Dołącz do czytelników
Brak wyników

UDAR MÓZGU
Informator dla rodziny/opiekunów

Artykuły z czasopisma | 7 września 2013 | NR 42
0 132

Udar mózgu to nagła przerwa w dostarczaniu tlenu do mózgu. Sytuacja taka może być spowodowana problemem z dopływem krwi do mózgu w wyniku zmniejszenia światła naczyń krwionośnych doprowadzających krew do mózgu bądź w wyniku przerwania ciągłości naczyń i wylania krwi poza naczynie krwionośne. 

Zarówno zmniejszenie światła naczyń krwionośnych doprowadzających krew do mózgu, jak i przerwanie ciągłości naczyń oraz wylanie krwi poza naczynie krwionośne skutkują niedostarczaniem tlenu do komórek nerwowych mózgu i zaburzeń ich odżywiania. Negatywnym efektem są zaburzenia np. w ruchu, procesach myślowych, mowie, czuciu, kontroli potrzeb fizjologicznych. 
Wyróżnia się dwie podstawowe grupy udarów: niedokrwienny i krwotoczny (i inne).

POLECAMY

Objawy udaru mózgu

Udar mózgu pojawia się zazwyczaj nagle. Najczęstsze objawy to:

  • drętwienie kończyn jednej części ciała,
  • problem z chodzeniem,
  • drętwienie twarzy,
  • opadnięcie kącika ust po jednej stronie ciała,
  • mętlik myślowy,
  • problem z dobraniem i/lub z wypowiedzeniem słów,
  • problem z widzeniem.

Skutki udaru mózgu

Osoby, które przeszły udar mózgu, należy traktować bardzo indywidualnie. Każdy udar z racji lokalizacji, a poprzez to – uszkodzenie innych rejonów mózgu, jak również poprzez inny rozmiar uszkodzonych struktur, może być w swych skutkach inny. Skutki udaru u różnych osób mogą różnić się zarówno stopniem nasilenia, jak i ich występowaniem bądź nie. Najczęściej stwierdza się następujące dysfunkcje: 

  • osłabienie siły mięśniowej (porażenie lub niedowład) najczęściej jednej strony ciała (przeciwnej do uszkodzonej półkuli mózgu),
  • zwiększone napięcie mięśniowe (ewoluujące często w kierunku napięcia spastycznego),
  • zaburzenia w zakresie czucia (powierzchownego jak i głębokiego),
  • problemy z przyjęciem i z utrzymaniem pozycji siedzącej,
  • problemy z przyjęciem i z utrzymaniem pozycji stojącej,
  • problemy w chodzie po prostej, po schodach,
  • zaburzenia w rozumieniu tego, co mówią inni,
  • trudności w dobraniu właściwych słów,
  • trudności w wypowiedzeniu słów,
  • problemy z widzeniem,
  • problemy z wykonywaniem codziennych czynności,
  • trudności w przełykaniu pokarmów/krztuszenie się,
  • depresja, obniżenie nastroju.

Mnogość skutków sprawia, że udar mózgu w sposób istotny zmienia sposób codziennego funkcjonowania pacjenta po udarze mózgu oraz jego rodziny/opiekunów. Pacjenci często wymagają opieki i wsparcia ze strony bliskich zarówno w sferze ruchowej, jak i w sferze czynności dnia codziennego (mycie, jedzenie, toaleta, sprawy urzędowe itp.).

Wsparcie instytucjonalne

Ze strony państwa pacjent może liczyć na wsparcie w postaci różnych świadczeń czy ulg, których forma i wielkość zależy od stopnia ubytków. Są to:

  • renta z tytułu niezdolności do pracy,
  • zasiłek pielęgnacyjny,
  • świadczenie pielęgnacyjne dla opiekunów,
  • orzeczenie o stopniu niepełnosprawności,
  • usługi opiekuńcze ze strony ośrodków pomocy społecznej,
  • usługi opiekuńcze ze strony służby zdrowia (wizyty domowe lekarza i pielęgniarki środowiskowej),
  • dofinansowanie do sprzętu zaopatrzenia ortopedycznego, np. wózków, lasek, materacy przeciwodleżynowych, stabilizatorów itp. [Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ), Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej (MOPS)/Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie (PCPR)],
  • dofinansowanie do środków pomocniczych, np. pieluch jednorazowych, cewników itp. (NFZ, MOPS/PCPR).

Fizjoterapia

Fizjoterapię należy wdrożyć jak najwcześniej (po uzyskaniu zgody lekarza prowadzącego). Zgodnie z wytycznymi Grupy Ekspertów Sekcji Chorób Naczyniowych Polskiego Towarzystwa Neurologicznego rehabilitacja powinna być wdrożona już w pierwszej dobie po udarze. Celem głównym fizjoterapii jest:

  • przywrócenie wszystkich możliwych do osiągnięcia sprawności funkcjonalnych pacjenta, w tym: siadania, wstawania, chodzenia, ubierania się, mycia, jedzenia,
  • zapobieganie zmianom wtórnym. 

Rehabilitacją zajmuje się wykwalifikowany personel fizjoterapeutyczny. Do wiodących metod rehabilitacyjnych wykorzystywanych w terapii po udarze mózgu należą metoda NDT-Bobath dla dorosłych oraz metoda torowania nerwowo-mięśniowego (proprioceptive neuromuscular facilitation – PNF). Metody te uzupełniane są przez metody wspomagające, np. kinesiotaping (oklejanie specjalnymi plastrami z wykorzystaniem określonych technik oklejania spójnych z celem terapii). Bardzo często wdraża się terapię eklektyczną, czyli łączącą wybrane elementy ww. metod, jak również elementy innych form terapii, w tym np. fizykoterapii, masaży, w celu zwiększenia efektywności terapii jako całości. 

Ważne elementy terapii, w których może/mogą uczestniczyć rodzina/opiekunowie:

  • dobór wózka,
  • pozycja w wózku,
  • pozycja w łóżku,
  • łóżko chorego.

DOBÓR WÓZKA

Prawidłowy dobór wózka jest kluczowy do odzyskania samodzielności lokomocyjnej przez pacjenta. Właściwie dobrany wózek dla osób, które nie mogą z różnych powodów odzyskać funkcji chodu, będzie stanowił możliwość przemieszczania się. Niewłaściwie dobrany wózek będzie stanowił przeszkodę i źródło patologicznych zmian wtórnych w postaci np. bólów kręgosłupa, stawów czy deformacji. Należy pamiętać, że wózek oprócz funkcji lokomocyjnej (umożliwienia pacjentowi przemieszczania się) pełni również funkcję podparcia ciała. Osoby bez możliwości utrzymania głowy i/lub pozycji siedzącej powinny korzystać z wózków tzw. wysokich z oparciem głowy i pleców. Dla osób stabilnie utrzymujących pozycję siedzącą wskazane są wózki inwalidzkie z funkcją hemi, tzn. z napędem na jedną rękę. Jest to szczególnie ważne, gdy pacjent kończynę górną ma porażoną lub w dużym stopniu niedowładną i napędzanie wózka dwiema kończynami górnymi nie jest możliwe. We właściwym doborze wózka ważny jest nie tylko jego rodzaj, ale także jego podstawowe wymiary: 

1. Szerokość siedziska – powinna być większa od szerokości miednicy o grubość dłoni włożonych z obu stron wózka; zapewni to brak groźnego nacisku na okolice krętarzy większych oraz dostateczną stabilizację miednicy i wsparcie w utrzymaniu siadu, 
2. Głębokość siedziska – to odległość od kości krzyżowej do dołu podkolanowego zmniejszona o szerokość 2–3 palców; zapobiegnie to uciskowi na tkanki w okolicy podkolanowej oraz zapewni podparcie na całej długości ud i stabilność pacjenta,
3. Wysokość oparcia – powinno sięgać poniżej łopatek tak, by dawało komfort, a równocześnie by nie ograniczało ruchów pacjenta; najlepiej by oparcie miało możliwość odchylania, a u osób bez kontroli głowy oparcie musi być zabezpieczone zagłówkiem; jest to ważny element, gdyż bierne opadanie głowy może w przypadkach skrajnych doprowadzić do zamknięcia światła tętnicy szyjnej i/lub utrudnić oddychanie,
4. Długość podnóżków – to odległość od siedziska do podpórek pod stopy; właściwa zapewnia komfort siedzenia oraz zabezpiecza przed wzrostem napięcia mięśniowego oraz przykurczy ścięgien Achillesa; właściwa długość podnóżków powinna być równa długości mierzonej między dołem podkolanowym do podeszwowej strony stopy, z możliwością jej zwiększenia i skrócenia, co jest ważne w przypadku stosowania poduszki przeciwodleżynowej lub butów o wysokiej podeszwie; zbyt krótkie podnóżki będą powodowały uniesienie kolan i skręcanie się tułowia pacjenta, co może skutkować podwichnięciem w stawach biodrowych oraz bólami kręgosłupa. Zbyt długie podnóżki wymuszają podeszwowe ustawienie stóp, co może prowadzić do skrócenia ścięgna Achillesa i trudności w pionizacji i reedukacji chodu.

POZYCJA W WÓZKU

Pacjent w wózku powinien siedzieć prosto, bez skręcania się, bez przyjmowania pozycji półleżącej (wyjątek stanowią wózki wysokie z funkcją leżenia i z zagłówkiem). Należy dążyć do uzyskania kątów prostych między tułowiem a udami, udami a podudziami, podudziami a stopami. Taka pozycja minimalizuje możliwość wzrostu spastyczności. Dodatkowo ważnym elementem u osób z niedowładną kończyną górną jest jej zabezpieczenie przed biernym „zwisaniem” jej wzdłuż kół wózka. W tym celu należy łokieć podeprzeć na podłokietniku, a dłoń wesprzeć na poduszce leżącej na kolanach tak, by przedramię z dłonią były na wysokości łokcia lub nieco wyżej. To jest najprostsze rozwiązanie, które może być zastąpione profesjonalnym sprzętem (hemiflex lub stolik nawózkowy). U osób długo przebywających w wózku powinny być stosowane poduszki przeciwodleżynowe.

POZYCJA W ŁÓŹKU

Pozycje w łóżku powinny zabezpieczać m.in. przed uciskiem struktur na siebie, a poprzez to przed odleżynami, przykurczami i deformacjami. W tym celu stosuje się materace przeciwodleżynowe u osób z dużym ryzykiem odleżynowym, w połączeniu ze specyficznymi pozycjami ułożeniowymi.

Rozwiązania i wsparcie ortopedyczne w poszczególnych problemach

1. Zahaczanie stopą podczas chodu – aparat podciągający stopę typu foot up.

Zdj. 1. Aparat podciągający opadającą stopę typu foot up

 

2. Wysuwanie się barku ze stawu barkowego w staniu i chodzie – aparat centrujący kończynę w stawie w postaci elastycznego rękawa.

Zdj. 2. Aparat centrujący kończynę w stawie w postaci elastycznego rękawa

 

3. Wysuwanie się barku ze stawu barkowego w siadzie – aparat odwodzący typu hemiflex.

Zdj.3. Aparat odwodząco-odciążający kończynę górną typu hemiflex

 

4. Chód asymetryczny z odchyleniem ciała w bok – laska jedno- lub wielopunktowa zamiast kuli łokciowej.

Zdj. 4A. Laska wielopunktowa

 

PZdj. 4B. Laska jednopunktowa​​​​​

 

5. Mycie. Należy pacjentowi ułatwić tę czynność, czyli przywieźć do umywalki, położyć ręcznik i pokazać, że ręką nieporażoną może samodzielnie umyć twarz, dłonie i zęby.

6. Toaleta. Wsparciem dla osób w cięższym stanie będzie np. podnośnik leżakowy lub wannowy, a u osób w lepszej kondycji konieczne będzie zaadaptowanie strefy prysznica przez usunięcie brodzika i zastosowanie krzesełka/wózka prysznicowego.

7. Brak kontroli moczu i stolca. Należy dążyć do jak najwcześniejszego usunięcia cewnika i przywrócenia kontroli mikcji, a także defekacji. Zrezygnowanie z pieluch jednorazowych jest ważnym elementem psychicznie bardzo korzystnie wpływającym na stan pacjenta. Szeleszcząca pielucha zawstydza, a cewnik może być przyczyną odleżyn i/lub kamieni w moczu, a także zakażeń bakteryjnych. W celu odzyskania mechanizmu fizjologicznego tych funkcji należy systematycznie w ustalonych godzinach „wysadzać” pacjenta na toaletę, by wypracować mechanizm wypróżniania.

8. Trudności w spożywaniu posiłków. Jeśli jest zgoda lekarza prowadzącego na odżywianie doustne, konieczne jest, by pacjent przyjął właściwą pozycję, czyli najlepiej siedzącą z głową ustawioną w równowadze między zgięciem a wyprostem tak, by połykanie było najłatwiejsze i najbezpieczniejsze. Pokarmy gęste łatwiej będą kontrolowane przez pacjenta niż pokarmy płynne. 

9. Problemy z ubieraniem. Podczas ubierania np. bluzki należy pamiętać o zasadzie: najpierw wkłada się rękę niedowładną, a później nieporażoną. Rozbiera się odwrotnie, tzn. najpierw należy zdjąć rękaw z ręki nieporażonej, a później z porażonej.

Patologiczne zmiany wtórne

Dzięki wdrożeniu wczesnej rehabilitacji można zmniejszać skutki wtórne udaru, do których należą:

  • odleżyny,
  • przykurcze,
  • deformacje stawowe,
  • obrzęki,
  • bóle stawów biodrowych barkowych oraz kręgosłupa.

Odleżyny
Zaburzenia w odżywianiu mięśni i skóry jako efekt porażenia czy niedowładu mięśniowego oraz ograniczony ruch czy nawet bezruch oraz ciężar poszczególnych części ciała na siebie mogą skutkować powstawaniem specyficznych ran – odleżyn. Stanowią one istotne utrudnienie w powrocie do zdrowia oraz w postępach usprawniania, dlatego ważne jest zapobieganie ich powstawaniu, a w przypadku ich pojawienia się – ich skuteczne leczenie. Jest ono trudne i długotrwałe oraz kosztowne. W celu zapobiegania powstawaniu odleżyn stosuje się: 

  • ćwiczenia poprawiające ukrwienie,
  • masaż suchy,
  • specyficzne pozycje ułożeniowe zmniejszające nacisk,
  • regularne zmiany pozycji co 2 godziny w dzień i co 4 godziny w nocy lub częściej, jeśli jest taka indywidualna konieczność,
  • materace przeciwodleżynowe do łóżka,
  • poduszki przeciwodleżynowe do wózka.
Zdj. 5. Odleżyna na kości piętowej

 

Przykurcze, deformacje
Zarówno w obniżonym, jak i podwyższonym napięciu mięśniowym konieczne jest zabezpieczenie stawów we właściwych pozycjach tak, by zapobiec wysuwaniu się głowy stawu barkowego i biodrowego z panewki. Niedowład lub porażenie mięśni powodują niestabilność stawową. Aby zapobiec podwichnięciom w stawach barkowych i biodrowych wdraża się specyficzne pozycje ułożeniowe: 

  1. pozycja na plecach (leżenie tyłem): poduszka pod głowę i kark, przedramiona lekko w bok uniesione na poduszkach tak, by dodatkowo zapobiec obrzękom dłoni; kończyny dolne proste,
  2. pozyc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy