Dołącz do czytelników
Brak wyników

Możliwości wykorzystania hirudoterapii w praktyce fizjoterapeuty

Artykuły z czasopisma | 11 lipca 2018 | NR 91
328

Zainteresowanie akupunkturą, aurikuloterapią, hirudoterapią oraz innymi niefarmakologicznymi metodami leczenia stale wzrasta ze względu na ich wysoką skuteczność oraz niewielką ilość działań niepożądanych. We współczesnym społeczeństwie, w którym coraz większy odsetek pacjentów jest w starszym wieku, pojawia się problem zażywania dużej ilości środków hormonalnych, antybiotyków i innych substancji farmakologicznych, które mogą powodować poważne skutki uboczne. Ponadto polipragmazja utrudnia przewidzenie interakcji lekowych. Z tych powodów obniżenie ilości podawanych leków może być dla pacjenta bardzo korzystne. W artykule przedstawiono możliwości wykorzystywania w leczeniu pijawek.

Hirudoterapia to naturalna metoda leczenia różnych dolegliwości przy użyciu pijawek lekarskich. Jest ona zaklasyfikowana w Międzynarodowej Klasyfikacji Procedur Medycznych ICD-9 pod numerem 99 991 jako Terapia pijawkowa. Obecnie w szpitalach pijawki są najczęściej wykorzystywane w klinikach transplantologii, w trakcie zabiegów przeszczepu kończyn, jednak metoda ta ma dużo szersze zastosowanie. Hirudoterapia skutecznie leczy lub wspomaga leczenie wielu schorzeń układu sercowo-naczyniowego, krwiaków i zakrzepów, nadciśnienia, zakrzepowego zapalenia żył, choroby niedokrwiennej, rwy kulszowej, trudno gojących się ran, obrzęków powypadkowych, zapalenia korzonków nerwowych, bólów stawowych, bólów kręgosłupa i wielu innych dolegliwości.

Pijawki mają wydłużone, kurczliwe ciało, wyraźnie segmentowane i spłaszczone grzbietobrzusznie, długości od kilku milimetrów do paru centymetrów, zwężające się ku końcom, zakończone przyssawkami. W przedniej przyssawce pijawki znajduje się otwór gębowy prowadzący do jamy ustnej, w której umieszczone są promieniście trzy pary szczęk (każda szczęka ma kilkadziesiąt ząbków). W każdym zębie przebiega kanał wydzielniczy, przez który podczas zabiegu do ciała pacjenta przepływają związki produkowane w gruczołach ślinowych. Do ssania pijawki używają silnie umięśnionej gardzieli i przełyku. Przyssawki służą pijawkom do przytwierdzenia się do podłoża, a gatunkom krwiopijnym wyłącznie do wbicia się pod skórę ofiary. Pijawki mogą zapadać w stan hibernacji oraz estywacji. Bez pokarmu są w stanie przetrwać nawet do 2 lat.

Do zabiegów hirudoterapii stosuje się pijawki należące do rodziny Hirudinidae. W Europie najczęściej wykorzystuje się trzy gatunki: azjatycko-południowo-europejski Hirudo verbana, azjatycki Hirudo orientalis, oraz w wielu krajach objęty ścisłą ochroną gatunkową Hirudo medicinalis (pijawka lekarska). Inne gatunki nie wykazują korzystnego wpływu na organizm człowieka, a wręcz mogą być toksyczne.

Skąd pochodzą stosowane pijawki i jak je przechowywać

Pijawki można nabyć w certyfikowanych hodowlach, które można znaleźć w większości krajów na terenie Unii Europejskiej, w tym w Polsce. Ze względu na ochronę gatunkową oraz medyczne wykorzystywanie pijawki są hodowane w warunkach izolowanych i karmione w sposób kontrolowany. Krew przeznaczona do karmienia pijawek pochodzi od zwierząt przebadanych przez weterynarza. Gdy pijawki osiągają odpowiedni rozmiar, muszą przejść przed sprzedażą minimum sześciomiesięczny okres głodzenia. Czas ten zapewnia „sterylność” pijawki oraz daje jej czas na wyprodukowanie wszystkich związków chemicznych zawartych w ślinie.

Po zakupie pijawki należy umieścić w szklanym, plastikowym lub ceramicznym naczyniu. Trzeba pamiętać o zapewnieniu pijawkom dostępu do tlenu. W pokrywkach należy zrobić niewielkie otwory, ewentualnie można przykryć pojemnik gazą. Wodę należy wymieniać co 3–4 dni,nie dopuszczając do jej zabrudzenia. Maksymalna liczba pijawek przechowywana w 1 litrze wody to 20 sztuk. Wszystkie pijawki używane są jednorazowo. Po terapii pijawkę należy zutylizować w specjalnym zakładzie.

Dlaczego hirudoterapia została zapomniana

Wraz z rozwojem medycyny stosowane dawniej metody leczenia często były zapominane lub dyskredytowane z uwagi na ich niewłaściwe wykorzystywanie w przeszłości (np. nadmierne stosowanie danej techniki niezależnie od stanu pacjenta) oraz brak badań potwierdzających skuteczność wybranych metod. W miejsce hirudoterapii wprowadzono leki przeciwkrzepliwe, niesteroidowe leki przeciwzapalne i leki przeciwbólowe. Obecnie niewielka popularność hirudoterapii jest spowodowana brakiem wiedzy o właściwościach pijawek lekarskich, niepełną ilością danych na temat mechanizmów działania tej metody, nieznajomością jej skuteczności oraz brakiem wytycznych dotyczących stosowania hirudoterapii w nowoczesnej opiece zdrowotnej. Mimo tych czynników terapia pijawkami zaczyna ponownie zdobywać popularność. 

Jakie substancje odpowiadają za działanie pijawki na organizm człowieka

Do tej pory ze śliny pijawek udało się wyizolować ponad 60 białek o zróżnicowanej aktywności. Rozmawiając o hirudoterapii, najczęściej wskazuje się na czynniki o właściwościach przeciwzakrzepowych, fibrynolitycznych i przeciwagregacyjnych. W tej części artykułu omówiono funkcje najważniejszych substancji obecnych w ślinie pijawek. W 1884 r. ze śliny pijawki udało się wyizolować hirudynę, która jest silnym, specyficznym i nieenzymatycznym inhibitorem trombiny. Wykazano, że w wyniku tworzenia kompleksu trombina–hirudyna blokowana jest całkowita proteolityczna aktywność enzymu. Dzięki temu hirudyna zapobiega nie tylko powstawaniu skrzepów w wyniku indukcji fibrynogenu, ale także dalszym reakcjom katalizowanym przez trombinę, takim jak aktywacja czynników krzepnięcia V, VIII, XIII oraz aktywacja płytek. Co więcej, w porównaniu z heparyną nie wykazuje działań ubocznych. Hementyna i hementeryna mają działanie fibrynolityczne. Hementeryna rozpuszcza istniejące zakrzepy i udrażnia naczynia, a hementyna rozkłada fibrynogen oraz rozpuszcza fibrynę. Kolejnym enzymem obecnym w wydzielinie pijawki jest destabilaza, która ma działanie proteolityczne i trombolityczne. Dodatkowo stymuluje wzrost komórek nerwowych. Wykazano także, że ma działanie zbliżone do lizozymu – rozkłada peptydoglikany wchodzące w skład ścian komórkowych mikroorganizmów, prowadząc do lizy (rozpadu) komórki bakteryjnej. Cechy te sprawiają, że hirudoterapia znajduje zastosowanie w leczeniu infekcji bakteryjnych. Ponadto eglina B oraz eglina C wykazują bardzo silne działanie przeciwzapalne.

Są to inhibitory czynników prozapalnych uwalnianych przez granulocyty oraz proteaz, takich jak chymozyna, α-chymotrypsyna, elastaza, subtilizyna, katepsyna G. Jak widać, pijawki mogą mieć niezwykle korzystny wpływ w leczeniu chorób związanych z zaburzeniami krążenia, procesami degeneracyjnymi oraz w przewlekłych i ostrych procesach zapalnych.

Jakie są przeciwwskazania do stosowania hirudoterapii

Hirudoterapia jest bezpieczna dla większości pacjentów i może być szeroko stosowana, jednak w wybranych stanach należy od niej odstąpić lub zachować w jej trakcie szczególną ostrożność. Przeciwwskazania do stosowania hirudoterapii można podzielić na bezwzględne i wz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy