Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu , Otwarty dostęp

23 lipca 2020

NR 118 (Lipiec 2020)

Metody oceny ryzyka upadków osób starszych

137

Proces starzenia jest związany ze stopniowo postępującym upośledzeniem funkcji układu ruchowego i systemu posturalnego. Głównym objawem niestabilności posturalnej są zaburzenia równowagi, a w efekcie upadki. Dane statystyczne podają, że utrata równowagi występuje u 14% populacji w przedziale 50–60 lat. W ciągu kolejnych 10 lat prawdopodobieństwo upadku wzrasta średnio do 22%, a wśród 80-latków problem utraty równowagi dotyka 33% osób [1].

Problemowi upadków osób w podeszłym wieku poświęca się sporo uwagi, ponieważ wiążą się one z pogorszeniem sprawności i jakości życia [2]. W związku z tym poszukuje się obiektywnych miar, które pozwalają na diagnozę osób zagrożonych upadkami. Wybór właściwych metod umożliwia dokładną ocenę osób starszych pod kątem ryzyka upadków [3]. 
Według National Institute for Clinical Excellence UK badanie chodu i równowagi należy przeprowadzić u każdego starszego pacjenta, który w wywiadzie zgłasza występowanie co najmniej jednego upadku w ciągu ostatnich 12 miesięcy [4]. 
Dużą popularnością cieszą się testy funkcjonalne służące do oceny ryzyka upadków u osób starszych. Testy charakteryzują się połączeniem elementów fizjologicznych i wymogów czynnościowych odtwarzających rzeczywiste codzienne aktywności, takie jak chodzenie czy utrzymanie równowagi. Zaletą testów jest ich duża dostępność, krótki czas ich przeprowadzenia oraz możliwość zastosowania w każdych warunkach [3].
Testy kliniczne oceniające równowagę dzielą się na testy dające wyniki jakościowe i ilościowe oraz testy, które służą do oceny równowagi statycznej i dynamicznej [5].
Do testów jakościowych zalicza się m.in. próbę Romberga, próbę Unterbergera i testy Tandema – Tandem Stance Test, Tandem Walk Test i Tandem Pivot 180°. Wadą testów jest to, że dają ogólny, niedokładny i subiektywny wynik, który nie pokazuje stopnia zaawansowania zaburzeń równowagi [5]. 
Do testów ilościowych zalicza się m.in. test „wstań i idź” (ang. Timed Up & Go Test), Dynamic Gait Index (DGI), The Step Test, Performance-Oriented Mobility Assessment (POMA) – test Tinetti, Four Square Step Test (FSST), Fullerton Advanced Balance Scale (FAB), test stania na jednej nodze (ang. One Leg Stance, OLS), test zasięgu funkcjonalnego (ang. Functional Reach Test) czy skalę Berga (ang. Berg Balance Scale, BBS). Zaletą testów ilościowych jest mierzalny wynik diagnostyczny, powtarzalność oraz możliwość obrazowania stanu funkcjonalnego pacjenta [5–11]. 
Wymienione testy polegają zwykle na wykonaniu czynności, które przypominają te wykonywane w życiu codziennym. Pozwala to na wyodrębnienie dysfunkcji i umożliwia wdrożenie ćwiczeń stanowiących profilaktykę upadków.

POLECAMY

Testy jakościowe

Próba Romberga
Próba Romberga polega na swobodnym staniu z rękami wzdłuż ciała i ściśle złączonymi nogami. Chwianie się bądź tendencja do przewrócenia mogą sygnalizować zaburzenia proprioreceptywne w przebiegu uszkodzeń rdzenia kręgowego bądź uszkodzenia błędnika. Test różnicuje zaburzenia równowagi wywołane osłabieniem czucia od skompensowanych zaburzeń błędnikowych. W przypadku zaburzeń wywołanych osłabieniem czucia wynik testu będzie ujemny przy otwartych oczach i dodatni przy zamkniętych. W przypadku skompensowanych zaburzeń błędnikowych wynik testu będzie ujemny w obu przypadkach [8].

Próba Unterbergera
Próba Unterbergera polega na maszerowaniu w miejscu z zamkniętymi oczami, z rękami prosto wyciągniętymi przed siebie. W przypadku uszkodzenia błędnika pacjent będzie skręcał wokół własnej osi w stronę z patologią. Test określany jako nieprzydatny do oceny zaburzeń równowagi pochodzenia móżdżkowego [12].

Test chodu tandemowego – Tandem Walking Test (TWT)
TWT wykorzystuje się do oceny koordynacji, równowagi statycznej i dynamicznej, a także w celu określenia ryzyka upadków. Test składa się z trzech etapów: Tandem Stance Test, Tandem Walk Test oraz Tandem Pivot Test. 

  • Tandem Stance Test – pacjent ustawia się w pozycji stojącej, następnie ustawia jedną stopę przed drugą w taki sposób, aby pięta stopy stykała się z palcami. Dalej próbuje zachować równowagę przez 30 s, nie poruszając się. Test wykonuje się początkowo z otwartymi, później z zamkniętymi oczami;
  • Tandem Walk Test – pacjent ustawia się w pozycji stojącej i przechodzi po namalowanej linii, stawiając jedną stopę za drugą;
  • Tandem Pivot 180° – po przejściu po namalowanej linii i dotarciu do jej końca pacjent unosi się na palcach stóp, następnie wykonuje obrót o 180° i wraca do miejsca startowego [13].

W porównaniu do standardowego chodu chód w teście tandemowym jest specyficzny. Osoby z zaburzoną równowagą cechują się chodem o zwiększonej szerokości kroków. Istnieje zależność pomiędzy szybkością chodu a ryzykiem upadków – im wolniejsze tempo wykonywania testu, tym większe ryzyko upadku (możliwość opóźnienia tempa z uwagi na syndrom poupadkowy). 
Zdaniem Kumorek i wsp. [14] osoby po 65. roku życia zgłaszające przebyty upadek uzyskały niższe wyniki testów Timed Up and Go oraz Tandem Walking Test niż osoby nieupadające. Zdaniem autorów Tandem Walking Test wydaje się bardziej właściwym narzędziem do oceny ryzyka upadków u pacjentów z osteoporozą. 

Testy ilościowe

Test „wstań i idź” – Timed Up & Go Test (TUG)
Test „wstań i idź” powstał w celu oceny sprawności funkcjonalnej osób starszych i został zaprezentowany w 1991 r. Test różnicuje osoby ze skłonnością do upadków od osób, które nigdy nie upadły [15].
W teście zawarto takie zadania jak: wstawanie z krzesła z pozycji siedzącej, przejście odcinka 3 m wyznaczonego na podłodze, przekroczenie linii kończącej wyznaczony odcinek, wykonanie obrotu o 180°, powrót do krzesła i ponowne przyjęcie pozycji siedzącej oraz powrót i na krzesło. Czas wykonania manewrów mierzy się od chwili komendy „start” osoby siedzącej na krześle do momentu przyjęcia przez nią ponownie pozycji siedzącej. Wynik podaje się w sekundach [16, 17]. 
Uznaje się, że osoby młode osiągają wynik 5 s [18], dorosłe bez problemów z równowagą powinny wykonać zadanie poniżej 10 s [3, 17, 19]. Wykonanie testu w czasie powyżej 14 s kwalifikuje do grupy zwiększonego ryzyka upadków [20, 21], a wykonanie próby w czasie dłuższym niż 20 s interpretowano jako ograniczenie mobilności i konieczność pomocy/asekuracji osób trzecich [22].
W badaniach przeprowadzonych przez Shumway-Cook i wsp. [23] przyjęcie w teście wyniku 13,5 s jako punktu odcięcia wykazało 87-proc. czułość w przewidywaniu upadków w grupie osób zgłaszających upadki i 87-proc. specyficzność w przewidywaniu upadków w grupie osób bez incydentów upadków [3].

Dynamic Gait Index (DGI)
Podczas testu DGI oceniane jest chodzenie z różną prędkością, chodzenie z równoczesnym obracaniem głowy na boki, chodzenie z pokonywaniem przeszkód, obracanie się w trakcie chodzenia, wchodzenie i schodzenie ze schodów. Każda z czynności jest oceniana w skali 0–3 pkt, gdzie 0 pkt jest przyznawane za poważne utrudnienie lub niemożność wykonania zadania, 1 pkt za umiarkowane utrudnienie, 2 pkt za minimalne utrudnienie, 3 pkt za prawidłowe wykonanie zadania [16, 24]. W teście można uzyskać maksymalnie 24 pkt. Wynik równy lub mniejszy niż 19 pkt świadczy o istniejącym ryzyku upadków u osób po 65. roku życia z 59-proc. czułością i 64-proc. specyficznością [3, 9, 24]. 
Whitney [9] podaje, że w populacji osób z ośrodkowymi i obwodowymi zaburzeniami układu równowagi, które uzyskały ≤ 19/24 pkt istnieje dwa i pół razy większe ryzyko wystąpienia nagłego upadku w ciągu sześciu miesięcy od badania niż w przypadku osób, które uzyskały więcej punktów w teście [9, 15, 23, 25].

The Step Test
Test ocenia zdolność utrzymania równowagi w warunkach dynamicznych, jakimi jest chód z pokonywaniem przeszkód. Podczas próby badany powinien wykonać jak najwięcej wejść i zejść całą stopą ze stopnia o wysokości 7,5 cm. Czas przeznaczony na wykonanie zadania wynosi 15 s. Testuje się obie kończyny [3]. 
Analizie poddaje się pomiar liczby wejść jednej kończyny na stopień. Hill [26, 27] podaje, że zdrowe starsze osoby uzyskują w The Step Test kolejno dla prawej i lewej kończyny dolnej od 16,1 i 16,3 do 17,4 i 17,5 wejścia. Z analizy przeprowadzonej przez Dite i wsp. [28] wynika, że uzyskanie wyniku równego 11 wejściom wśród osób powyżej 65. roku życia różnicuje upadających co najmniej dwa razy w ciągu ostatnich sześciu miesięcy z 81-proc. czułością i 63-proc. specyficznością [3, 28].

Performance-Oriented Mobility Assessment (POMA) – Tinetti Test
Skalę opublikowano w 1986 r. Składa się z dwóch części oceniających chód (POMA-G) oraz równowagę (POMA-B). W części poświęconej chodowi analizie podlega sposób rozpoczęcia chodu, długość i wysokość kroku, symetria kroku, ścieżka chodu, praca tułowia i ustawienie stóp podczas chodu. W części poświęconej równowadze analizie podlega równowaga w pozycji siedzącej, wstawanie z krzesła, równowaga zaraz po wstaniu i podczas stania, próba trącania przy otwartych i zamkniętych oczach, obrót o 360°, a także siadanie [29]. Skala ta oprócz informacji o ryzyku upadków pozwala zauważyć mocne i słabe elementy w równowadze i chodzie [20].
Za wykonanie każdego z zadań przyznaje się 0, 1 lub 2 pkt. W pierwszej części można uzyskać maksymalnie 12 pkt, a w drugiej 16 pkt. Uzyskanie mniej niż 26 pkt świadczy o istnieniu problemu, uzyskanie mniej niż 19 pkt świadczy o pięciokrotnie wyższym ryzyku upadku w porównaniu do osoby, która uzyskała 28 pkt [3, 16, 29, 30]. 
Zaletą POMA jest wysoka zgodność wyników uzyskiwanych przez różnych oceniających (85%) oraz wysokie prawdopodobieństwo wykrycia skłonności do upadku (93%) [1]. Faber i wsp. [31] podają wskaźnik rzetelności pomiarów pomiędzy różnymi badającymi na poziomie ICC = 0,93. Wykazali także 64-proc. czułość i 66-proc. specyficzność testu w różnicowaniu osób z upadkami i bez upadków przy uzyskaniu 19 pkt.

Four Square Step Test (FSST)
FSST Test polega na przemieszczaniu się we wszystkich kierunkach z jednoczesnym pokonywaniem przeszkód. Cztery laski o średnicy 2,5 cm i długości 90 cm ułożone na podłodze w kształcie znaku plus (+) wytyczają cztery odrębne pola, które oznacza się cyframi 1, 2, 3 i 4. Pacjent ma za zadanie przejść przez pola (2, 3, 4, 1, 4, 3, 2, 1), krocząc ponad laskami. Badany jest zwrócony w jednym kierunku, co wymusza przemieszczanie się do przodu, do tyłu i na boki. Analizie poddaje się czas, jaki był potrzebny pacjentowi na przejście wyznaczonej trasy. 
Dite i Temple [28] podają, że FSST charakteryzuje się 89-proc. czułością i 85-proc. specyficznością w różnicowaniu osób doświadczających dwóch lub więcej upadków i osób rzadziej upadających w okresie ostatnich sześciu miesięcy [3, 28].

Fullerton Functional Fitness Test (Senior Fitness Test)
The Senior Fitness Test (Fullerton Test) został opublikowany w 2001 r. przez Rikli i Jones z California State University w Fullerton [32]. Ocenia poziom sprawności, tolerancję, siłę i gibkość górnej i dolnej części ciała, zwinność i równowagę. W teście uwzględniono kategorie wiekowe (60–64, 65–69, 70–74, 75–79, 80–84, 85–89, 90–94 lata) i płci. 
Podczas testu wykonuje się kolejno próby [33–35]:

  • Arm Curl Test – próba zginania przedramienia.
    Ocenia siłę kończyn górnych. Analizie podlega liczba powtórzeń zginania przedramienia z ciężarkiem o wadze 5 funtów (2,27 kg) dla kobiet oraz 8 funtów (3,363 kg) dla mężczyzn w czasie 30 s;
  • Back Scratch – próba drapania po plecach. 
    Ocenia elastyczność górnej części ciała. Analizie podlega odległość (w centymetrach) zachodzenia na siebie (+) lub oddalenia (–) czubków środkowych palców podczas próby zetknięcia palców obu rąk. Badanie wykonuje się w pozycji stojącej; 
  • 30 s Chair Stand – próba wstawania z krzesła w ciągu 30 s. 
    Ocenia siłę dolnej części ciała. Analizie podlega liczba powtórzeń wstawania i siadania na krzesło w czasie 30 s. Próbę należy wykonać w pozycji ze stopami ustawionymi płasko na podłożu i wyprostowanymi plecami;
  • Chair Sit and Reach – próba siadu i dosięgnięcia. 
    Ocenia elastyczność dolnej części ciała. Analizie podlega odległość (w centymetrach) od czubków palców dłoni do palców stóp (–, oddalenie palców) lub zasięg poza palce stóp (+) podczas próby zgięcia tułowia z pozycji siedzącej na krześle i pochylenia tułowia. Skłon należy utrzymać przez 2 s; 
  • 8 Foot Up and Go – próba „wstań i idź 8 stóp”. 
    Ocenia zwinność i równowagę. Analizie podlega czas (s) liczony od mom...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy