Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowoczesne metody fizjoterapii

3 września 2018

NR 87 (Październik 2017)

Terapia neurotaktylna dr Svetlany Masgutovej część 1

0 332

Dotyk korzystnie wpływa na rozwój emocjonalny, poznawczy i społeczny. W pierwszym okresie życia bezpośredni fizyczny kontakt z matką uspokaja i zapewnia poczucie bezpieczeństwa dziecku. Terapia neurotaktylna dr Svetlany Masgutovej wykorzystuje naturalne, neurofizjologiczne zasoby czuciowo-ruchowe organizmu do pobudzenia zmysłu dotyku, co wpływa aktywizująco na naturalne mechanizmy wspierające funkcjonowanie systemów: dotykowego, proprioceptywnego, odruchów, regulacji stresu oraz niewerbalno-emocjonalnego.  

Nazwa programu dr Svetlany Masgutovej „terapia neurotaktylna” pochodzi od łacińskich słów: neurosis (układ nerwowy) oraz tactilis (dotykowy), co oznacza stymulację zmysłu dotyku poprzez wykorzystanie naturalnych, neurofizjologicznych zasobów czuciowo-ruchowych organizmu. Celem protokołu jest m.in. regulacja i normalizacja pracy receptorów czucia dotykowego, napięcia mięśniowego, wspieranie procesu dojrzewania i integracji odruchów, uruchomienie naturalnych mechanizmów rozwoju, kształtowanie świadomości kinestetycznej, wspieranie mechanizmu neuroplastyczności mózgu oraz redukcja stresu, poprzez działanie na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (hypothalamic–pituitary–adrenal axis – HPA), zwaną też osią stresu [1, 2].

Powszechnie wiadomo o korzystnym wpływie dotyku na rozwój zarówno emocjonalny, jak i poznawczy oraz społeczny dziecka. Po porodzie, w pierwszym okresie życia niemowlę potrzebuje przede wszystkim bezpośredniego fizycznego kontaktu z matką. Jej dotyk uspokaja i zapewnia poczucie bezpieczeństwa. Zmysł dotyku jest pierwotnym narzędziem komunikacji pomiędzy nowo narodzonym dzieckiem a światem zewnętrznym [3, 4].

Dotyk jest jednym z najwcześniej rozwiniętych zmysłów. Skóra powstaje z trzeciego listka zarodkowego ektodermy, z tego samego, z którego zbudowany jest ośrodkowy układ nerwowy. Już pomiędzy szóstym a ósmym tygodniem życia płodowego pojawia się wrażliwość na dotyk u płodu w okolicach nosa, ust, a następnie policzków
i czoła. W 9.–10. tygodniu ciąży dziecko jest już wrażliwe na dotyk w okolicy brody, dłoni, rąk i kończyn dolnych. Od ok. 19.–20. tygodnia życia płodowego dziecko zaczyna świadomie poznawać swoje ciało poprzez rozwój aksonów sensorycznych – włókien nerwowych czuciowych. Uwidacznia się wówczas umiejętność dotykania rączkami twarzy i ssania kciuka. Połączenia pomiędzy wzgórzem a korą czuciową pojawiają się między 26. a 34. tygodniem ciąży. Praktycznie do końca ciąży niewrażliwa na dotyk pozostaje część powierzchni głowy oraz pleców, z racji na funkcje, jakie pełni w trakcie porodu. Szczególnie wrażliwe na dotyk pozostają przez dłuższy okres po urodzeniu usta, język i opuszki palców – to głównie za ich pomocą dziecko rozróżnia kształty i wielkość przedmiotów [3–5].

Receptory czuciowe są wyspecjalizowanymi strukturami nerwowymi, których rolą jest odbieranie i kodowanie informacji ze środowiska zewnętrznego i wewnętrznego organizmu w postaci impulsów nerwowych i przekazywanie tych impulsów za pośrednictwem nerwów dośrodkowych (aferentnych) do ośrodkowego układu nerwowego. Czynność receptorów polega więc na dostarczeniu do ośrodkowego układu nerwowego informacji o środowisku zewnętrznym i wewnętrznym organizmu. Ocenia się, że receptory odbierają ze świata zewnętrznego przeciętnie ok. 109 bitów informacji na sekundę, z czego zaledwie 101–102 bitów/s w formie mowy, mimiki, ruchów itp. [6]

Ludzkie ciało ma do dyspozycji niezliczoną pulę receptorów czuciowych, którymi są albo wyspecjalizowane komórki receptorowe, albo wolne zakończenia nerwowe. Receptory są zazwyczaj pobudzane przez różne rodzaje energii, ale najsilniej reagują na jeden ich rodzaj i adekwatnie na specyficzne bodźce środowiskowe. Ze względu na rodzaj energii bodźców wyróżnia się pięć różnych typów receptorów:

  • mechanoreceptory wykrywające odkształcenia tkanek, ucisk, dotyk i wibrację,
  • termoreceptory wykrywające zmiany temperatury otoczenia,
  • receptory bólowe (nocyreceptory) pobudzane bodźcami uszkadzającymi tkanki,
  • fotoreceptory wykrywające działanie energii świetlnej na siatkówkę;
  • chemoreceptory zdolne do reagowania na zmiany składu chemicznego płynów ustrojowych, jak zmiany pH, prężności gazów oddechowych. 

C.S. Sherrington dokonał podziału receptorów ze względu na ich lokalizację i pochodzenie bodźca, wyróżnia:

  • eksteroreceptory reagujące na bodźce środowiska zewnętrznego (na zmiany temperatury, ucisk, i uszkodzenia),
  • telereceptory obejmujące narządy wzroku, słuchu i węchu, które dostarczają informacji o zmianach zachodzących w bardziej odległym otoczeniu,
  • interoreceptory zlokalizowane w narządach wewnętrznych i wrażliwe na zmiany w środowisku wewnątrzustrojowym (np. w układzie trawiennym, oddechowym lub krążenia), 
  • proprioceptory występujące w mięśniach, ścięgnach, torebkach stawowych i w błędniku, służą do odbierania informacji o zmianach w napięciu i długości mięśni, położeniu kończyn względem siebie i tułowia oraz ruchu ciała w przestrzeni [3, 6, 8].

Wszystkie cztery rodzaje czucia są bardzo istotne dla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania dziecka. Z punktu widzenia technik terapii neurotaktylnej najistotniejsze znaczenie ma czucie eksteroreceptywne i proprioceptywne.

Dotyk, czyli zdolność postrzegania i odczuwania otoczenia, odbywa się przez kontakt ze skórą. Podłożem powstawania wrażeń dotyku lub ucisku skóry są procesy nerwowe, zapoczątkowane pobudzeniem receptorów wrażliwych na bodźce mechaniczne, które rozmieszczone są w skórze i tkance podskórnej. Każdy receptor określają trzy zasadnicze cechy: wrażliwość na określony typ bodźca, wielkość pola recepcyjnego, czyli obszaru skóry, którego stymulowanie pobudza receptor, oraz szybkość adaptacji, czyli zmniejszanie się aktywności receptora wystawionego na działanie bodźca [3, 10].

Wyróżnia się 11 rodzajów receptorów czucia, spełniających określone funkcje: wolne zakończenia nerwowe, ciałka Vatera-Paccicniego, ciałka Meissnera, krążki Merkla, ciałka Ruffiniego, receptory dotykowe znajdujące się u podstawy włosa, ciałka Krausego, receptory ścięgniste Golgiego, wrzeciona nerwowo-mięśniowe oraz inne. 

Wolne zakończenia nerwowe w skórze pobudzane są bezpośrednio poprzez kontakt powierzchni ciała, np. z przedmiotem. Są to zakończenia włókien nerwowych mielinowych i bezmielinowych w skórze i w tkankach głębszych. Reagują na dotyk, ból i temperaturę. Pobudzenie tych receptorów przez zbyt duże natężenie bodźców docierających ze środowiska zewnętrznego lub wewnętrznego – zbyt silny ucisk lub zbyt wysoką czy niską temperaturę – może być odbierane przez mózg jako ból. 

W czasie terapii neurotaktylnej dla wolnych zakończeń nerwowych ważne są bodźce, takie jak przyjemny dotyk i temperatura; niedozwolone jest sprawianie bólu.

Ciałka Vatera-Paciniego są receptorami czucia głębokiego. Znajdują się w tkance podskórnej, w stawach i ścięgnach oraz w ściankach naczyń krwionośnych i narządów wewnętrznych. Sygnalizują, że ciało jest w stanie ruchu lub spoczynku. Ich reakcja jest najszybsza ze wszystkich receptorów ciała. Reagują nawet na bardzo małe zmiany i słabe bodźce. Odbierają szybko zmienny ucisk i wibrację oraz reagują na nagłe przemieszczenie się części tkanki. Rozwój funkcji tych receptorów aktywizuje zdolności do rotacji we wszystkich dużych i małych stawach. 

Techniki terapii neurotaktylnej dla aktywizacji mechanizmów interakcji pomiędzy skórą, mięśniami, ścięgnami i kośćmi proponują optymalizację funkcji ciałek Vatera-Paciniego poprzez przyjemny głęboki i długi ucisk, prawidłowy kierunek przemieszczenia tkanki skórnej w czasie masażu, rotację stawów.

Ciałka Meissnera to zakończenia grubszych włókien mielinowych otoczone torebkami z delikatną siateczką włókien nerwowych. Znajdują się bliżej powierzchni między naskórkiem a skórą właściwą. Odpowiadają za wrażenia dotykowe (lekki dotyk i wibracje). Odbierają bodźce o niskiej częstotliwości, takie jak łaskotanie. Biorą udział w rozpoznawaniu dotyku, np. lekkich przedmiotów, ich kształtu, faktury, ciężaru rozmaitych obiektów oraz topografii ich rozmieszczenia w najbliższym otoczeniu. Są także odpowiedzialne za dokładną lokalizację dwupunktową bodźca dotykowego i za rozpoznawanie kształtów przedmiotów. Ciałka te reagują na dotyk i znajdują się głównie we wrażliwych miejscach, takich jak: wargi, język, dłonie, opuszki palców, podeszwy stóp i inne. 

W czasie stosowania technik przy pobudzaniu ciałek Meissnera ważne jest, aby aplikowane bodźce były przyjemne, dotyk spokojny, długi oraz głęboki w celu pobudzenia odczuwania różnicy pomiędzy pracą tych receptorów a ciałek Vatera-Paciniego (odpowiedzialnych za ucisk).

Krążki Merkla są odpowiedzialne za wrażenia dotykowe. Odbierają szybko działające bodźce dotykowe, o zmiennym natężeniu. Odbierają również informację o nacisku. Występują główne w opuszkach palców. Podczas terapii neurotaktylnej duże znaczenie dla tych receptorów ma przyjemny, lekki, spokojny, długi oraz głęboki dotyk, celem pobudzenia odczuwania różnicy pomiędzy pracą krążków/tarczek Merkla a ciałek Vatera-Paciniego (odpowiedzialnych za ucisk).

Ciałka Ruffiniego stanowią kłębki nieosłoniętych włókien nerwowych zlokalizowanych w warstwie brodawkowej skóry i w tkance podskórnej. Odpowiadają za dotyk, rozciąganie skóry, ucisk i odbiór ciepła. W terapii neurotaktylnej receptory te są pobudzane przez zapewniający ciepło przyjemny, wydłużony w czasie dotyk i pewny, głębszy ucisk, który rozluźnia, niweluje zbyt duże napięcie w mięśniach i ścięgnach oraz daje poczucie spokoju.

Receptory dotykowe, które znajdują się u podstawy włosa, są pobudzane pośrednio, poprzez zginanie lub zmianę pozycji włoska. Rozmieszczone są w znacznej liczbie w obszarach owłosionych pokrytych małymi włoskami. Są bardzo wrażliwe. Te receptory dotykowe są receptorami fazowymi. Aktywizują się tylko wtedy, gdy włosek porusza się, działają w zetknięciu z innymi obiektami. Reagują na muśnięcie wiatru, najlżejszy dotyk. Odbierają dotyk i biorą udział w jego różnicowaniu na całą gamę odczuć. Reagują również na zmianę pozycji ciała, na różne wibracje w wodzie i w powietrzu. W trakcie sesji terapeutycznej praca tych receptorów może być stymulowana dotykiem przyjemnym, zapewniającym ciepło, spokój i rozluźnienie oraz lekkim i długim uciskiem. Terapia lub jej elementy mogą także odbywać się w wodzie – w czasie kąpieli lub podczas przebywania w basenie.

Ciałka Krausego to receptory odbioru zimna i ciepła; które włączają się, gdy temperatura obniża się o 5°C poniżej temperatury (+18°C) lub temperatury, do której dana osoba jest przyzwyczajona.

Bardzo ważne jest to, żeby receptory pobudzane były adekwatnie do bodźca. Należy zadbać, aby podczas terapii nie było zbyt ciepło lub zimno. Ręce terapeuty powinny być ciepłe, a dotyk dający poczucie bezpieczeństwa, zaufania oraz komfortu.

Receptory ścięgniste Golgiego to neuroproprioreceptory, które znajdują się w przyczepach mięśni szkieletowych. Odczuwają zmiany napięcia mięśni, odpowiadają za przebieg siły skurczu mięśni i odbierają sygnały pozycyjnego czucia mięśni. Receptory Golgiego stymulują procesy kontroli napięcia mięśni i ścięgien – postawy i programowania ruchu. Reagują również na ucisk i wibracje. Informacje o charakterze kinestetycznym i proprioceptywnym biegną do mózgu głównie po wewnętrznej stronie rdzenia kręgowego (inaczej niż te o charakterze bólowym i termicznym, przebiegające wzdłuż jego części przedniej) [9]. Terapia neurotaktylna łączy techniki, które optymalizują funkcje receptorów Golgiego i wrzecion nerwowo-mięśniowych, oraz proponuje przyjemny głęboki i długi ucisk, rotację stawów, techniki dotykowe w celu aktywizacji mechanizmów interakcji pomiędzy skórą, mięśniami, ścięgnami i kośćmi oraz ruchy integrujące różne układy.

Wrzeciona nerwowo-mięśniowe to receptory toniczne mięśnia znajdujące się bardziej w obszarze sensorycznym mięśni (niż w pozostałej ich części – wykonującej pracę), odpowiedzialne za kontrolę stanu rozciągnięcia mięśnia, siłę skurczu (we współpracy z receptorami ścięgnistymi). Mierzą siłę i długość włókien mięśniowych, sterują przebiegiem i zakresem ruchu. Składają się z 2–10 cienkich komórek mięśniowych – miocytów. Odbierają sygnały czucia propriocepcji związanego z pracą mechanoreceptorów mięśni (spowodowane również rozciągnięciem skóry). Stymulują napięcie mięśni i ścięgien, pomagają programować ruch, reagują również na ucisk i wibracje. Informacje o charakterze kinestetycznym i proprioceptywnym biegną do mózgu głównie po wewnętrznej stronie rdzenia kręgowego (a te o charakterze bólowym i termicznym wzdłuż jego części przedniej).

Receptory ścięgien odbierają sygnały pozycyjnego czucia propriocepcji związanego z pracą mechanoreceptorów skóry. Stymulują procesy kontroli postawy i programowania ruchu, napięcia mięśni i ścięgien. Reagują również na ucisk i wibracje. Informacje o charakterze kinestetycznym i proprioceptywnym biegną do mózgu głównie po wewnętrznej stronie rdzenia kręgowego (a te o charakterze bólowym i termicznym wzdłuż jego części przedniej). 

Istnieją dwa szlaki przewodzące wrażenia zmysłowe do mózgu. Wyróżnia się szlak powiązany z systemem proprioceptywno-kinestetycznym, zwany pasmem grzbietowym. „Aksony komórek czuciowych występują w sznurach tylnych rdzenia kręgowego i dochodzą do opuszki rdzenia przedłużonego, do jąder smukłego i klinowatego. Następnie informacje z synaps przekazywane są do neuronów postsynaptycznych, które rzutują do wzgórza. Aksony ich przecinają linię środkową i dochodzą jako wstęga przyśrodkowa do przeciwstronnego jądra brzusznego tylno-brzusznego” [6]. Drugi szlak czuciowy obejmuje włókna czuciowe wrażliwe na ból, temperaturę i przebiega wzdłuż przedniej części rdzenia kręgowego, w formie dróg rdzeniowo-wzgórzowych. Informacja czuciowa dociera do kory czuciowej w następujący sposób: „Aksony neuronów czuciowych pobudzają na drodze synaptycznej komórki nerwowe zlokalizowane w rogach tylnych istoty szarej. Są to neurony macierzyste dla dróg rdzeniowo-wzgórzowych: przedniej i bocznej. Aksony krzyżują się w rdzeniu kręgowym i występują w przeciwstronnych sznurach przednich i bocznych, przez pień mózgu, do jądra brzusznego tylno-bocznego wzgórza, a następnie do zakrętu zarodkowego płata ciemieniowego kory mózgu” [6].

W terapii neurotaktylnej dla celów diagnostycznych i terapeutycznych duże znaczenie ma nie tylko znajomość receptorów, ich położenia i funkcji, lecz także rozkład dermatomów na skórze. Dermatomy to obszary skóry tworzące poziome pasy na ludzkim ciele zaopatrywane przez nerwy czuciowe. Zaburzenia czucia w obszarze odpowiednich dermatomów wskazują na uszkodzenia odpowiadającej im części rdzenia kręgowego. Istnieje zgodność co do poglądów, że poszczególne dermatomy zachodzą na siebie w różny sposób w zależności od tego, jaką czynność skóry się bada. Fakt ten daje ogromne możliwości kompensacji i regulacji funkcjonowania układu dotykowego [1, 2, 8, 12].

Czucie to proste wrażenie zmysłowe, które stanowi subiektywną ocenę bodźca. Pobudzenie kilku receptorów w jednej chwili wyzwala kilka rodzajów czucia, co stanowi podstawę percepcji, czyli subiektywnego odczucia złożonego bodźca. Żeby nastąpił proces kodowania informacji, muszą wystąpić następujące składowe: 

  • rodzaj bodźca, 
  • jego modalność, 
  • miejsce jego działania, 
  • siła,
  • czas trwania [6, 7, 11].

Do pionierów pod względem znajomości i podziału zaburzeń przetwarzania bodźców zmy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy