Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

9 sierpnia 2018

NR 92 (Marzec 2018)

Leczenie przewlekłych bóli mięśniowo-szkieletowych przy użyciu różnych technik akupunkturowych

353

Na łamach „Praktycznej Fizjoterapii i Rehabilitacji” przedstawialiśmy mikrosystemy będące częścią medycyny chińskiej i japońskiej oraz ich podstawowe założenia. W niniejszym artykule omówimy pokrótce, jak znajomość  kilku różnych technik i podejść do leczenia wpływa na sposób pracy z pacjentem.

Za przykład posłuży leczenie przewlekłych bóli mięśniowo-szkieletowych, które są częstym powodem zgłaszania się pacjenta do akupunkturzysty.

To ważne zagadnienie, ponieważ ból może istotnie ograniczać codzienną aktywność pacjenta, zaburzać jego sen i przyczyniać się do zwiększenia ilości zażywanych leków, a po czasie prowadzić do obniżenia nastroju i depresji. W szczególności skupimy się na porównaniu pięciu różnych technik, które obejmują: akupunkturę korporalną, terapię meridianową i akupunkturę ucha. 

Jak rozumiemy ból według medycyny chińskiej i medycyny akademickiej?

Do tej pory istota bólu nie została dokładnie wyjaśniona. W medycynie akademickiej ból tłumaczy się poprzez działanie licznych mechanizmów biochemicznych i neuronalnych. Aby zdiagnozować ból przewlekły, trzeba mieć do czynienia z bólem utrzymującym się lub nawracającym przez minimum trzy miesiące. Ból pojawia się, kiedy zostanie przekroczona granica czucia bólu, która jest podobna dla większości osób. Różnica w odbiorze bodźca bólowego i subiektywny charakter tego zjawiska wynika głównie ze zróżnicowanej odpowiedzi emocjonalnej oraz czynników społecznych i kulturowych. 

Najczęściej wyróżnia się trzy typy bólu: 

  • ból psychogenny, wynikający z zaburzeń natury psychologicznej, 
  • ból neuropatyczny, będący wynikiem uszkodzenia centralnego lub obwodowego układu nerwowego, 
  • ból nocyceptywny, który jest wynikiem aktywacji receptorów czucia bólu na skutek miejscowych uszkodzeń. 

Przewlekły ból mięśniowo-szkieletowy zazwyczaj jest bólem nocyceptywnym. Jeżeli jednak w badaniu fizykalnym i badaniach obrazowych nie udaje się zaobserwować żadnych zmian patologicznych, możemy mieć do czynienia z bólem pochodzenia psychogennego. 

W medycynie chińskiej ból jest wyjaśniany jako zaburzenie w swobodnym przepływie energii (Qi) i substancji (np. krwi) w danym rejonie. Jeden z najczęściej przytaczanych cytatów dotyczących zjawiska bólu brzmi następująco: „Zastój wywołuje ból; jeżeli nie mamy do czynienia z zastojem, nie ma bólu”. Mimo to „poruszanie” Qi i krwi w danym obszarze niekoniecznie prowadzi do leczenia przyczyny bólu. W tradycyjnej medycynie chińskiej (TCM), mówiąc o chorobie, używa się określeń Ben (korzeń, czyli przyczyna choroby) oraz Biao (gałęzie, czyli wynikające z Ben objawy i symptomy). Przewlekły ból mięśniowo-szkieletowy jest jedynie manifestacją leżących u jego podłoża zaburzeń, a syndrom, który odpowiada za jego występowanie, jest nazywany syndromem Bi.

Na co zwracamy uwagę, diagnozując ból w medycynie chińskiej?

Pierwszym aspektem, na który zwraca się uwagę w przypadku bólu, jest jego lokalizacja, która często wskazuje, które meridiany są włączone w proces choroby. Dodatkowo otrzymanie informacji o wędrującym charakterze bólu w medycynie chińskiej wskazuje na obecność wiatru, czyli czynnika patogennego, który może być wyprowadzony przy użyciu określonych punktów akupunktu-
rowych. Kolejnym istotnym aspektem jest charakter i nasilenie bólu, których precyzyjne określenie pomaga monitorować przebieg leczenia. Następną ważną w medycynie chińskiej kwestią jest czas wystąpienia bólu. Ból występujący w ciągu dnia jest zwykle spowodowany niedoborami Qi i krwi, a ból pojawiający się w godzinach nocnych wskazuje na zastój Qi lub – jeżeli ból występuje także za dnia, a w nocy się nasila – na zastój krwi. Ostatnim istotnym elementem w diagnozowaniu bólu jest zwrócenie uwagi na czynniki nasilające lub łagodzące ból, w szczególności na wrażliwość na pogodę, zimną lub ciepłą temperaturę, ucisk i ruch. Te aspekty pomagają określić, czy mamy do czynienia patogenami zimna lub gorąca, czy z niedoborami Yang, Qi i krwi.

Jak leczyć ból w medycynie chińskiej

W medycynie chińskiej wyróżnia się dwa główne podejścia do leczenia bólu, które nie wykluczają się wzajemnie. Pierwsze podejście wymaga postawienia chińskiego rozpoznania, tj. określenia, jakie czynniki patogenne są przyczyną bólu oraz jaki jest stan wybranych substancji ciała (Yin, Yang, Qi i krwi), a następnie leczenia i regulowania ich poprzez punkty akupunkturowe i zioła o ogólnym działaniu. Drugie podejście skupia się na warstwach meridianów, w których zlokalizował się problem, a następnie leczy dany meridian. 

Leczenie meridianowe, czyli gdzie lokalizuje się ból

O leczeniu według warstw meridianowych można powiedzieć, że przypomina obieranie cebuli, gdzie wykonanie pracy z jedną z warstw odsłania kolejną, która może prezentować całkowicie inny wzorzec. Aby właściwie leczyć przewlekłe bóle mięśniowo-szkieletowe, należy dobrze poznać powierzchowne warstwy poziomów energetycznych człowieka. Kiedy mamy do czynienia z bólem w medycynie chińskiej, zawsze uznaje się, że zajęte są meridiany ścięgnisto-mięśniowe oraz meridiany Luo. Jeżeli chodzi o ból przewlekły, dodatkowo może się on lokalizować na poziomie meridianów głównych oraz meridianów cudownych. Głębokość rozmieszczenia poszczególnych meridianów w ciele obrazuje rys. 1.

Lokalizując poziom bólu (czyli meridiany, w których się znajduje), warto pamiętać, że nie przebiegają one liniowo i czasami nachodzą na siebie bądź się krzyżują.

Różne podejścia w leczeniu problemów mięśniowo-szkieletowych za pomocą akupunktury    

Zachodnie podejście do leczenia bólu za pomocą akupunktury

W XX wieku w Europie zaczęto stosować akupunkturę w celu zwalczenia bólu. Skupiano się głównie na stosowaniu punktów A-Shi, czyli najbardziej bolesnych punktów w danej okolicy, bez znajomości teorii JIng Luo oraz teorii Zang Fu. W wielu poradniach leczenia bólu akupunktura stosowana jest w ten sposób do dziś. Dodatkowo do leczenia często włączane są inne techniki mające uśmierzyć ból, czyli farmakoterapia, termolezja, elektroakupunktura, masaże itp. 

Tradycyjna medycyna chińska

W TCM, czyli we współczesnej wersji akupunktury i medycyny chińskiej, średni czas przeznaczony na jednego pacjenta wynosi 15–20 minut, co umożliwia przyjęcie wielu pacjentów w ciągu dnia, ale nie daje szansy na przeprowadzenie dokładnej palpacji meridianowej ani na zastosowanie czasochłonnych technik. W podręcznikach niewiele wspomina się o palpacji meridianowej, jednak używa się jej do wyznaczenia punktów A-Shi oraz, jak pisze Giovanni Maciocia, autor Podstaw medycyny chińskiej, do palpacji meridianów Luo poprzez dotykanie, gładzenie i uciskanie. Celem jest określenie temperatury, nawilżenia i napięcia skóry oraz wykrycie guzków i ewentualnych zmian na przebiegu meridianów. Palpacja meridianów ścięgnisto-mięśniowych polega na uciskaniu mięśni, po to aby określić ich napięcie. W terapii TCM stosuje się często sprawdzone kombinacje punktów, sporą liczbą igieł oraz łączy się nakłucia punktów lokalnych i dystalnych. Punkty lokalne są wybierane zgodnie z lokalizacją bólu, np. w przypadku bólu kolana można wykorzystać punkty Sp-9, St-35 i Xi Yan, Gb-34, Bl-40, St-36, Liv-8, Sp-10 i Bl-39. Dodatkowo można zastosować techniki poprawiające ukrwienie na dużym obszarze, takie jak stawianie baniek, Gua-Shę i moksowanie (przy obecności zimna), w zależności od efektu, jaki chcemy uzyskać. Aby poprawić działanie punktów lokalnych, dodaje się punkty dystalne, a w przypadku problemu zlokalizowanego na obwodzie można skorzystać z dystalnego punktu znajdującego się na sparowanych meridianach w obrębie warstwy (w takiej sytuacji, podobnie jak w technice dra Tana, leczy się nadgarstek przy użyciu punktów na kostce, łokieć przy użyciu punktów wokół kolana itd.). Dodatkowo można wykorzystać punkty antyczne. Uznaje się, że punkty Jing są dobre do wyprowadzania wiatru, punkty He do wyprowadzania zimna, a punkty Shu do wyprowadzania wilgoci. 

Tab. 1. Charakterystyka bólu znajdującego się w wybranych meridianach 

Rodzaje meridianów Ogólna charakterystyka Rozmieszczenie bólu
Meridiany Luo Ból stawów, czasami obrzęki. Przy głębokim poziomie zaburzenia pojawiają się przebarwienia skóry, sztywność oraz intensywny ból Objawy lokalne, mogą obejmować zarówno meridiany Yin, jak i Yang
Meridiany ścięgnisto-
-mięśniowe
Ból mięśni i napięcie, skurcze, odczucie ciężkości mięśni Zwykle jednostronnie, może zajmować więcej 
niż jeden meridian, ale zawsze z tej samej grupy (Yin lub Yang)
Meridiany główne Ból mniej intensywny i trudniejszy do określenia niż ten zlokalizowany w meridianach ścięgnisto-mięśniowych Ból rozlany, pacjent nie jest w stanie precyzyjnie wskazać jego lokalizacji
Meridiany cudowne Ból przewlekły, zwyrodnienia i ocieplenie okolicy, punkty spustowe i utrata funkcji (np. w zespole zamrożonego barku) Głęboki i rozproszony na dużym obszarze, czasami obejmuje zarówno górne, jak i dolne kończyny

 

Tab. 2. Najskuteczniejsze punkty dystalne używane w leczeniu bólu na danym meridianie

Meridian jelita grubego LI 4, LI 11
Meridian San Jiao SJ 5
Meridian jelita cienkiego  SJ 3
Meridian żołądka St 36, St 44
Meridian pęcherzyka żółciowego Gb 34, Gb 39, Gb 41
Meridian pęcherza moczowego Bl 40, Bl 58, Bl 60
Meridian płuc Lu 7, Lu 5
Meridian osierdzia Pc 6
Meridian serca Ht 7
Meridian śledziony Sp 6, Sp 9
Meridian wątroby Liv 3
Meridian nerek Kid 3
Meridian jel...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy