Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

14 grudnia 2017

NR 60 (Kwiecień 2015)

Możliwości wykorzystania jogi indyjskiej w profilaktyce i terapii zaburzeń struktur dna miednicy

0 7

Dno miednicy – niewielki obszar w ciele człowieka – pełni bardzo istotne funkcje i należy do najbardziej aktywnych podczas czynności dnia codziennego. Sytuacja taka zakłada jednak prawidłowy stan i funkcjonowanie struktur dna miednicy.

Zaburzenia struktur dna miednicy są liczne, do najpowszechniejszych należy nietrzymanie moczu, choroba hemoroidalna oraz obniżanie narządów moczowo-płciowych. Szacuje się w grupie kobiet pomiędzy 46. a 86. rokiem życia częstość nietrzymania moczu wynosi 25% [2]. Schorzenie to stanowi duży problem społeczny. Trudność w jego badaniu i leczeniu polega także na tym, że do niedawna stanowiło ono temat tabu. Wiele osób nadal uważa, że jest to problem wstydliwy i w ogóle nie zgłasza lekarzowi jego istnienia.

Wyróżnia się trzy grupy funkcji obszaru dna miednicy w odniesieniu do poszczególnych jego stref:

  • otwieranie: mikcja, poród, defekacja,
  • zamykanie: trzymanie moczu, trzymanie stolca,
  • podpieranie: pęcherza, macicy i pochwy, anorektum.

Oprócz tych trzech funkcji dno miednicy odgrywa rolę seksualną, która stanowi zindywidualizowane spektrum odczuwania satysfakcji seksualnej. U osób uczestniczących w treningu dna miednicy następuje zasadniczy jej wzrost.

Dno miednicy, a szczególnie parzysty mięsień dźwigacz odbytu, odgrywa bardzo istotną rolę w stabilizacji odcinka lędźwiowego kręgosłupa. Stanowi jedno z ogniw cylindra mięśni lokalnych, do których należą także mięśnie poprzeczne brzucha, wielodzielne i przepona klatki piersiowej. Prawidłowo funkcjonujący zespół tych mięśni odpowiedzialny jest za zjawisko feedforword – napięcie wyprzedzające [5]. Polega ono na tym, że każdy ruch angażujący mięśnie globalne (zewnętrzne – pośladkowe, proste brzucha, prostowniki grzbietu itd.) poprzedzony jest napięciem mięśni lokalnych zapewniającym stabilizację dolnej części tułowia [9].

Podczas chodu mięśnie dna miednicy stabilizują kończynę podporową, a działają wytłumiająco po stronie kończyny wykrocznej [6].

Jedną z przyczyn pośrednich i bezpośrednich zaburzeń funkcjonowania dna miednicy jest niska aktywność fizyczna i siedzący tryb życia [6]. Jako profilaktykę wczesną zaleca się zatem zdrowy tryb życia, którego nieodłącznym elementem są regularne ćwiczenia fizyczne [2]. Przykładowo zalecaną aktywnością fizyczną jest metoda Pilatesa. Do cech tej metody, predysponujących ją jako forma profilaktyki zaburzeń struktur dna miednicy, należy aktywacja mięśnia dźwigacza odbytu. Aktywacja struktur dna miednicy jest także nieodłącznym elementem praktyki jogi indyjskiej.

Joga jest metodą pracy psychosomatycznej - nie jest możliwe wykonywanie asan bez pełnego zaangażowania świadomości.

Joga klasyczna i współczesna

Joga powstała w starożytnych Indiach. Ślady jej początków znajduje się w znaleziskach archeologicznych sprzed ponad 3 tys. lat. Słowo „joga” (yoga) pojawiające się już w najstarszych księgach kultury Indii – Wedach, których powstanie datuje się na ok. 1800 lat p.n.e., oznacza „jarzmo”, „dyscyplinę”. System jogi nie jest związany z żadną konkretną religią. Stanowi rozbudowaną architekturę rozwoju człowieka polegającą na jednoczesnym doskonaleniu ciała i umysłu.

Koncepcja człowieka w jodze różni się od kartezjańskiej wizji dualizmu ciała i duszy. Człowiek to niepodzielna jedność tzw. pięciu powłok: anatomicznej, pranicznej (energetycznej), psychologicznej, intelektualnej i powłoki szczęśliwości. Praca z ciałem w jodze ma zatem ścisły związek z emocjami i psychiką. Zgodnie z tą ideą można powiedzieć, że nie jest możliwe leczenie tylko ciała bez pracy z psychiką i emocjami.
Świat Zachodu odkrył jogę w latach 70. ubiegłego stulecia, kiedy młode pokolenie poszukiwało alternatywy dla konsumpcyjnego stylu życia. W tamtych czasach system jogi zaczerpnięty ze Wschodu charakteryzował się większym pierwiastkiem duchowości. Dzisiejsza zachodnia joga jest już innym systemem, dominuje w niej element pracy z ciałem – tradycyjnie określany jako hatha joga. Z całego ośmiostopniowego programu rozwoju człowieka do praktyki w czasie zajęć w szkołach jogi bierze się asany i pranajamy, niekiedy także medytację.
Asany to ustawienia ciała fizycznego, statyczne i dynamiczne pozycje, dzielone w niektórych stylach na kilka grup – pozycje stojące, skręty, wygięcia (do tyłu), skłony, pozycje siedzące, pozycje odwrócone, pozycje balansowe. Pranajama, czyli ćwiczenia oddechowe, wykonywane są najczęściej w leżeniu tyłem i w siadzie. W niektórych stylach ćwiczenia oddechowe stanowią integralny element wykonywania asan (astanga joga). Medytacja praktykowana oddzielnie stanowi na ogół wyższy etap zaawansowania, w szkołach jogi praktycznie jest nieobecna. Niemniej jednak podkreśla się, że w prawidłowo wykonywanych asanach konieczny jest element medytacji jako skupienie uwagi na wykonywanym ćwiczeniu, określanie jako bycie „tu i teraz”.

W zależności od postawionych akcentów na składowe tradycyjnego systemu, metodyki i innych dodatkowych elementów w praktyce (np. zastosowanie pomocy) wyróżnia się wiele różnych stylów jogi. Obecnie najczęściej praktykowany na Zachodzie i w Polsce jest styl jogi B.K.S. Iyengara (1918–2014) oraz astanga joga spopularyzowana przez P. Joisa (1915–2009). Wychodząc z metodycznie przeciwnych koncepcji, oba te style zawierają w sobie pracę z dnem miednicy.

Charakteryzująca się dużą precyzją ustawienia ciała joga Iyengara określana jest także jako joga terapeutyczna. Zastosowanie wielu różnych pomocy (paski, klocki, wałki, koce) pozwala na wykonanie asan każdej osobie – bez względu na poziom sprawności fizycznej, wiek i rozmaite ograniczenia. Cechą charakterystyczną tego stylu jest kierunek pracy – od zewnątrz do wewnątrz. Poprzez skupienie uwagi na prawidłowym ustawieniu ciała wpływa się na narządy wewnętrzne, emocje i psychikę.
W pracy z dnem miednicy w stylu Iyengara oddziałuje się głównie poprzez ustawienie nóg i tułowia. Słabym punktem takiego podejścia jest fakt, że w bardzo wielu przypadkach praktyka zatrzymuje się na osiąganiu właściwego ustawienia układu ruchu człowieka, nie docierając do pracy z organami wewnętrznymi. Przyczyną jest ograniczony zakres ruchu w stawach, skrócenie i osłabienie mięśni szkieletowych, restrykcje tkanek miękkich.

Twórca drugiego wspomnianego wyżej stylu jogi, określanego powszechnie jako astanga joga, podkreślał, że styl ten wywodzi się bezpośrednio z jogi oryginalnej, starożytnej. Sposób wykonania pozycji, ich układ w charakterystycznych seriach jest obecnie praktykowany tak samo jak w Indiach starożytnych. Praktycznie jednak współcześni nauczyciele astanga jogi często modyfikują tradycyjne sekwencje, dostosowując je do współczesnego człowieka. Przykładem takiej modyfikacji jest niewykonywanie pozycji pełnego lotosu, obecnej w pierwszej serii astanga jogi. Współczesny człowiek ze względu na siedzący tryb życia i brak odpowiedniego przygotowania nie jest w stanie bezkontuzyjnie dla stawów kolanowych wykonać pozycji lotosu. Dlatego też, niekiedy także w tym stylu, zaleca się stosowanie pomocy – klocków, wałków, pasków, ściany itp. [15]

Cechą istotnie różniącą astanga jogę od jogi Iyengara jest przeciwny kierunek pracy – od wnętrza do zewnętrza. W stylu tym nie ustawia się pozycji tak precyzyjnie jak w jodze Iyengara. Główny akcent w trakcie wykonywania pozycji jest kładziony na tzw. bandhy – stałe utrzymywaną aktywność precyzyjnie określonych grup mięśniowych tułowia podczas wykonywania asan. Według tradycyjnego przekazu bandhy utrzymywane na poziomie fizycznym powodują „subtelne odblokowanie na poziomie mentalnym i energetycznym” [15].
Elementy jogi indyjskiej można odnaleźć w stosowanych dzisiaj wielu metodach
fizjoterapeutycznych. Ze względu na szczególne miejsce, jakie zajmuje w nich obszar dna miednicy, na uwagę zasługują wspominana wcześniej metoda Pilatesa oraz Stanford Protocol dr. Wise’a. Metoda Pilatesa wielokrotnie opisywana i rekomendowana nie wymaga specjalnego omówienia.

Stanford Protocol, inaczej Wise-Anderson Protocol, jest to metoda utworzona specjalnie dla terapii zespołów bólowych dna miednicy [1, 4]. Jednym z elementów terapii jest tzw. relaksacja paradoksalna, stosowana jako terapia behawioralna. Jej celem jest nauczenie pacjenta świadomego rozluźniania dna miednicy poprzez zatrzymanie odruchu nieświadomego napinania dna miednicy w reakcji na stres. Punktem wyjścia w relaksacji paradoksalnej jest uświadomienie sobie przez pacjenta stanu napięcia w obszarze dna miednicy. Do tego celu stosuje się metodę, w której pacjent symuluje mikcję i defekację bez wykonania tych czynności, a następnie symuluje zatrzymanie tych czynności.
Drugim etapem relaksacji paradoksalnej jest nauka osiągania stanu relaksu w pozycji wygodnej (najczęściej w leżeniu tyłem) poprzez skupienie uwagi na napięciu, odróżniając je od bólu oraz mentalną akceptację tego napięcia. To skupienie uwagi i akceptacja mają prowadzić do stopniowego zaniku napięcia. Od strategii akceptacji napięcia w celu jego eliminacji pochodzi nazwa metody – relaksacji p...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy