania i prostowania, biegnąc poprzecznie tuż poniżej obu nadkłykci. Z przodu bloczek jest nieco większy niż z tyłu. 

Panewka stawu ramienno-łokciowego jest utworzona przez wcięcie bloczkowe kości łokciowej, ograniczone przez wyrostek łokciowy i wyrostek dziobiasty. Obejmuje ono obcęgowato bloczek kości ramiennej, stanowiąc w przekroju strzałkowym nieco mniej niż połowę obwodu bloczka. Panewka odpada od bloczka po przecięciu na preparacie więzadłowym torebki stawowej i więzadeł. Tylko w bardzo rzadkich przypadkach obejmuje ona więcej niż połowę obwodu bloczka. Zazwyczaj więc staw ten nie ma zabezpieczenia kostnego [1].

Staw ramienno-promieniowy

Główkę stawu ramienno-promieniowego tworzy główka kości ramiennej. Jest ona kształtu prawie kulistego, ale tylko jej powierzchnia przednia i dolna jako powierzchnie stawowe są pokryte chrząstką. Chrząstka sięga z tyłu znacznie niżej aniżeli na bloczku kości ramiennej. Patrząc od tyłu, na główce widać tylko wąski rąbek chrzęstny. 

Panewka stawu ramienno-promieniowego jest utworzona przez dołek głowy kości promieniowej. Jej promień krzywizny odpowiada promieniowi główki kości ramiennej [1].

Staw promieniowo-łokciowy bliższy

Główka stawu promieniowo-łokciowego bliższego jest utworzona przez obwód stawowy głowy kości promieniowej, panewka zaś przez wcięcie promieniowe kości łokciowej i więzadło pierścieniowate. Obwód stawowy głowy kości promieniowej w części skierowanej do kości łokciowej jest nieco wyższy od pozostałej, przeznaczonej dla więzadła pierścieniowatego, które go obejmuje. Obwód ten, stożkowatego kształtu, jest skierowany wierzchołkiem ku dołowi. 

Po stronie promieniowej wyrostka dziobiastego kości łokciowej znajduje się panewka stawowa w postaci wcięcia promieniowego kości łokciowej. Pokrywa ona ok. jednej czwartej głowy kości promieniowej [1].

Torebka stawowa

Torebka stawowa jest napięta i wzmocniona więzadłami z obu boków, zaś dosyć obszerna i cienka z przodu oraz z tyłu. Wskutek tego w chwili zginania jej przednia ściana rozluźnia się i fałduje, a biegnący nad nią mięsień ramienny pociąga torebkę, napina ją i chroni przed wpukleniem się w obręb stawu. W położeniu wyprostowanym torebka uwypukla się z tyłu po obu stronach wyrostka łokciowego. Głowa przyśrodkowa mięśnia trójgłowego przez pociąganie zapobiega tutaj wpukleniu się torebki. 

Do kości ramiennej torebka przyczepia się z przodu i z tyłu wzdłuż linii wypukłych ku górze, które z przodu biegną wzdłuż górnych granic dołów dziobiastego i promieniowego, z tyłu zaś – dołu wyrostka łokciowego. Bocznie torebka stawowa przyczepia się poniżej obu nadkłykci. Na kości łokciowej przyczep torebki biegnie wzdłuż całego obwodu wcięcia bloczkowego i wcięcia promieniowego, z wyjątkiem wierzchołków wyrostków łokciowego i dziobiastego, które są objęte torebką, leżą więc wewnątrz jamy stawowej i mogą wchodzić do odpowiednich dołów. Na kości promieniowej torebka przyczepia się dokoła szyjki mniej więcej pośrodku, między brzegiem dalszym głowy a guzowatością kości promieniowej. 

Powierzchnie kości objęte błoną włóknistą torebki, a niepokryte chrząstką, są wysłane gładką, błyszczącą błoną maziową. Ciągnie się ona od brzegów powierzchni stawowych kości ramiennej i wyściela doły: dziobiasty, promieniowy i wyrostka łokciowego. Przerzuca się następnie na powierzchnię wewnętrzną błony włóknistej, która wyściela i obejmuje szyjkę kości promieniowej. Na kości łokciowej biegnie ona razem z błoną włóknistą wzdłuż brzegów wcięcia bloczkowego. Między wcięciem promieniowym kości łokciowej a obwodem stawowym głowy kości promieniowej znajduje się wąskie, skierowane ku dołowi uwypuklenie torebki zwane zachyłkiem workowatym. 

Między błoną maziową a włóknistą torebki znajdują się często skupienia tkanki tłuszczowej, największe z nich w okolicach wyrostka łokciowego. W ruchu zgięcia mięsień trójgłowy wypycha je do dołu wyrostka łokciowego. Skupienia drugie i trzecie znajdują się przed dołami przednimi, promieniowymi i dziobiastymi; w ruchu prostowania mięsień ramienny wciska je do odpowiednich dołów. Te skupienia tłuszczowe wypełniają więc wolne przestrzenie, które powstają w ruchach zgięcia i prostowania [1].

Staw promieniowo-łokciowy dalszy

Omawiany staw wraz ze stawem promieniowo-łokciowym bliższym umożliwia ruchy nawracania i odwracania przedramienia wraz z ręką. Powierzchnie stawowe stawu promieniowo-łokciowego dalszego są analogiczne do powierzchni stawu bliższego, tylko kość promieniowa i łokciowa zamieniły się rolami: u góry panewka jest utworzona przez kość łokciową, tutaj – przez kość promieniową. Panewka obejmuje główkę stawową, którą tworzy głowa kości łokciowej. Otacza ją obwód stawowy. W przeciwieństwie do obwodu kości promieniowej nie biegnie ona jednak dokoła głowy, lecz zajmuje jedynie ok. jej połowy. Z przodu wysokość obwodu wynosi ok. 1 cm, ku obu bokom stopniowo opada, w całości jest więc kształtu sierpowatego. Panewkę stawową tworzy wcięcie łokciowe kości promieniowej. 

Do stawu promieniowo-łokciowego dalszego należy krążek stawowy, który przylega do dolnej nierównej powierzchni głowy kości łokciowej, pokrytej chrząstką włóknistą. Krążek ten, kształtu trójkątnego, jest zbudowany przeważnie z włókien łącznotkankowych. Przyczepia się on z jednej strony do wyrostka rylcowatego kości łokciowej, z drugiej – do krawędzi między wcięciem łokciowym a powierzchnią nadgarstkową kości promieniowej. Jest dwuwklęsły; na obwodzie ma grubość ok. 5 mm. Powierzchnia górna krążka jest zwrócona do głowy kości łokciowej, dolna zaś – ku kościom nadgarstka; w ten sposób krążek oddziela jamę stawu promieniowo-łokciowego dalszego od jamy stawu promieniowo-nadgarstkowego. 

Torebka stawowa, luźna, lecz mocna, jest najgrubsza po stronie tylnej przy kości promieniowej. Przyczep torebki biegnie prawie wszędzie ściśle wzdłuż brzegów chrząstki stawowej albo krążka. Tylko w przestrzeni międzykostnej powyżej brzegów chrząstki stawowej znajduje się wypustka torebki wysokości ok. 1 cm, wysłana błoną maziową; tworzy tu ona zachyłek workowaty. Jama stawowa nie stanowi przestrzeni jednokształtnej, lecz jest załamana pod kątem prostym; jedna część znajduje się między obiema kośćmi przedramienia, druga – między kością łokciową a krążkiem stawowym [1].

Więzadła stawu łokciowego

Do więzadeł stawu łokciowego zalicza się:

  • Więzadło poboczne łokciowe – jest to silne, płaskie, trójkątne pasmo więzadłowe biegnące po stronie łokciowej torebki. Ciągnie się ono od nadkłykcia przyśrodkowego silnie rozbieżnie do brzegu łokciowego wcięcia bloczkowego; na jego części przedniej znajduje się powierzchowny silny i gruby pęczek, który przyczepia się u podstawy wyrostka dziobiastego. Więzadło poboczne łokciowe zapobiega przesuwaniu się kości łokciowej w kierunku promieniowym.
  • Więzadło poboczne promieniowe – biegnie po stronie promieniowej torebki. Rozpoczyna się ono jako silne pasmo na nadkłykciu bocznym, dzieląc się następnie na dwa rozbieżne ramiona: jedno biegnie do przodu, drugie do tyłu głowy kości promieniowej. Przyczepiają się one na kości łokciowej częściowo do przodu, częściowo do tyłu od wcięcia promieniowego. Przestrzeń między obu ramionami tego więzadła jest wypełniona włóknami, które rozpoczynają się na nadkłykciu i łączą z włóknami więzadła pierścieniowatego kości promieniowej. Więzadło poboczne promieniowe nie przyczepia się więc do kości promieniowej, a tym samym nie ogranicza jej ruchów obrotowych. Natomiast zapobiega ono przesuwaniu się kości promieniowej w kierunku łokciowym, a przede wszystkim wzmacnia więzadło pierścieniowate.
  • Więzadło pierścieniowate kości promieniowej – uzupełnia panewkę kostną. Więzadło to przyczepia się do przedniego i tylnego brzegu wcięcia promieniowego kości łokciowej i obejmuje obwód stawowy głowy kości promieniowej; na stronie wewnętrznej jest ono często pokryte chrząstką. Więzadło pierścieniowate jest bardzo mocne, kształtem dostosowane do stożkowatego obwodu głowy, zatem ku dołowi lejkowato zwężone. Z tego powodu głowa kości u dorosłego jedynie z trudem daje się wyciągnąć z więzadła. U dziecka jest ono znacznie słabsze, stąd duża możliwość zwichnięcia główki stawowej przez pociągnięcie dziecka za rękę.
  • Więzadło czworokątne – oprócz więzadła pierścieniowatego jeszcze jedno więzadło, czworokątne, łączy obie kości przedramienia w stawie promieniowo-łokciowym bliższym. Jest to pasmo włókniste, poziomo rozpięte między dolnym brzegiem wcięcia promieniowego kości łokciowej a odpowiadającą mu częścią szyjki kości promieniowej. Więzadło to jest rozluźnione w położeniu spoczynku kończyny, napięte zaś zarówno w ruchach pronacji, jak i supinacji, kiedy owija się dookoła szyjki kości promieniowej, przyczyniając się do ograniczenia powyższych ruchów [1].

Tętnice i nerwy

Tętnice zaopatrujące staw łokciowy pochodzą z sieci stawowej, która go oplata. Jest ona utworzona z gałązek tętnicy głębokiej ramienia, górnej i dolnej tętnicy pobocznej łokciowej oraz tętnic wstecznych odchodzących od tętnicy łokciowej i promieniowej. 

Wszystkie wielkie pnie nerwowe w okolicy stawu łokciowego oddają do niego gałązki. Ściana przednia otrzymuje włókna od nerwów pośrodkowego i mięśniowo-skórnego. Ściana tylna jest unerwiona przez drobne gałązki nerwu łokciowego i promieniowego [1].

Biomechanika stawu łokciowego

Oś stawu łokciowego (ramienno-łokciowego i ramienno-promieniowego) przechodzi przez środek bloczka i główki kości ramiennej, biegnie więc poniżej obu nadkłykci. W stawach tych odbywają się ruchy zgięcia i prostowania, w których udział biorą wspólnie obie kości przedramienia; więzadło pierścieniowate bowiem przywiązuje do kości łokciowej kość promieniową, która zmuszona jest wykonywać jej ruchy. 

Oś stawu łokciowego nie jest stała. W rzeczywistości odbywają się...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy