Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

7 czerwca 2013

NR 40 (Czerwiec 2013)

Postępowanie rehabilitacyjne w przypadku zszycia ścięgna Achillesa

18

Zerwanie ścięgna Achillesa jest jedną z najczęściej występujących kontuzji w organizmie człowieka. Zwykle dochodzi do niej u osób w przedziale wiekowym od 30 do 50 lat. U mężczyzn występuje dziesięć razy częściej niż u kobiet. 

Ścięgno Achillesa jest bardzo silnym ścięgnem w ludzkim organizmie i do jego zerwania wymagana jest siła rozciągająca wynosząca 3–kN lub obciążenie ok. 400 kg. Przerwanie ścięgna może mieć miejsce podczas nagłego skurczu mięśni brzuchatego i płaszczkowatego, np. w momencie nagłego przyspieszenia w trakcie biegu czy gwałtownego wyskoku. Do zerwania może również dojść w sytuacji nagłego lądowania na przodostopiu [1, 2, 4, 7–9].

POLECAMY

Do czynników zwiększających ryzyko zerwania ścięgna Achillesa można zaliczyć: 

  • błędy treningowe, np. ćwiczenia na twardym podłożu, 
  • zbyt duże obciążenia treningowe, 
  • przewlekły stan zapalny, 
  • nieregularną aktywność fizyczną, 
  • sumowanie się przeciążeń i mikrourazów, 
  • zaburzenia ukrwienia, 
  • miejscowe wstrzykiwanie kortykosteroidów, 
  • zaburzenia propriocepcji w okolicy ścięgna, 
  • choroby współtowarzyszące, np. cukrzycę, reumatyzm, hiperurykemię (zwiększone stężenie kwasu moczowego we krwi) [1–6].

Rozpoznanie

W momencie odniesienia kontuzji osoba doświadcza gwałtownego i silnego bólu. Słyszalny może być również charakterystyczny trzask. Podczas zerwania ścięgna Achillesa pacjenci mają wrażenie, jakby zostali w nie uderzeni bądź kopnięci. Większość osób nie może stanąć ani podjąć czynności lokomocyjnych z użyciem kontuzjowanej kończyny. W niektórych przypadkach pomimo urazu pacjenci mają możliwość obciążania kończyny i zginania podeszwowego stopy. Dzieje się tak za sprawą kompensacyjnego działania mięśni, np. zginacza długiego palców [5, 7,  8, 10].

Na kontuzjowanej kończynie w okolicy ścięgna może być zauważalny obrzęk oraz podskórne i śródskórne wylewy krwi objawiające się przebarwieniami skóry. W badaniu palpacyjnym ścięgna można ocenić: podwyższoną temperaturę, wielkość obrzęku, trzeszczenia, miejsca bolesne i tkliwe uciskowo. Pod palcami może być również wyczuwalny obszar guzkowaty w przebiegu ścięgna oraz wyraźna przerwa w jego ciągłości umiejscowiona 2–3 cm powyżej przyczepu dystalnego. Badanie palpacyjne powinno być uzupełnione testami funkcjonalnymi: testem uciskowym Thompsona, objawem Hoffy oraz testem opukiwania ścięgna Achillesa [1, 3, 5, 7, 10–13] (zdj. 1, 2).

Zdj. 1. Test uciskowy Thompsona

 

Zdj. 2. Objaw Hoffy

 

W diagnozowaniu zerwań ścięgna Achillesa pomocne mogą być badania obrazowe. Zdjęcie rentgenowskie (RTG) nie dostarczy informacji o tkankach miękkich, ale może ukazać zwapnienia w okolicy ścięgna oraz złamanie awulsyjne kości piętowej. Badanie rezonansem magnetycznym (magnetic resonance imaging – MRI) może pomóc w ocenie wielkości luki w ścięgnie, występowania krwotoku oraz stan i położenie rozdartych włókien. Podczas badania ultrasonograficznego (USG) możliwa jest ocena ścięgna w warunkach dynamicznych, co daje możliwość oceny objawu paradoksalnej ruchomości ścięgna. Przejawia się to tym, że podczas ruchów w stawie skokowym kikuty ścięgna oddalają się od siebie i zbliżają się do siebie [3, 8, 12, 14, 15].

Postępowanie operacyjne

Przy całkowitych zerwaniach ścięgna Achillesa wyróżnia się zabiegi chirurgiczne otwarte i zamknięte. Do zabiegów otwartych zalicza się: technikę zespolenia „koniec do końca”, która polega na zszyciu obu kikutów ścięgna za pomocą szwów typu Kesslera lub Bunnela oraz zespolenia ścięgna za pomocą innych tkanek, np. ścięgna mięśnia strzałkowego krótkiego lub wycinka ze ścięgna mięśnia brzuchatego łydki (zespolenie Silverskjold) [3].
Do zabiegu zamkniętego zalicza się metodę szwu przezskórnego. Można ją zastosować, gdy do zerwania doszło 4–6 cm powyżej przyczepu na kości piętowej oraz gdy pod palcami wyraźnie wyczuwane są oba końce ścięgna. Metoda ta polega na wykonaniu sześciu małych nacięć wzdłuż przyśrodkowego i bocznego brzegu ścięgna i wprowadzeniu szwu zespalającego oba końce ścięgna [3, 12].

Postępowanie pooperacyjne

Dawniej postępowanie po zespoleniu ścięgna Achillesa polegało na założeniu opatrunku gipsowego bądź szyny w podeszwowym zgięciu stopy. Takie ustawienie stosowało się przez 6 tygodni. W tym czasie zalecało się pacjentowi wykonywanie ćwiczeń izometrycznych mięśnia brzuchatego łydki. Po upływie wyżej wymienionego czasu i zdjęciu unieruchomienia zaczynało się mobilizację ścięgna i rehabilitację [15].
Aktualnie odchodzi się od unieruchamiania ścięgna na tak długi okres na rzecz funkcjonalnej rehabilitacji. Zamiast sztywnego gipsu lub szyny stosuje się ortezę funkcjonalną. Umożliwia ona pełny zakres ruchu z wykluczeniem tylko zginania grzbietowego poza pozycję neutralną. Daje to możliwość ćwiczenia zakresu ruchomości oraz częściowego obciążania kończyny z użyciem kul od razu po zabiegu [4, 7, 12, 16].

Cele i zasady leczenia fizjoterapeutycznego bez unieruchomienia gipsowego

Oczekując od rehabilitacji pożądanego efektu, należy zwrócić uwagę na następujące elementy:

  • przedziały czasowe muszą być indywidualnie dopasowywane do pacjenta,
  • należy unikać gwałtownych ruchów w stawie skokowym przez 10–12 tygodni,
  • należy uważnie obserwować bliznę (pękanie skóry w okolicy blizny jest najczęstszym powikłaniem pooperacyjnym),
  • bieganie, skoki, ćwiczenia balistyczne można rozpocząć po upływie 4–6 miesięcy,
  • należy pamiętać o ćwiczeniach aerobowych, stabilizacyjnych i funkcjonalnych przez cały okres rehabilitacji.

Protokół fizjoterapeutyczny bez unieruchomienia stawu skokowego po zszyciu ścięgna Achillesa [17–19]

0–2. TYGODNI
Cele:

  • kontrola wysięku i obrzęku poprzez zastosowanie zasady PRICEMM (P – ochrona, R – odpoczynek, I – chłodzenie, C – unieruchomienie, E – elewacja, M – zabiegi fizykalne, M – leki),
  • chód o kulach bez obciążania kończyny operowanej,
  • ochrona gojącego się ścięgna poprzez ustawienie stopy w zgięciu podeszwowym w ortezie (zakłada się ją do chodu oraz na noc, aby chronić kończynę przed niekontrolowanymi ruchami; zdj. 3).

 

PodpZdj. 3. Orteza


Zalecenia:

  • PRICEMM (zdj. 4),
  • ćwiczenia bierne stawu skokowego za pomocą artoromotu lub ręki terapeuty, ruch powinien odbywać się w bezbolesnym zakresie (szczególną uwagę należy zwrócić na zgięcie grzbietowe, aby nie powodować nadmiernego rozciągania blizny; zdj. 5),
  • ćwiczenia przeciwobrzękowe (zginanie, prostowanie oraz odwodzenie palców stopy), 
  • mobilizacja blizny od momentu zdjęcia szwów (ułatwia proces gojenia; zdj. 6),
  • ćwiczenia poprawiające zakres ruchomości w stawie kolanowym i biodrowym

•  w leżeniu przodem zginanie nogi w stawie kolanowym do pośladka,
•  w leżeniu tyłem podłożenie pod piętę wałka i pasywny wyprost w stawie kolanowym,
•  w leżeniu tyłem ruch obwodzenia w stawie biodrowym wykonany przez terapeutę,

 

  • ćwiczenia wzmacniające mięśnie stawu biodrowego i kolanowego

•  w leżeniu na boku odwodzenie kończyny operowanej w stawie biodrowym, kończyna wyprostowana, lekko zrotowana na zewnątrz, 
•  w leżeniu na boku operowanym przywodzenie kończyny kontuzjowanej w stawie biodrowym, kończyna jest wyprostowana,
•  jednoczesny skurcz prostowników i zginaczy stawu kolanowego (kokontrakcja),
•  w leżeniu na boku nieoperowanym zgięcie w stawach biodrowych i kolanowych pod kątem 90°, wykonanie rotacji zewnętrznej kończyną operowaną,
•  w leżeniu na brzuchu wyprost w stawie biodrowym przy zgiętej kończynie w stawie kolanowym (przed wykonaniem ruchu napina się pośladek, aby poprawić wzorzec aktywacji),
•  aktywne zgięcie w stawie biodrowym przy kończynie wyprostowanej (ASLR),

  • pływanie z deską między nogami od momentu zdjęcia szwów,
  • po każdej sesji ćwiczeń zaleca się schładzanie ścięgna,
Zdj. 4. Chłodzenie przy użyciu Cryo Cuffu

 

Zdj. 5. Ćwiczenia bierne przy użyciu artromotu

 

Zdj. 6. Mobilizacja blizny

 

2.–6. TYGODNI
Cele:

  • kontynuacja niwelowania obrzęku i wysięku poprzez chłodzenie oraz elewację,
  • utrzymanie zakresu ruchomości w stawie kolanowym i biodrowym,
  • zwiększanie siły mięśni tułowia, stawu kolanowego oraz stawu biodrowego,
  • osiągnięcie pełnego obciążania kończyny operowanej z użyciem kul w ortezie,
  • stopniowe zwiększanie zgięcia grzbietowego, aż do osiągnięcia pozycji neutralnej.

Zalecenia:

  • kontynuacja ćwiczeń z wcześniejszego okresu,
  • chłodzenie i elewacja 3–4 razy dziennie,
  • masaż stopy w celu zmniejszenia obrzęku,
  • chód z podkładką pod piętę

•  podkładka 2 cm w 2–4 tygodniu,
•  podkładka 1 cm w 4–6 tygodniu.

  • obciążanie kończyny operowanej w ortezie z użyciem kul

•  początkowe obciążanie 25–50% masy ciała (zdj. 7),
•  stopniowe zwiększanie obciążania z zachowaniem prawidłowego wzorca chodu,

  • bierna supinacja w zgięciu podeszwowym,
  • bierna ewersja i inwersja w zgięciu podeszwowym,
  • wzmacnianie stabilizatorów miednicy i tułowia (ćwiczenie 4 strony świata),
  • aktywne zginanie podeszwowe stopy w pełnym zakresie ruchu,
  • aktywne zginanie grzbietowe stopy do delikatnego uczucia rozciągania ścięgna Achillesa w 4–6 tygodniu (zdj. 8),
  • rozciąganie mięśni przykurczonych w obrębie kończyny operowanej, p.. gruszkowatego (zdj. 9), pośladkowego średniego i wielkiego (zdj. 10), 
  • ćwiczenia wzmacniające grupę tylną mięśni uda

•  w leżeniu przodem, guma zaczepiona nad kostką (zginanie kończyny w stawie kolanowym),
•  w leżeniu tyłem przy kończynach zgiętych w stawach kolanowych 40° unoszenie miednicy do góry (bridge),
•  bridge na piłce (zdj. 12),

  • wzmacnianie mięśnia płaszczkowatego w zamkniętym łańcuchu kinematycznym (w pozycji siedzącej na krześle przy zgiętym stawie kolanowym wspięcia na palce kończyną operowaną; zdj. 13),
  • ćwiczenia stabilizacyjne mięśni tułowia (szczególne uwzględnienie mięśnia poprzecznego brzucha),
  • ćwiczenia angażujące kończyny górne,
  • rower stacjonarny z naciskiem piętą na pedały w 4–6 tygodniu (zdj. 14),
  • chodzenie w wodzie.
Zdj. 7. Nauka obciążania kończyny na platformie MTD

 

Zdj. 8. Aktywne zginanie grzbietowe stopy do uczucia delikatnego rozciągania ścięgna Achillesa

 

Zdj. 9. Rozciąganie mięśnia gruszkowatego (zgięcie w stawie biodrowym musi wynosić powyżej 90°)

 

Zdj. 10. Rozciąganie mięśnia pośladkowego wielkiego

 

Zdj. 11. Rozciąganie mięśnia brzuchatego w pozycji stojącej (6–16. tygodni)

 

Zdj. 12

 

Zdj. 13. Wzmacnianie mięśnia płaszczkowatego w zamkniętym łańcuchu kinematycznym

 

Zdj. 14. Rower stacjonarny z naciskiem piętą na pedał

 

6.–16. TYGODNI
Cele:

  • osiągnięcie pełnego obciążania kończyny operowanej w ortezie bez użycia kul,
  • dążenie do zaprzestania używania ortezy,
  • kontynuacja wzmacniania mięśni tułowia, stawu biodrowego, stawu kolanowego,
  • zwiększenie zgięcia grzbietowego w stawie skokowym,
  • kontrola wysięku i obrzęku.

Zalecenia:

  • kontynuacja ćwiczeń z poprzedniego okresu,
  • rozpoczęcie rozciągania mięśnia brzuchatego (w granicy tolerancji bólowej; zdj. 11), 
  • zaprzestanie używania wkładek pod piętę po 6 tygodniu,
  • jeśli pełne obciążanie kończyny operowanej po usunięciu wkładki nie powoduje dolegliwości bólowych, można odrzucić kule,
  • zaprzestanie używania ortezy w 8–12 tygodniu,
  • w 8–12 tygodniu po odrzuceniu ortezy może pojawić się konieczność użycia kul, aby przyzwyczaić pacjenta do pełnego obciążania kończyny bez ortezy,
  • mobilizacja stopy i operowanego ścięgna,
  • ćwiczenia z gumą Thera Band: 

•  zginanie grzbietowe przeciwko oporowi gumy (zdj. 15),
•  zginanie podeszwowe przeciwko oporowi gumy (zdj. 16),
•  inwersja przeciwko oporowi gumy,
•  ewersja przeciwko oporowi gumy,

  • wspięcie na palce – początkowo obunóż, następnie jednonóż,
  • leg press,
  • calf press (zdj. 17),
  • ćwiczenia propriocepcji (8–12 tydzień)

•  w pozycji stojącej przenoszenie ciężaru ciała z nogi na nogę na stabilnym podłożu (początkowo z przytrzymaniem się np. drabinek), stopniowe zwiększanie obciążania kończyny operowanej,
•  stanie obunóż na niestabilnym podłożu (bosu, rocking board, wobble board),

  • nauka prawidłowego wzorca chodu,
  • od 14 tygodnia można rozpocząć trening dynamiczny ukierunkowany na daną dyscyplinę sportową (trucht, podskoki, miniskoki).
Zdj. 15. Zginanie grzbietowe przeciwko oporowi gumy

 

Zdj. 16. Zginanie podeszwowe przeciwko...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy