Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowoczesne metody fizjoterapii

26 stycznia 2018

NR 83 (Maj 2017)

Terapia czaszkowo-krzyżowa w leczeniu zaburzeń psychosomatycznych

0 373

Dokuczliwe bóle głowy, szyi i stawów obwodowych, stające się bardzo często przewlekłymi, to dosłownie wierzchołek góry lodowej dolegliwości, z jakimi zmaga się współczesne społeczeństwo. Ogrom dolegliwości bólowych w krajach dobrze rozwiniętych to zjawisko pretendujące do miana epidemii, o której mówi się w przypadku liczby osób cierpiących z powodu bólu pleców w Stanach Zjednoczonych czy problemów z kręgami szyjnymi w Norwegii [1]

Pojawia się coraz więcej dolegliwości o uogólnionym charakterze, na podstawie których trudno zdiagnozować konkretną jednostkę chorobową, a medycyna staje się niejako bezradna. Leczenie farmakologiczne pomaga na krótko lub jest niewystarczające, a praca nad ciałem nie zawsze przynosi oczekiwane efekty.

Spora część zaburzeń w aparacie ruchu człowieka powstaje w wyniku długotrwałego napięcia emocjonalnego doprowadzającego do upośledzenia w dotlenianiu mięśni. Wiele dolegliwości jest pochodzenia psychosomatycznego, gdzie za ból i dyskomfort odpowiada głównie mózg, a praca z emocjami pomaga się od niego konsekwentnie uwolnić. Jak to jest możliwe? Odpowiedzi na to pytanie można poszukiwać w efektach badań medycyny psychosomatycznej, której przedmiotem analizy są związki zachodzące między zaburzeniami psychicznymi i somatycznymi [22].

Psychosomatyka i choroby psychosomatyczne

Podkreśla się, że medycyna psychosomatyczna jest wielodyscyplinarna. Oznacza to, że nie ogranicza się do psychiatrii, ale dotyczy wielu innych dziedzin medycyny. Podejście psychosomatyczne spowodowało także rozszerzenie zainteresowań w innych obszarach, czego wynikiem jest powstanie takich subdyscyplin, jak psychonefrologia, psychoonkologia, psychoimmunologia, psychodermatologia, psychoneuroendokrynologia i wiele innych [7].

Psychosomatyka pozwala zrozumieć wpływ emocji na powstawanie zaburzeń w ciele człowieka. Bodźce występujące w środowisku wywołują określone procesy emocjonalne, które pobudzają ośrodki autonomicznego układu nerwowego, podwzgórze i układ endokrynny. W efekcie zachodzi zespół zmian w funkcjonowaniu organizmu i następuje aktywacja poszczególnych narządów. Zmiany te pod wpływem długotrwałego oddziaływania czynników środowiskowych mogą przyczyniać się do powstawania zaburzeń somatycznych, które są diagnozowane jako choroba psychosomatyczna [2].

Wskazuje się, że związki między stanem psychicznym a somatycznym mogą przyjmować kilka podstawowych form, w tym przejawiać się jako:

  • wpływ stanu psychicznego na powstanie i przebieg choroby somatycznej,
  • psychiczne reakcje na chorobę somatyczną,
  • występowanie zaburzenia somatycznego w wyniku zaistnienia różnych sytuacji psychospołecznych,
  • współwystępowanie choroby somatycznej i zaburzenia psychicznego [19].

Problemy somatyczne mogą wynikać z tłumienia emocji. Niektórym ludziom w sytuacjach konfliktowych łatwiej jest odczuwać ból brzucha czy głowy, niż wyrazić emocje, których doświadczają. Może także nastąpić wypieranie emocji, których człowiek nie chce zaakceptować i unika dotarcia o prawdziwego źródła swojego niepokoju. Dopiero w trakcie terapii uczy się konfrontacji z obszarami, których dotąd unikał [18].

Wyniki badań wskazują, że tłumienie wrogości może przyczyniać się do wzrostu ciśnienia tętniczego, a w konsekwencji do pojawienia się choroby wieńcowej. Natomiast lęk i gniew powoduje nadmierne wydzielanie soków żołądkowych przyczyniających się do rozwoju choroby wrzodowej. Poczucie straty i towarzyszący mu smutek, przygnębienie i depresja, a także pesymistyczne nastawienie do życia, poczucie bezradności i beznadziejności skutkują immunosupresją, czyli obniżeniem sprawności układu immunologicznego, zwiększając tym samym podatność na choroby [15].

Do takich wniosków doszedł też amerykański profesor medycyny John Sarno, który wiele lat poświęcił na poszukiwanie przyczyny bólu pleców zgłaszanych przez pacjentów. Mimo zastosowania tradycyjnych metod leczenia, ból nie ustępował. Sarno doszedł do wniosku, że przyczyna dolegliwości musi tkwić w innym miejscu niż nieprawidłowości strukturalne. Ostatecznie wywnioskował, że bóle mają podłoże emocjonalne. Główną przyczyną jest lekki niedobór tlenu, który Sarno nazwał zespołem napięcia mięśniowego (TMS). Niedobór jest wynikiem reakcji mózgu, który w celu ochrony człowieka przed urazem psychicznym, wywołuje inne, maskujące zaburzenia [1].

Warto podkreślić, że występujących objawów nie można mylić z nerwicą. Obserwowane objawy niekiedy są trudne do zdiagnozowania, ponieważ występują w zaburzeniach nerwicowych, jak i chorobach somatycznych, np. duszności, bóle w klatce piersiowej, kołatanie serca, nudności, bóle brzucha, głowy, osłabienie fizyczne, częste oddawanie moczu, nadmierne pocenie się. W praktyce zdarza się, że pacjenci skarżą się na dolegliwości, których przyczyny upatruje się w zaburzeniach nerwicowych i nie wykonuje się dodatkowych badań. Wpływa to na opóźnienie postawienia właściwej diagnozy i określenia sposobu leczenia [19].

Chcąc zdefiniować chorobę psychosomatyczną, warto posłużyć się klasycznym wyjaśnieniem tego terminu podawanym przez Światową Organizację Zdrowia (World Health Organization – WHO). Według WHO choroba somatyczna to choroba polegająca na zaburzeniach funkcji poszczególnych narządów lub układów lub zachodzących w nich zmian, a w jej przebiegu znaczący wpływ wywierają czynniki psychiczne, które oddziałują na objawy chorobowe, ich zaostrzenie czy też ustąpienie [4]. W międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-10 choroby psychosomatyczne są uwzględnione w dwóch głównych działach:

  • zaburzenia nerwicowe związane ze stresem i pod postacią somatyczną (numery F40–F48), w tym zespoły lękowe, obsesyjno-kompulsywne, reakcje na ciężki stres czy zaburzenia funkcjonowania poszczególnych narządów lub układów,
  • zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi (pod numerami
  • F50–F59), w tym zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia), zaburzenia snu i czynności seksualnych [4].

Źródła medycyny psychosomatycznej wskazuje się w koncepcjach psychoanalitycznych. Jedną z nich była koncepcja Zygmunta Freuda dotycząca nieświadomych konfliktów wewnętrznych. Freud uważał, że obserwowane objawy somatyczne mają swoje źródło w nieświadomych procesach zachodzących między siłami psychicznymi a pragnieniami popędowymi. W ich efekcie libido pozostaje niezaspokojone, a jego energia lokuje się w narządzie i manifestuje się poprzez objawy somatyczne [20]. Zgodnie z teorią Freuda, zaburzenia somatyczne powstają w wyniku konwersji, czyli braku uwolnienia energii powstającej pod wpływem procesu psychologicznego lub konfliktu i skierowaniu jej w stronę narządu wewnętrznego. Konieczne jest więc odpowiednie ukierunkowanie tej energii oraz jej rozładowanie, co zahamuje jej somatyzację, czyli powstanie objawów w narządach wewnętrznych [10].

Za twórcę psychosomatyki uważa się Franza Alexandra, który w 1948 r. stworzył listę chorób psychosomatycznych i umieścił na niej m.in. nadciśnienie samoistne, dychawicę oskrzelową, wrzodziejące zapalenie jelit, atopowe zapalenia skóry, chorobę wrzodową, nadczynność tarczycy, gościec przewlekły postępujący [22]. Współcześnie wskazuje się, że sfera psychiczna może wpływać na większość układów w ciele człowieka, w tym na układ krążenia, oddechowy, pokarmowy, moczowy, mięśniowy, immunologiczny, endokrynny, a także na skórę [2].

Przyczyny zaburzeń psychosomatycznych

Wśród przyczyn chorób psychosomatycznych wskazuje się czynniki biologiczne, w tym uwarunkowania genetyczne, podatność danego narządu na działanie stresu oraz psychospołeczne. W grupie czynników psychospołecznych wymienia się:

  • stresujące wydarzenia życiowe,
  • zachowania pacjenta, w tym np. palenie papierosów, które pogłębia ryzyko pojawienia się choroby, lub ćwiczenia fizyczne zmniejszające to ryzyko,
  • status społeczno-ekonomiczny, jak bezrobocie, migracja, samotność, brak wsparcia społecznego,
  • postrzeganie choroby somatycznej przez pacjenta i sposób radzenia sobie z trudną sytuacją, jaką jest ciężka choroba,
  • poziom samooceny, czyli akceptacji samego siebie,
  • wiara w wyjście z trudnej sytuacji,
  • zdolność do nazywania i wyrażania emocji [19].

Badania wykazują, że największy wpływ na powstawanie zaburzeń mają emocje, których długotrwałe utrzymywanie się może skutkować zmianami w funkcjonowaniu organizmu, a w dalszej kolejności prowadzić do rozwoju chorób [2].

Jan Tylka wymienia dwa podstawowe rodzaje przyczyn chorób psychosomatycznych:

  • swoiste, w tym doświadczenia, urazy doznane szczególnie w okresie dzieciństwa,
  • nieswoiste, w tym stres, który jest jednym ze stałych elementów życia współczesnego człowieka [9].

Z kolei wśród najważniejszych czynników stresogennych podaje się takie zmiany życiowe, jak: śmierć współmałżonka, rozwód, śmierć bliskiego członka rodziny, separacja, poważny uraz, wypadek, choroba, zwolnienie z pracy, aresztowanie, ciąża, rozpoczęcie nowej działalności gospodarczej [4].

Wśród czynników potęgujących występowanie chorób psychosomatycznych można wskazać:

  • hipochondrię, czyli błędną interpretację sygnałów ciała i przekonanie, że świadczą one o chorobie,
  • fobię przed chorobą, czyli nieuzasadniony lęk przed określoną chorobą, utrzymujący się mimo negatywnych wyników badań,
  • zaprzeczanie chorobie, skutkujące zaniechaniem szukania pomocy lekarskiej i brakiem zgody na przyjmowanie leków,
  • trwałe somatyzacje, czyli zaburzenia somatyczne występujące mimo podjętego leczenia lub po ustąpieniu zdarzenia stresującego,
  • zespół zaniechania/rezygnacji, czyli przekonanie o braku możliwości poradzenia sobie z problemami,
  • nastrój irytacji, czyli drażliwości i skłonności do wybuchów gniewu [3].

Metody leczenia

Wskazuje się, że w trakcie leczenia pacjenta istotną rolę odgrywa zwrócenie uwagi na fakt, że choroba dotyczy człowieka, a nie tylko konkretnego narządu. Stąd konieczna jest także analiza przypadku pod względem kontekstu emocjonalnego związanego z chorobą [4].

Wskazuje się, że odpowiednia diagnoza psychosomatyczna może wpłynąć na przebieg leczenia pacjenta poprzez:

  • tworzenie podtypów zaburzeń, które mogą wpływać na przebieg leczenia, jak np. obniżenie nastroju, które wiąże się w gorszym rokowaniem,
  • zmianę stylu życia, który szczególnie korzystnie wpływa na przebieg choroby wieńcowej czy cukrzycy typu 2,
  • leczenie współwystępujących zaburzeń psychicznych, jak np. depresji, która często pozostaje nierozpoznana i nie jest poddawana leczeniu,
  • interwencję psychologiczną w postaci terapii, które mogą przyczyniać się do poprawy wielu zaburzeń somatycznych, w szczególności prowadzą do poprawy nastroju i zachowań zdrowotnych pacjentów,
  • leczenie anormalnych zachowań towarzyszących chorobie, którą przez wiele lat uważano jako wyraz indywidualnych predyspozycji, które nie podlegały leczeniu, jak np. hipochondria [7].

Farmakologia może zmniejszać nasilenie somatycznych objawów chorobowych, co przyczynia się do poprawy jakości życia pacjenta, a także polepszenia jego stanu psychicznego [10]. Niezbędne są jednak dodatkowe działania.

Istotną rolę w leczeniu chorób psychosomatycznych odgrywa odpowiednia dieta połączona z aktywnością fizyczną. Prawidłowe odżywianie jest podstawą zdrowia fizycznego i psychicznego każdego człowieka, ale może także wpływać na rozwój lub hamowanie różnych schorzeń. Wskazuje się, że w przypadku chorób somatycznych konieczny jest odpowiedni dobór diety ze względu na to, że charakteryzują się one różnorodnością objawów oraz dynamicznymi zmianami w zakresie ich zaostrzania się lub remisji [21].

Oprócz farmakologii, odpowiedniej diety i stylu życia stosuje się wiele różnych terapii zaburzeń psychosomatycznych. W programie rehabilitacji opracowanym przez ZUS zawarto wiele różnych elementów składających się na kompleksową psychoterapię. Wśród nich wyszczególniono: rozmowy indywidualne, w tym wywiad psychologiczny, rozmowy kryzysowe i końcowe, psychoterapię grupową, treningi behawioralne, relaksacyjne, rozwijające umiejętności psychologicznych (w tym radzenia sobie ze stresem i komunikacji z ludźmi), muzykoterapię, terapię ruchem, terapię zajęciową, edukację zdrowotną [4].

Jedną z polecanych terapii jest muzykoterapia, którą stosuje się w celu poprawy samopoczucia, zmiany nastawienia, redukcji stresu czy nauki zdrowych zachowań, w tym np. relaksu. Zajęcia służą aktywacji wewnętrznych zasobów pacjenta i zwiększaniu zasobu sił, a także usprawnieniu komunikacji z innymi i aktywizacji emocjonalnej. Szczególne zaś możliwości daje zastosowanie improwizacji muzycznych, zarówno indywidualnych, jak i grupowych. Brak narzuconych reguł i konieczności odtwarzania wzorów pozwala na swobodne wyrażanie pacjentom własnych emocji, podjęcie próby przekraczania własnych granic, a także poszukiwania siebie [11].

Dobre efekty w zwalczaniu zaburzeń psychosomatycznych może przynieść terapia oddechem, która polega na ukierunkowaniu uwagi pacjenta na fizyczne odczucia powstające w trakcie oddychania. Celem działań jest uświadomienie naturalnych ruchów ciała oraz wpływu rytmu oddychania na funkcje motoryczne, regulację systemu nerwowego, stan psychiczny i emocjonalny, a także pojmowanie samego siebie. Terapia oddechem może być stosowana zarówno w formie indywidualnej, jak i grupowej [13]. Badania wykazały, że terapia oddechem może być skutecznym narzędziem w walce z chronicznym bólem pleców. Prowadzi ona do fizycznego samopoznania, nazywanego w neurologii propriocepcją, czyli percepcją ciała. Pacjenci w trakcie terapii skupiają swoją uwagę na obszarach ciała, które stanowią źródło bólu i na których do tej pory nie chcieli się koncentrować. Zazwyczaj uciekają oni od bólu i wkładają duży wysiłek w unikanie percepcji bolesnych obszarów. Dzięki wsparciu ze strony terapeuty i jego wykwalifikowanemu dotykowi, pacjent może odczuć niezależne ruchy oddechowe w okolicach bólu. Wskazuje się, że może to wpływać pozytywnie na rozwój jego zdolności do autonomicznego oddychania [13].

Terapia czaszkowo-krzyżowa

Jedną z ciekawych metod leczenia zaburzeń psychosomatycznych jest terapia czaszkowo-krzyżowa, która służy poprawie stanu zdrowia i funkcji ciała. Polega ona na delikatnej manipulacji i uciskaniu w obrębie czaszki, klatki piersiowej, przepony, miednicy i kości krzyżowej. Celem tych działań jest eliminacja napięć w strukturach łącznotkankowych, które powodują kłopoty zdrowotne. W ten sposób poprawie ulega praca wielu układów, w tym oddechowego, nerwowego i krążenia [17]. Nacisk na ciało powinien być nie większy niż oddziaływanie na ciało leżącego na nim przedmiotu o wadze 5 g (np. monety o nominale 1 zł). W przypadku zbyt mocnego nacisku wrażliwy mechanizm pierwotnego oddychania może ulec zamknięciu [12]. Terapię można stosować w przypadku takich zaburzeń, jak różnego rodzaje bóle (głowy, kręgosłupa, menstruacyjne, psychosomatyczne), nerwice, nadpobudliwość, zaburzenia snu i trawienia, dysleksja, alergia, wady okołoporodowe i rozwojowe dzieci [14].

Układ czaszkowo-krzyżowy to skomplikowany system mający na celu produkcję, absorpcję oraz sprawną cyrkulację płynu mózgowo-rdzeniowego. System czaszkowo-krzyżowy przez swój związek z układem nerwowym ma bardzo duży wpływ na pozostałe układy naszego organizmu, tj. układ mięśniowo-szkieletowy, limfatyczny, oddechowy, żylny. Elementy anatomiczne układu czaszkowo-krzyżowego to czaszka i jej 29 kości połączonych ruchomymi szwami, opony mózgowe i rdzeniowe, płyn mózgowo-rdzeniowy, układ powięzi, a w nim więzadła, kaletki maziowe, elementy łącznotkankowe, które poprzez układ powięzi łączą się z oponami, kość krzyżowa [17].

Według Sutherlanda można wymienić pięć elementów wchodzących w skład systemu czaszkowo-krzyżowego:

  1. Wrodzona fluktuacja płynu mózgowo-rdzeniowego, czyli rytmiczna pulsacja płynu w oponach mózgowych i rdzeniu kręgowym, w trakcie pulsacji płyn kieruje się najpierw do mózgu, a następnie w dół do kości krzyżowej. Według Sutherlanda w płynie manifestuje się „oddech życia”, który powoduje jego pulsację.
  2. Ruchomość ośrodkowego układu nerwowego, czyli pulsacja wewnątrzkomórkowa powodująca subtelny ruch ośrodkowego układu nerwowego, ruch wznoszący się ku czaszce oznacza rozszerzenie układu, zaś opadający do kości krzyżowej – jego zwężenie.
  3. Wzajemne napięcia układu oponowego, przejawiające się stałym napięciem opony twardej, które jest zmienne i ruchome ze względu na naturalny ruch płynu mózgowo-rdzeniowego.
  4. Ruchomość czaszki przy szwach, które ruszają się w zależności od całego systemu i przekazują terapeucie informację o funkcjonowaniu organizmu pacje...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy