Dołącz do czytelników
Brak wyników

COVID-19 - terapia i najnowsze zalecenia

23 lutego 2021

NR 123 (Luty 2021)

Szczepienia ochronne – co warto wiedzieć?

124

Celem artykułu jest przybliżenie podstawowej wiedzy na temat szczepień ochronnych w aspekcie regulacji prawa polskiego, w tym informacji o Narodowym Programie Szczepień przeciw COVID-19. Podkreślić należy, że fizjoterapeuci, jako personel medyczny podmiotów wykonujących działalność leczniczą, mają prawo do szczepień przeciw COVID-19 w pierwszej kolejności.

Szanowni Czytelnicy, 
czas i okoliczności, ale również interakcja z Państwem i pojawiające się ze strony Czytelników pytania i sugestie, utwierdziły nas w przekonaniu o konieczności powołania w naszym czasopiśmie osobnej rubryki poświęconej zagadnieniom związanym z pandemią COVID-19 oraz – a może przede wszystkim – z niezwykle dynamicznie rozwijającą się fizjoterapią pocovidową.
Nasze pismo, jako jedno z pierwszych, opublikowało artykuły dotyczące postępowania fizjoterapeutycznego i modeli rehabilitacji pocovidowej na podstawie prac, doniesień i zdobytych doświadczeń specjalistów pracujących bezpośrednio nad tymi zagadnieniami. Ponieważ jednak, jak zapewniają nas eksperci, „COVID zostanie z nami na dłużej”, tym bardziej zasadne wydaje się „sformalizowanie” przekazu i zebranie istotnych dla fizjoterapeutów treści w jeden wspólny cykl. 
Wirus SARS-CoV-2 i wywołana przez niego choroba COVID-19 ciągle nas zaskakują i na przestrzeni nawet kilku miesięcy treści dotyczące tego zagadnienia, które jeszcze nie tak dawno zdawały się być obowiązujące, uległy dewaluacji. Już teraz wiemy, że fizjoterapia pocovidowa opierać się będzie na pracy i współpracy zdecydowanie szerszego grona specjalistów różnych dziedzin, niż zakładaliśmy to np. jeszcze po pierwszej fali pandemii. 
Proponujemy więc Państwu w ramach naszego czasopisma, platformy cyfrowej i kanału filmowego multimedialny projekt, który będzie prezentował najnowsze, sprawdzone i merytoryczne treści dotyczące istotnych dla fizjoterapeuty zagadnień związanych z pandemią COVID-19, a przede wszystkim materiały dotyczące rehabilitacji osób po przebytej chorobie, omawiające to zagadnienie wieloaspektowo i w szerokim zakresie. 
Mamy nadzieję, ze nasza inicjatywa spotka się z Państwa uznaniem, a przede wszystkim, że uda nam się wyposażyć naszych Czytelników w odpowiedni zasób wiadomości, niezbędny dla fizjoterapeutów w dobie pandemii.

POLECAMY

dr n. med. Marek Wiecheć


Jednym z instrumentów walki z chorobami zakaźnymi od dawna są szczepienia ochronne. Pionierem szczepień był brytyjski lekarz Edward Jenner, który pod koniec XVIII w. po raz pierwszy zastosował u człowieka szczepionkę przeciwko ospie prawdziwej. Koniec wieku XIX i cały wiek XX to okres rozwoju nauki o szczepieniach i rozpoczęcie masowych szczepień. Z czasem na całym świecie wprowadzono obowiązkowe szczepienia ochronne dla dzieci – w Polsce nastąpiło to w 1959 r., kiedy to wprowadzono po raz pierwszy szczepienia przeciwko gruźlicy i poliomyelitis. W XX i XXI w. w krajach rozwiniętych opanowano większość chorób zakaźnych, jednak poważnym problemem stały się oporne na działanie antybiotyków szczepy drobnoustrojów, a także pojawiające się nowe schorzenia wywoływane przez nieznane lub nierozpoznane do tej pory patogeny. W ostatnich latach udało się opracować szczepionki przeciwko pneumokokom, meningokokom i rotawirusom. Obecnie w związku z epidemią koronawirusa SARS-CoV-2 na świecie zostały opracowane i dopuszczone do stosowania szczepionki przeciwko temu wirusowi i rozpoczęły się szczepienia populacyjne. 
Zgodnie z polskim prawem ustawowym narzędziem przeciwdziałania niektórym chorobom zakaźnym w Polsce są szczepienia ochronne. Podstawowym aktem prawnym regulującym problematykę szczepień ochronnych jest ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r., poz. 1845). Ponadto zagadnienia dotyczy m.in. rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r., poz. 753) i rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 września 2010 r. w sprawie wykazu zalecanych szczepień ochronnych oraz sposobu finansowania i dokumentowania zalecanych szczepień ochronnych wymaganych międzynarodowymi przepisami zdrowotnymi (Dz. U. nr 180, poz. 1215). Szczepienie ochronne w rozumieniu powyższej ustawy polega na podaniu szczepionki przeciw chorobie zakaźnej w celu sztucznego uodpornienia przeciwko tej chorobie. 

Rodzaje szczepionek i szczepień

Szczepionka to preparat pochodzenia biologicznego zawierający antygeny, które stymulują układ odpornościowy organizmu człowieka do wytworzenia nabytej odporności [1].
Szczepionka składa się z jednego lub kilku antygenów, które są uzyskiwane z żywych lub zabitych drobnoustrojów, ich oczyszczonych fragmentów lub produktów metabolizmu bakterii, jak również w wyniku inżynierii genetycznej [2].
Pod względem rodzaju zastosowanego antygenu szczepionki dzieli się na:

  • żywe – zawierające żywe drobnoustroje, ale o znikomych właściwościach chorobotwórczych lub całkowicie ich pozbawione, jednak zachowujące swoje właściwości antygenowe, 
  • zabite – zawierające zabite drobnoustroje. 

Natomiast w zależności od składu szczepionki dzieli się na:

  • monowalentne – zawierające antygen tylko jednego drobnoustroju chorobotwórczego,
  • poliwalentne – skojarzone – przeciwko kilku chorobom.

Systematyka ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi pozwala na wyróżnienie obowiązkowych i zalecanych szczepień ochronnych.
Określone ustawowo osoby są zobowiązane do poddawania się szczepieniom ochronnym przeciw określonym chorobom zakaźnym, czyli obowiązkowym szczepieniom ochronnym. Zgodnie z art. 5 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są zobowiązane na zasadach określonych w przedmiotowej ustawie m.in. do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym w ramach Narodowego Programu Szczepień Ochronnych. Osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres krótszy niż trzy miesiące są zwolnione z obowiązku poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym, z wyjątkiem szczepień poekspozycyjnych.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych określa: wykaz chorób zakaźnych objętych obowiązkiem szczepień ochronnych, osoby lub grupy osób obowiązane do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym, wiek i inne okoliczności stanowiące przesłankę do nałożenia obowiązku szczepień ochronnych na te osoby oraz kwalifikacje osób przeprowadzających szczepienia ochronne. Obowiązkiem szczepień ochronnych są objęte m.in. następujące choroby zakaźne: gruźlica, krztusiec, nagminne zakażenie przyusznic, odra, ospa wietrzna, ostre nagminne porażenie dziecięce.
Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym Ministra Zdrowia, Program Szczepień Ochronnych na dany rok ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek wynikającymi z aktualnej sytuacji epidemiologicznej w terminie do dnia 31 października roku poprzedzającego realizację tego programu. Szczepienia ochronne obowiązkowe należą do świadczeń zdrowotnych o charakterze przymusowym.
Osoby lub grupy osób mogą poddawać się szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym innym niż szczepienia obowiązkowe, zwanym zalecanymi szczepieniami ochronnymi. Wykaz szczepień zalecanych określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 września 2010 r. w sprawie wykazu zalecanych szczepień ochronnych oraz sposobu finansowania i dokumentowania zalecanych szczepień ochronnych wymaganych międzynarodowymi przepisami zdrowotnymi. Do szczepień zalecanych należą m.in. szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B, odrze, różyczce, ospie wietrznej, grypie, rotawirusom, błonicy, tężcowi, kleszczowemu zapaleniu mózgu i wściekliźnie.
W celu zapobiegania szerzeniu się zakażeń i chorób zakaźnych wśród pracowników narażonych na działanie biologicznych czynników chorobotwórczych przeprowadza się zalecane szczepienia ochronne wymagane przy wykonywaniu określonych czynności zawodowych. Pracodawca lub zlecający wykonanie prac informuje pracownika lub osobę mającą wykonywać pracę, narażonych na działanie biologicznych czynników chorobotwórczych, przed podjęciem czynności zawodowych o rodzaju zalecanego szczepienia ochronnego wymaganego przy wykonywaniu czynności zawodowych. Koszty przeprowadzania powyższych szczepień oraz zakupu szczepionek ponosi pracodawca. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 3 stycznia 2012 r. w sprawie wykazu rodzajów czynności zawodowych oraz zalecanych szczepień ochronnych wymaganych u pracowników, funkcjonariuszy, żołnierzy lub podwładnych podejmujących pracę, zatrudnionych lub wyznaczonych do wykonywania tych czynności (Dz.U. z 2012 r., poz. 40) określa rodzaj powyższych czynności zawodowych i zalecanego szczepienia. Przykładowo w aspekcie personelu medycznego są to czynności, w trakcie których dochodzi do kontaktu z materiałem biologicznym pochodzenia ludzkiego (krew i inne płyny ustrojowe oraz wydaliny i wydzieliny) lub sprzętem skażonym tym materiałem biologicznym, a zalecane są szczepienia przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B.

Ogólne zasady przeprowadzania szczepień

Wykonywanie szczepień ochronnych jest związane z realizacją obowiązków ustawowych. Przede wszystkim wykonanie obowiązkowego, a także zalecanego szczepienia ochronnego powinno być poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego. Po przeprowadzonym lekarskim badaniu kwalifikacyjnym lekarz wydaje zaświadczenie ze wskazaniem daty i godziny przeprowadzonego badania. Obowiązkowego oraz zalecanego szczepienia ochronnego nie można przeprowadzić, jeżeli między lekarskim badaniem kwalifikacyjnym przeprowadzonym w celu wykluczenia przeciwwskazań do szczepienia a tym szczepieniem upłynęły 24 godziny od daty i godziny wskazanej w zaświadczeniu lekarskim. Obowiązkowe oraz zalecane szczepienia ochronne przeprowadzają lekarze lub felczerzy, pielęgniarki, położne i higienistki szkolne posiadający odpowiednie kwalifikacje (wynikające z rozporządzenia Ministra Zdrowia).
Obowiązkowe i zalecane szczepienia ochronne i lekarskie badania kwalifikacyjne ubezpieczonych przeprowadzają świadczeniodawcy, z którymi Narodowy Fundusz Zdrowia zawarł umowę o udzielanie tych świadczeń. Koszty przeprowadzenia obowiązkowych i zalecanych szczepień ochronnych i lekarskich badań kwalifikacyjnych oraz konsultacji specjalistycznych ubezpieczonych są finansowane na zasadach określonych w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Jednakże osoba poddająca się zalecanemu szczepieniu ochronnemu ponosi koszty zakupu szczepionki.
Lekarz lub felczer, który podejrzewa lub rozpoznaje wystąpienie niepożądanego odczynu poszczepiennego, ma obowiązek w ciągu 24 godzin od powzięcia podejrzenia jego wystąpienia zgłoszenia takiego przypadku do państwowego powiatowego inspektora sanitarnego właściwego dla miejsca powzięcia podejrzenia jego wystąpienia. Właściwy państwowy inspektor sanitarny prowadzi rejestr zgłoszeń niepożądanych odczynó...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy