Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

25 czerwca 2020

NR 117 (Czerwiec 2020)

Stres psychologiczny - u pacjentów korzystających z fizjoterapii. Część I

14

Określenie przyczyn odczuwania bólu i schorzenia może być utrudnione przy występowaniu potencjalnych, dodatkowych przyczyn/elementów napięcia o naturze psychologicznej i psychospołecznej. Zaplanowanie optymalnej formy terapii może wymagać od fizjoterapeuty rozpoznania i rozpatrzenia współwystępującego stresu niezwiązanego z bólem (ang. non-pain-related) wpływającego na to napięcie i aktualny stan zdrowia pacjenta.

Ból i związany z nim dyskomfort są jednymi z głównych powodów rozpoczęcia rehabilitacji. Tym samym są to czynniki prowadzące do niesprawności, obniżonej produktywności działania, niskiej jakości życia i zwiększonych kosztów medycznych [3]. Wciąż mała jest świadomość związku pomiędzy niesprawnością i towarzyszącym jej bólem a chronicznym stresem, na który jest narażony pacjent. Efektywne funkcjonowanie w życiu codziennym jest uzależnione m.in. od intensywności czynników stresogennych występujących w najbliższym środowisku człowieka oraz jego indywidualnych predyspozycji do samoregulacji i interpretacji potencjalnych zagrożeń. Stres psychologiczny i to, jak skutecznie pacjent radzi sobie z wymaganiami życia codziennego, mogą mieć bezpośredni związek z jego stanem zdrowia psychicznego i fizycznego, podatnością na urazy, odczuwaniem bólu, a zarazem efektywnością rehabilitacji i długością okresu powrotu do pełni zdrowia lub osiągnięcia możliwej do uzyskania poprawy jego stanu. Podstawową rolą specjalisty fizjoterapii jest poprawne rozpoznanie w ujęciu funkcjonalnym przyczyny bólu oraz zaplanowanie i przeprowadzenie procesu fizjoterapii/rehabilitacji pacjenta. Określenie przyczyn odczuwania bólu i schorzenia może być utrudnione przy występowaniu potencjalnych, dodatkowych przyczyn/elementów napięcia o naturze psychologicznej i psychospołecznej. Zaplanowanie optymalnej formy terapii może wymagać od fizjoterapeuty rozpoznania i rozpatrzenia współwystępującego stresu niezwiązanego z bólem (ang. non-pain-related), wpływającego na to napięcie i aktualny stan zdrowia pacjenta. Stres jako nieodłączny element życia codziennego może więc nasilać i wydłużać odczuwany ból związany z dolegliwościami lub być bezpośrednią przyczyną chronicznego bólu występującego u pacjentów. 

|Naturalne mechanizmy przetrwania w praktyce


Reakcja stresowa, potocznie nazywana stresem, to złożona reakcja układu nerwowego na niebezpieczeństwa i zagrożenia życia. Reakcja ta została zaprojektowana jako ciąg następujących po sobie zmian w organizmie człowieka, które mają mu zagwarantować przetrwanie. Pierwotnie reakcja stresowa służyła przetrwaniu i zwalczeniu zagrożeń natury fizycznej, co można sobie zobrazować jako ucieczkę i obronę przed np. drapieżnymi zwierzętami. W sytuacji zagrożenia życia, w chwili gdy zmysły człowieka zarejestrują potencjalnego agresora, następuje aktywacja współczulnego układu nerwowego. Wszelkie aktywności ciała człowieka natychmiast się przestawiają, aby sprostać wymagającej sytuacji. Do zmian dochodzi poprzez wzrost wydzielania hormonów odpowiedzialnych za aktywację i wydajność tych układów, które pozwalają jak najszybciej zwalczyć zagrożenie lub uwolnić się od niego i wrócić do równowagi homeostatycznej. Wzrasta poziom adrenaliny, noradrenaliny i glikokortykoidów jako hormonów wzmagających m.in. szybkość bicia serca i ciśnienie krwi, co pozwala ciału zareagować szybko i skutecznie. Aktywowanie fizjologicznej reakcji stresowej następuje dzięki umiejętnościom poznawczym człowieka, które pozwalają nie tylko rozpoznać, ale i przewidzieć potencjalne niebezpieczeństwa, w miarę możliwości ich uniknąć lub zorganizować zasoby energetyczne i aktywować organizm do obrony. Przy reakcji na zagrożenie natury fizycznej organizm natychmiast się aktywuje, reaguje i w jak najszybszy naturalny sposób powraca do stanu równowagi homeostatycznej. Pułapką dla zdrowia staje się uruchomienie reakcji stresowej jako odpowiedź na stresory natury psychologicznej, ich przewidywanie lub inne negatywne oczekiwania wobec codziennych sytuacji. W takim przypadku pobudzenie organizmu nie ustępuje po zniwelowaniu stresora, bo najczęściej niemożliwa jest jego bezpośrednia kontrola. Tak powstaje lęk i stan ciągłego napięcia. Warto zaznaczyć, że stresorem wywołującym reakcję stresową i stan wzmożonego napięcia może być fizyczne bądź psychologiczne zagrożenie poczucia bezpieczeństwa, statusu lub samopoczucia (ang. well-being). Ponadto potencjalnym zagrożeniem stają się fizyczne lub psychologiczne wyzwania wykraczające ponad dostępne zasoby, niespodziewana zmiana w środowisku zewnętrznym lub niezgodność pomiędzy oczekiwaniami i wynikami własnych działań. Zgodnie z definicją lęk to poczucie niepokoju, cierpienia i nieustannej groźby. Jest to stan, w którym jedyną nadzieją na skuteczną obronę jest nieprzerwana czujność, co doprowadza do stanu ciągłego napięcia. Przyczyną lęku i stanu czujności oraz wzmożonego napięcia są zniekształcenia poznawcze, które pozwalają wyolbrzymiać ryzyko i prawdopodobieństwo negatywnych zdarzeń. Występowanie zniekształceń poznawczych to błędna, najczęściej negatywna i irracjonalna interpretacja codziennych sytuacji, którym towarzyszą obawy o własną przyszłość. Zamartwianie się i koncentrowanie uwagi na czynnikach, które nie podlegają naszej bezpośredniej kontroli, wzmagają ciągły stan niepokoju, wprowadzają pacjenta w stan podwyższonego napięcia i przyczyniają się do występowania negatywnych skutków przewlekłego stresu, w tym chronicznego bólu. 

|Stresory życia codziennego


Stres natury psychologicznej powoduje nadmierne aktywizowanie układów fizjologicznych, które zostały przystosowane do reakcji na zagrożenia natury fizycznej. Tym sposobem niepoprawne interpretowanie zdarzeń życia codziennego i stan lęku zaburzają homeostazę organizmu, a w dłuższej perspektywie jego poprawne funkcjonowanie. Przejmowanie się rzeczami, nad którymi bezpośrednio nie ma się kontroli, negatywne oczekiwanie zdarzeń, które mogą dopiero nastąpić, negatywna opinia szefa, problemy finansowe czy konflikty z bliskimi to tylko przykłady potencjalnych stresorów obniżających samopoczucie i przyczyniających się do podwyższonego stanu napięcia organizmu człowieka. Stres psychologiczny wiąże się bezpośrednio z brakiem poczucia kontroli nad codziennymi zdarzeniami i ich konsekwencjami, które zaspokajają szereg potrzeb człowieka i zapewniają komfort życia. Podwyższony stan czujności i nadmierna aktywacja współczulnego układu nerwowego względem układu przywspółczulnego to czynniki negatywnie wpływające na zdrowie psychiczne i fizyczne. Przewlekły stres psychologiczny przyczynia się m.in. do obniżenia funkcji poznawczych, przewlekłego zmęczenia, obniżenia efektywności pracy, a ponadto doprowadza do wzrostu ciśnienia krwi oraz schorzeń układu sercowo-naczyniowego. Wszystkie wymienione uwarunkowania stanowią poważne zagrożenie dla dobrego samopoczucia, zdrowia, a nawet życia człowieka [2].

|Nadużycia i chroniczny stres


Chroniczny stres i nadmierna reakcja stresowa występująca w odpowiedzi na codzienne sytuacje w pracy, w domu i w innych obszarach życia pacjenta mają bezpośredni związek z efektywnością podejmowanej współpracy z fizjoterapeutą i skutecznością procesu fizjoterapii. Niezależenie od tego, czy stresorem...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy