Dołącz do czytelników
Brak wyników

KRIOTERAPIA MIEJSCOWA I OGÓLNOUSTROJOWA WSKAZANIA, RODZAJE, ZASTOSOWANIE W FIZJOTERAPII

Artykuły z czasopisma | 3 marca 2013 | NR 37
29

Leczenie zimnem polega na obniżaniu temperatury tkanek, na skutek czego w organizmie zachodzą reakcje korzystne dla zdrowienia. Do krioterapii należą wszystkie zabiegi z zastosowaniem temperatury poniżej 0°C. Obecnie jest ona często stosowanym zabiegiem, wykorzystującym różne formy ochładzania tkanek.

To, w jaki sposób niskie temperatury wpływają na organizm, zależy od kilku czynników:

POLECAMY

  • czasu ekspozycji na zimno,
  • wartości temperatury,
  • ilości ciepła,
  • szybkości, z jaką ciepło zostaje odebrane organizmowi [8]

Zachodzące reakcje dzieli się na miejscowe i ustrojowe – w zależności od tego, czy zabiegowi poddane jest całe ciało, czy określona okolica. Stosowanie krioterapii powoduje wiele korzystnych zmian biochemicznych, hormonalnych i klinicznych. W zasadzie zimno działa na organizm w dwóch fazach. W pierwszej organizm reaguje obronnie przed utratą ciepła. Mimo tego dochodzi do jego utraty i obniżenia temperatury. Głównym skutkiem jest skurcz naczyń krwionośnych i zmniejszenie przepływu krwi w początkowym okresie zabiegu. Dochodzi do zmniejszenia metabolizmu tkanek i dynamiki płynów, podwyższenia progu bólu, zwiększenia czynności nadnerczy, wzrostu ciśnienia tętniczego i żylnego, przewodnictwo nerwowe ulega zwolnieniu. Po tej reakcji następuje faza druga, objawiająca się zmniejszeniem napięcia i rozszerzeniem naczyń krwionośnych. Dochodzi do przekrwienia tkanek i nawet czterokrotnie większego przepływu krwi przez tkanki, zwiększenia ciepłoty skóry, wzrostu przemiany materii w części rdzennej, spadku ciśnienia tętniczego i żylnego [2, 8, 9].

Poza działaniem krioterapii na naczynia krwionośne i układ nerwowy, w przypadku krioterapii ogólnoustrojowej, dochodzi do wzrostu wydzielania hormonów: adrenaliny, noradrenaliny, kortykotropiny (ACTH), testosteronu u mężczyzn oraz kortyzolu. Nie stwierdzono wzrostu wydzielania hormonu luteinizującego, wzrostu i hormonu dojrzewania pęcherzyków. Zmianie ulegają także parametry krwi. Badania laboratoryjne potwierdzają zwiększenie do górnej normy wartości stężeń leukocytów, hemoglobiny, kreatyniny oraz płytek krwi. Naczynia krwionośne reagują skurczem, a następnie rozkurczeniem i silnym przekrwieniem. Dochodzi do poprawy drenażu żylnego i limfatycznego. Napięcie mięśniowe ulega obniżeniu, zwolnione jest przewodnictwo nerwowe.

Pod wpływem zachodzących reakcji osiągane są różne efekty. Efekt przeciwbólowy uzyskiwany jest dzięki kilku czynnikom. Wynika z „zablokowania” przez zimno receptorów czuciowych, ich połączeń z prioprioceptorami, a także zwolnienia przewodnictwa we włóknach czuciowych, zablokowania uwalniania mediatorów bólu. Związek z działaniem przeciwbólowym ma ponadto teoria kontrolnych bramek. Tłumaczy ona hamujący wpływ odczuwania bólu przez receptory skórne. Stymulacja nerwów czuciowych w miejscu bólu (poprzez krioterapię) ogranicza ilość bodźców bólowych docierających do świadomości i osłabia dolegliwości bólowe, ponieważ nerwy czuciowe są grubsze i przewodzą sygnały szybciej niż nerwy bólowe. Na poziomie rdzenia dochodzi do „blokowania” bodźców bólowych. Mózg, odbierając bodźce czuciowe, nie nadąża z przetwarzaniem bodźców bólowych [10]. Dodatkowo działanie analgetyczne występuje na skutek wydzielania beta-endorfin. Podczas stymulacji receptorów zimnem dochodzi do wydzielania w podwzgórzu czynnika uwalniającego prekursora beta- -endorfiny (propiomelanokortyna, ACTH) [7]. W stymulacji wydzielania beta-endorfin krioterapią niewykluczony jest udział kinezyterapii.

Efekt przeciwzapalny zachodzi dzięki zmniejszeniu miejscowej aktywności przemiany materii komórek objętych procesem zapalnym. Dochodzi do zmniejszenia reakcji enzymatycznych – jest to równoznaczne ze zmniejszeniem aktywności mediatorów zapalenia. Przeciwzapalnemu działaniu sprzyja również zmniejszenie miejscowego ukrwienia tkanek objętych odczynem zapalnym [8]. Obniżenie napięcia mięśniowego zachodzi na skutek zmniejszonego napływu bodźców bólowych do rdzenia kręgowego oraz segmentalnego hamowania stymulacji gamma-motoneuronów. Kolejnym zjawiskiem działającym rozluźniająco jest zwolnienie przewodnictwa w nerwach ruchowych oraz działanie analgetyczne krioterapii.

Po zastosowaniu krioterapii siła mięśniowa ulega znacznemu zwiększeniu – dowodzą tego obserwacje kliniczne i zapis wysiłkowy badania elektromiograficznego (EMG) mięśni [9]. Po zimnych zawijalniach patologicznie napiętych mięśni w badaniach EMG zaobserwowano poprawę czynności bioelektrycznej (skrócenie czasu rozluźnienia po maksymalnym skurczu, poprawa fazowości chodu w zapisie EMG). Już dziesięciominutowy zabieg o temperaturze 0°C lub ponad jednominutowe ochładzanie azotem daje efekt rozluźniający [8].

Efekt przeciwobrzękowy następuje dzięki poprawie krążenia naczyń chłonnych. Po ekspozycji na zimno dochodzi do kilkugodzinnego przekrwienia czynnego, zwiększenia filtracji włośniczkowej oraz lepszej drożności naczyń chłonnych drenujących przestrzeń międzykomórkową. Dodatkowo działaniu przeciwobrzękowemu sprzyja kinezyterapia po zabiegu krioterapii. Podczas zabiegu dochodzi do eliminacji szkodliwych produktów przemiany materii i przyspieszeniu przemiany, co także sprzyja efektom przeciwobrzękowym.

Długotrwała ekspozycja na zimno (bądź krótkotrwała, ale intensywna) uruchamia reakcje hormonalne powodujące wzrost przemiany tkankowej i podwyższenie ciepłoty tkanek [9]. Dochodzi także do wzrostu odporności.

Stosowane w fizjoterapii zabiegi z zastosowaniem niskich temperatur można podzielić na miejscowe, ogólnoustrojowe, krótko-, długotrwałe oraz przerywane. Charakterystyka poszczególnych zabiegów przedstawiona została w tabeli 1.

Wskazania do zabiegów krioterapii wiążą się z działaniami: przeciwzapalnym, przeciwobrzękowym, przeciwbólowym i zmniejszającym napięcie mięśniowe. Krioterapia jest szczególnie zalecana w chorobach narządu ruchu, chorobach gośćcowych i układu nerwowego, wykorzystywana jest także w leczeniu innych schorzeń. Tabela 2 przedstawia szczegółowe wskazania [4, 7, 11].

 

Tab. 1. Rodzaje zabiegów stosowanych w krioterapii
Metody krioterapii Parametry zabiegu Uwagi
Kriosauna
  • czas zabiegu: 2 minuty
  • temperatura: od –110°C do –160°C
  • jednoosobowe pomieszczenie wyłożone drewnem z zamontowanym kapturem na głowę
  • podczas zabiegu pacjent powinien się cały czas poruszać
Kriokomora
  • czas zabiegu: kilkanaście sekund pobytu w przedsionku adaptacyjnym (–50°C), 120 sekund pobytu we właściwej komorze (od –110°C do –160°C)
  • zabieg wykonywany raz na dobę
  • seria zabiegów zależy od choroby – średnio trwa 2–6 tygodni
  • zaostrzenie objawów może nastąpić pomiędzy 7. a 10. dniem zabiegów
  • pięcioosobowe pomieszczenie
  • przed wejściem do komory skóra powinna być sucha
  • pacjent zaopatrzony w maskę chirurgiczną, wdech powinien być dwa razy krótszy niż wydech; dodatkowo należy mieć skarpety, drewniaki, kostium kąpielowy, opaskę na uszy, rękawiczki
  • po wejściu do komory pacjenci poruszają się w kółko
  • podczas zabiegu czuć nie zimno, a uczucie kłucia igłą, „chłodne pieczenie”
  • spadek ciepłoty skóry na tułowiu o 0,5–3,2°C i na kończynach dolnych o 9,5–11,5°C
  • efekt analgetyczny trwa 3–4 godziny po zabiegu
  • zaostrzenie objawów nie jest wskazaniem do przerwania terapii
Okłady z lodu w ręczniku
  • czas zabiegu: 5 minut okładu lub 5–10 minut masażu okładem
  • zabiegi o tej temperaturze nie upośledzają ukrwienia tkanek
  • suche okłady należy owinąć ręcznikiem w celu wydajniejszej absorpcji ciepła
  • można jednocześnie stosować kilka okładów w różnych okolicach pozytywne efekty występują po 20 minutach
  • zalecana kinezyterapia po zabiegu
Termofory wypełnione lodem
  • czas zabiegu: 1–60 minut (do momentu roztopienia lodu)
Zamarznięte mokre ręczniki
  • roztwór 1 łyżka soli/1 l wody
  • temperatura okładu: –12°C
  • czas zabiegu: do momentu roztopienia się lodu, ok. 3–5 minut, maksymalnie 30 minut
Ręcznik moczony w wodzie z lodem
  • dobrze wyżymany ręcznik: 1 minuta, po czym ponownie zmoczyć i przyłożyć okład
  • całkowity czas zabiegu: 30 minut
Zimny okład (termożel)
  • czas zabiegu: 30 minut
  • temperatura okładu: od –15°C do –12°C
  • okład należy owinąć ręcznikiem w celu wydajniejszej absorpcji ciepła
  • można jednocześnie stosować kilka okładów w różnych okolicach
Kąpiel lodowa
  • ogólna: bardzo krótki czas zabiegu
  • w kardiochirurgii u chorych w znieczuleniu ogólnym stosowana do osiągnięcia sztucznej hipotermii (do granicy temperatury krwi 30°C, a nawet 11–13°C)
 
  • miejscowa: łączny czas zabiegu 1–3 minuty
  • kąpiel w wodzie z kawałkami lodu
  • wielokrotne zanurzanie w wodzie
  • u chorych może spowodować napad dławicy piersiowej
  • po zabiegu należy zastosować kinezyterapię
Nawiew zimnego powietrza wiatrakiem lub dmuchawą
  • od –15°C do –30°C
  • nawiew stosowany na całe nagie ciało wzdłuż lub w poprzek
  • stosowana rzadko w medycynie, w celu obniżenia wysokiej ciepłoty ciała (gorączka, udar cieplny)

 

Cd. tab. 1.
Metody krioterapii Parametry zabiegu Uwagi
Krioterapia parami ciekłego azotu
  • temperatura gazu u wylotu dyszy: –160°C do –196°C
  • czas zabiegu: od 30 sekund do 3 minut, zależnie od lokalizacji i wielkości powierzchni; podczas schładzania kilku miejsc łączny czas zabiegu nie powinien przekraczać 12 minut
  • efekt przeciwbólowy występuje po ok. 3 minutach, utrzymuje się do 3–4 godzin po zabiegu
  • odległość od wylotu dyszy do powierzchni ciała: co najmniej 10–15 cm
  • podczas zabiegu należy wykonywać okrężne ruchy dyszą
  • zabieg można wykonywać dwukrotnie w ciągu dnia w odstępie co najmniej 6 godzin
Zraszanie substancjami lotnymi – spray'e oziębiające
  • czas jednorazowej aplikacji: 5 sekund z odległości 15–25 cm
  • przy małej odległości czas zabiegu nie może przekraczać 5 sekund
  • maksymalny czas zabiegu z większych odległości nie może przekraczać 30 sekund
  • zabieg w krótkim czasie może prowadzić do oszronienia naskórka i martwicy tkanek
  • niewskazany w mechanicznym uszkodzeniu tkanek z krwotokiem
  • nie może być stosowany na otwarte rany i błony śluzowe
Masaż lodem
  • czas zabiegu zależny od wielkości pola poddawanego zabiegowi i reaktywności tkanki, średnio 3–5 minut
  • łączy działanie zimna z mechanicznym działaniem masażu
  • uzupełnienie leczenia w chorobach i zmianach mięśni, więzadeł i ścięgien, zalecany zwłaszcza w medycynie sportowej
  • stosowany u sportowców wyczynowych zapobiegawczo przed obciążeniem fizycznym
  • nie może obejmować większych powierzchni ciała

 

Tab. 2. Wskazania do zabiegów z zakresu krioterapii
  Schorzenia Uwagi
Układ ruchu stany po urazach i przeciążeniach do 5 dni od urazów
obrzęki po złamaniach, zwichnięcia, skręcenia, zapalenia tkanek miękkich okołostawowych okładanie wystających elementów kostnych grozi martwicą
Gościec RZS w okresie ostrym i zaostrzonym, ZZSK, artropatia łuszczycowa, stany bólowe w przebiegu choroby zwyrodnieniowej, zespół zapaleń okołostawowych w okresie ostrym, ostra postać dny jako przygotowanie do kinezyterapii
Układ nerwowy zespoły bólowe rwy kulszowej i ramiennej w okresie ostrym jako przygotowanie do kinezyterapii
Stomatologia ostry ból zęba, stan po zabiegach chirurgicznych w obrębie jamy ustnej, szczęki i żuchwy działanie przeciwbólowe i tamujące krwawienie
Układ krwionośny skaza krwotoczna, krwiaki, zastój krwi, obrzęki, tachykardia, chroniczna niewydolność żył, zaburzenia regulacji z powodu niskiego ciśnienia, krwawienia niewskazana w nadciśnieniu tętniczym, zmianach zatorowych i zakrzepowych
Inne oparzenia, odnowa biologiczna, bóle powierzchniowe i głębokie (np. trzewi), osłabienie koncentracji, zmęczenie, kolagenozy, choroby autoimmunologiczne przy otwartych ranach może zostać zaburzony proces zapalny potrzebny do gojenia rany

 

Tab. 3. Metody, cele i parametry krioterapii w poszczególnych schorzeniach
Schorzenie Metoda schładzania Parametry Cel/uwagi
Bóle powierzchowne i głębokie zimne okłady
  • ok. 30 minut
  • działanie przeciwbólowe i przeciw niedokrwieniu dzięki reaktywnemu przekrwieniu
Płytki oddech, zwolnienie oddechu krioterapia ogólnoustrojowa
  • 120 sekund raz dziennie
  • głębszy oddech, przyspieszenie częstości oddechu
Niedowłady spastyczne miejscowy nadmuch par azotu
  • –180°C
  • 2 razy dziennie
  • 3 minuty na okolicę
  • 5 zabiegów tygodniowo przez 3 tygodnie
  • działanie rozluźniające
  • przygotowanie do kinezyterapii
  • efekt zabiegu utrzymuje się do...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy