Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowoczesne metody fizjoterapii

8 lipca 2015

NR 63 (Lipiec 2015)

Funkcjonalna Terapia Manualna jako spójny i kompletny system terapeutyczny

20

Celem oddziaływania terapeutycznego FMT jest wspomaganie efektywnej aktywacji siły oraz wytrzymałości mięśni, które są konieczne do budowania systemu stabilizacji i optymalizacji ruchu. 
 


Amerykańscy fizjoterapeuci Greg Johnson i Vicky Saliba Johnson, twórcy metody, rozpoczynali swoją terapeutyczną przygodę w Vallejo w Kalifornii, w kolebce i po dziś dzień jedynej w swoim rodzaju szkole PNF na świecie. Greg Johnson pracował przez siedem lat bezpośrednio z Maggie Knott (współtwórczyni metody PNF), później poznawał wiele szkół terapeutycznych: Kaltenborna, Maitlanda, Cyriax, wiele podejść osteopatycznych, a nawet systemy alternatywne stworzone przez Rolf, Feldenkraisa czy Tragera. Po wielu latach poszukiwań wraz z Vicky Saliba Johnson założyli w 1978 r. The Institute of Physical Art (IPA) i stworzyli system Funkcjonalnej Terapii Manualnej. 

POLECAMY

The Institute of Physical Art (Instytut Sztuki Fizjoterapeutycznej) nie tylko zajmuje się propagowaniem FMT poprzez różne formy szkoleń, staże podstawowe (residency) i zaawansowane (fellowship), ale upowszechnia „sztukę“ fizjoterapii jako integrację dowodów naukowych z intuicją wypływającą z praktyki klinicznej. Instytut rozwinął specjalny program przygotowujący fizjoterapeutów do metodycznej i systematycznej ewaluacji oraz usprawniania pacjentów zgodnie z logiką rozumowania i postępowania klinicznego. Oferowane formy edukacji pomagają terapeucie pogłębiać wiedzę o mechanicznym usprawnianiu zarówno stawów, tkanek miękkich, trzewi, jak i struktur nerwowo-mięśniowych. Ta wieloaspektowość została zamknięta w jeden spójny system i stanowi treść serii bloków dydaktycznych, na który składają się kursy i praca własna terapeuty na materiale przygotowanym przez IPA i dostępnym na stronach instytutu. Ich główna treść to mobilizacja funkcjonalna, która jest uzupełniona przez leczenie mechaniczne i specyficzną neuroedukację nerwowo-mięśniową. Program realizowany przez IPA ma akredytacje Amerykańskiego Towarzystwa Fizjoterapii i Amerykańskiego Towarzystwa Ortopedycznych Terapeutów Manualnych, co świadczy o jego bardzo wysokim poziomie. Potwierdzeniem tego faktu jest to, że terapeuci FMT należą w USA do elity fizjoterapeutów. 

Osoba pracująca tylko rękoma jest robotnikiem.
Osoba pracująca rękoma i umysłem jest rzemieślnikiem. 
Osoba pracująca rękoma, umysłem i sercem jest artystą.
autor nieznany

System FMT od niemal 30 lat jest doskonalony w USA i upowszechniany na świecie. Prowadzone są liczne badania naukowe na temat efektywności FMT finansowane przez fundację IPA. Biorą w nich udział niezależni badacze, terapeuci FMT i pacjenci, którzy odzyskują lub utrzymują sprawność dzięki zastosowaniu metod FMT. W ubiegłym roku Instytut Sztuki Fizjoterapeutycznej rozpoczął działalność także w Polsce. Mamy nadzieję, że uda się upowszechnić idee IPA, które przyczyniły się nie tylko do uwolnienia potencjału zdrowotnego milionów pacjentów, ale wyzwoliły potencjał terapeutyczny setek fizjoterapeutów. 

Podstawowe założenia FMT

Funkcjonalna Terapia Manualna to spójny i kompletny system terapeutyczny łączący leczenie mechaniki stawów, ruchomości tkanek miękkich, mobilności struktur nerwowo-krwionośnych, a także ruchomości-plastyczności trzewi z manualną reedukacją nerwowo-mięśniową (PNF). Celem FMT jest usprawnienie i przybliżanie funkcji ruchowych człowieka do optymalnego poziomu, a więc takiego, który jest najbardziej wydajny, przyjazny (najmniej obciążający) i efektywny dla narządu ruchu.

System FMT opiera się na obserwacji całego systemu i jego ocenie przez palpację stanu tkanek, który może świadczyć o dysfunkcji mechanicznej. Następnie poprzez ocenę przyłożonego oporu określa się dysfunkcje kontroli nerwowo-mięśniowej oraz dysfunkcje kontroli ruchu.
W nomenklaturze FMT przez dysfunkcję mechaniczną rozumie się dysfunkcję, która dotyczy poniższych zaburzeń: 

  • ruchomości tkanek miękkich, czyli skóry i powięzi, 
  • mięśni z ich ograniczoną grą mięśniową, 
  • stawów z ich ograniczeniem albo nadruchomością, 
  • mobilności układu nerwowo-naczyniowego, 
  • mobilności trzewi. 

Optymalna ruchomość tkanek jest uzyskiwana poprzez mobilizacje specyficznej tkanki. Funkcjonalna Terapia Manualna ocenia i usprawnia tkanki warstwowo – od warstw powierzchownych do głębokich. Proces ten rozpoczyna się od skóry i powięzi, poprzez obrysy/kontury kości, gdzie przyczepiają się wszystkie tkanki miękkie, do mięśni, których mobilność i gra ruchowa jest kluczem do ich prawidłowej funkcji. 

Po usprawnieniu tkanek miękkich usprawniane są stawy, a także ocenia się mobilność struktur nerwowo-krążeniowych oraz trzewi.

Dysfunkcja kontroli nerwowo-mięśniowej dotyczy zaburzeń optymalnej inicjacji skurczu danych mięśni i grup mięśniowych, ich siły i ich wytrzymałości. Narzędziem do ewaluacji i usprawniania wyżej wymienionych aspektów funkcjonowania mięśni jest metoda PNF.

Dysfunkcja kontroli ruchu dotyczy zaburzeń efektywnego wykorzystywania komponentów dostępnej ruchomości stawów i tkanek oraz kontroli nerwowo-mięśniowej, których celem jest przyjmowanie optymalnej postawy oraz optymalizacja wykonywania zadań ruchowych. Ważne jest, aby aktywacja mięśni tonicznych wyprzedzała aktywację mięśni fazowych, tak aby przygotowywała system do obciążenia, zapewniając mu optymalny, bezpieczny ruch.

Warunkiem osiągnięcia celu terapii, czyli optymalnego i funkcjonalnego ruchu człowieka, jest płynne i efektywne współdziałanie trzech wymienionych wyżej komponentów. 

System FMT otwiera terapeucie drogę do płynnego i efektywnego przechodzenia od mobilizacji do torowania nerwowo-mięśniowego, na kontroli ruchu kończąc. Niezależnie od tego, czy terapeuta usprawnia bark, kolano, dolny odcinek kręgosłupa, czy też pracuje z pacjentem ze stwardnieniem rozsianym, zawsze rozpatruje trzy podstawowe aspekty: mechaniczny, nerwowo-mięśniowy i kontroli ruchu. Procedury praktycznego postępowania i zasady interwencji FMT są zebrane w czterech blokach fundamentalnych oraz w trzech blokach o charakterze zaawansowanym. Niniejszy artykuł skupia się na przedstawieniu czterech pierwszych wraz z prezentacją trzech podstawowych testów diagnostycznych. 

Mobilizacja funkcjonalna (KURS functional mobilizations – FM1 i 2) oraz edukacja i strategie ochrony kręgosłupa oparte na tonicznej stabilizacji (kurs core first stratgies – CFS)

Mobilizacja funkcjonalna skupia się na technikach obserwacji i analizie postawy i ruchu oraz powiązaniu obiektywnych wniosków funkcji mechanicznych, nerwowo-mięśniowych i kontroli ruchu z zaburzeniami w układzie tkanek miękkich.

Ludzkie ciało widziane oczyma terapeuty FMT to połączony dynamiczny system, w którym należy uwzględnić wzajemne powiązania pomiędzy układami tkanek miękkich, stawów, systemu nerwowo-mięśniowego oraz systemu kontroli ruchowej. W funkcjonalnej mobilizacji szczególną wagę przykłada się do ewaluacji warstwowych struktur tkanek miękkich i stosowanie, w zależności od warstwy, specyficznych technik terapeutycznych, które mają na celu normalizację istniejących dysfunkcji.

Funkcjonalna mobilizacja skupia się na obserwowaniu systemu oraz jego funkcji i określaniu jego efektywności.

Duże znaczenie ma powiązanie subiektywnych doznań pacjenta i przekazywanych przez niego informacji z dysfunkcjami w układzie tkanek miękkich. Niezbędne jest posiadanie przez terapeutę odpowiednich umiejętności palpacyjnych, które pozwalałyby mu na specyficzną i warstwową identyfikację dysfunkcji tkanek miękkich.

Na wyższym poziomie zaawansowania terapeuta FMT opanowuje sposoby oceny efektywności powiązań układu łańcucha kinematycznego, a dynamiczna analiza wzorców ruchowych odbywa się poprzez obserwację i terapię manualną (funkcjonalne wzorce ruchowe zaadaptowane z metody Feldenkraisa FI – funkcjonalna integracja i ATM – świadomość poprzez ruch).

Zastosowanie funkcjonalnych wzorców ruchowych pozwala ocenić i usprawnić ruch ciała, przy czym często oddziaływanie zachodzi poprzez przedstawione techniki manualne oparte na mobilizacji narządów wewnętrznych. 

Zaawansowany terapeuta FMT szczególny nacisk kładzie na analizę jakości ruchu (pasywnego i aktywnego). Taka analiza stanowi podstawę rozumienia wzajemnych zależności i powiązań w łańcuchu kinematycznym organizmu oraz do leczenia skomplikowanych problemów ortopedycznych. W celu optymalizacji ruchu wykonuje się mobilizację tkanek miękkich i stawów.

Zaawansowani terapeuci FMT, wykorzystując zasady funkcjonalnej mobilizacji, potrafią: 

  • porównać dysfunkcję ruchu rozpoznanego przez terapeutę ze zgłaszanym subiektywnym raportem prezentowanym przez pacjenta,
  • wykorzystać Funkcjonalne Wzorce Ruchowe (FMP) do ewaluacji poprzez obserwację i manualnie rozpoznać dysfunkcje mechaniczne, nerwowo-mięśniowe i kontroli ruchu,
  • wykorzystać FM do normalizacji zidentyfikowanych dysfunkcji (mechanicznych, nerwowo-mięśniowych i kontroli ruchu),
  • torować optymalną kontrolę nerwowo-mięśniową (według zasad PNF),
  • opracować indywidualny zestaw ćwiczeń domowych opartych na analizie i wykorzystaniu użytych wzorców ruchowych,
  • przedstawić szczegółowy model usprawniania i optymalizacji funkcji stopy poprzez FM,
  • integrować wiedzę z aktualnej literatury i najnowszych badań.

Strategie ochrony kręgosłupa to procedury terapeutyczne oparte na tonicznej stabilizacji mięśniowej (CFS/back education and training). Strategie są skupione na funkcjonalnych sposobach oceny i metodyce usprawniania osób z dolegliwościami kręgosłupa. Celem działania fizjoterapeuty jest polepszenie funkcji motorycznych kręgosłupa i osiągnięcie optymalnej pozycji ciała w czasie wykonywania czynności dnia codziennego.

Terapeuta FMT stosujący zasady CFS jest skupiony na ocenie pozycji systemu pod względem jego „konstrukcji”. Zna wiele technik, które pozwalają na natychmiastową korekcję i optymalizację/zbalansowanie tej „konstrukcji“. Szczególny nacisk w CFS jest położony na stworzenie optymalnego ustawienia miednicy i kręgosłupa w każdej pozycji ciała w celu zapewnienia maksymalnej sprawności systemu. Stan optymalnej funkcji uwarunkowany jest również poprzez dynamiczną aktywację mięśni tonicznych użytych we właściwej sekwencji (kolejności).

Dynamiczne podejście do aktywnego procesu usprawniania jest wydobywane poprzez udział pacjenta w progresywnym programie ćwiczeń, który obejmuje elastyczność, siłę i wytrzymałość. Cechy te są składowymi elementami wzorców ruchowych, których efektywność jest wyznacznikiem sprawności systemu.

Terapeuta FMT, który stosuje zasady CFS: 

  • potrafi stosować funkcjonalne testy badające stopień optymalizacji wzajemnego ustawienia kręgów i organizacji systemu, co daje jemu i pacjentom możliwość natychmiastowego zmierzenia efektów terapii,
  • zna zasady przyjęcia pozycji ciała w stanach ostrego bólu i ćwiczenia, które pozwalają pacjentowi osiągnąć niezależność w codziennej aktywności,
  • potrafi zastosować pięć podstawowych elementów treningu o nazwie Mechanizm Ochronny Kręgosłupa Lędźwiowego, tzn. fundament postawy, stopień optymalizacji wzajemnego ustawienia kręgów, mechanizm ochronny kręgosłupa lędźwiowego, optymalizacja przenoszenia obciążenia, akceptacja obciążenia,
  • potrafi usprawnić system, aby odtworzyć lub nauczyć efektywnego używania ciała w różnych pozycjach i aktywnościach: leżeniu, siedzeniu, staniu i w czasie aktywności typu pchanie, ciągnięcie, sięganie i podnoszenie lekkich i ciężkich przedmiotów,
  • potrafi projektować programy ćwiczeń o różnym stopniu zaawansowania spełniające potrzeby funkcjonalne zarówno pacjenta z bólem, jak i osób uprawiających sport chcących poprawić swoje wyniki i efektywność.

Funkcjonalny PNF (Kurs functional pnf)

Efektywne usprawnianie musi uwzględnić ścisłe relacje pomiędzy układem nerwowo-mięśniowym, tkanek miękkich oraz stawami. Funkcjonalny PNF to dynamiczna i funkcjonalna metoda ewaluacji i usprawniania uwzględniająca powyższe powiązania, których jakość jest oceniana na podstawie wzorców aktywacji mięśni (motor recruitment patterns) oraz cech funkcji nerwowo-mięśniowych (characteristics of neuromuscular function).

Wykorzystanie PNF w FMT rozpoczyna się od wzorców ruchu obręczy barkowej i miednicznej, następnie tułowia – w leżeniu, a potem poprzez pozycję częściowego obciążenia przechodzi się aż do pozycji pełnego obciążenia (w tym pozycji stojącej). 

W bloku funkcjonalnego PNF podkreśla się szczególnie istotność odtworzenia skutecznych wzorców aktywacji mięśni w celu rehabilitacji pacjentów z dysfunkcjami neurologicznymi i ortopedycznymi, jak również w technikach manipulacyjnych: Mobilizacja Wspomagana Oporem (resistance enhanced manipulation – REM).

Terapeuta FMT wykorzystujący PNF zna i potrafi zastosować w terapii:

  • filozofię i podstawy PNF,
  • manualne techniki i palpa...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy