Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowoczesne metody fizjoterapii

8 lipca 2015

NR 63 (Lipiec 2015)

Wybrane metody rehabilitacji w wodzie

16

Rehabilitacja w środowisku wodnym w ostatnich latach prowadzona jest z coraz większym entuzjazmem. Terapia w wodzie stanowi atrakcyjną i bezpieczną formę usprawniania, oferuje unikalne i wszechstronne podejście do leczenia niepełnosprawnych. Tak prowadzona rehabilitacja zawiera zarówno elementy treningu aerobowego, oporowego, jak i odciążającego układ ruchu. 

Ćwiczenia w basenach wykorzystywane są m.in. we wspomaganiu terapii schorzeń neurologicznych, ortopedycznych czy pulmonologicznych. Dzięki różnorodności metod usprawniania w wodzie istnieje możliwość doboru odpowiedniej metody do potrzeb pacjentów [1, 2]. Do najpowszechniejszych metod rehabilitacji w wodzie zalicza się Halliwick, Bad Ragaz Ring, Watsu, Water Dance i Ai Chi. 

POLECAMY

Wpływ terapii w wodzie 

Pozytywne efekty usprawniania w wodzie wynikają z właściwości wody. Wypór hydrostatyczny daje efekt odciążenia i wykorzystywany jest do zmniejszenia sił grawitacyjnych działających na stawy. Umożliwia łatwiejsze poruszanie się ze zmniejszonym obciążeniem na mięśnie, stawy i kości. Ciśnienie wywiera nacisk na układ naczyniowy i zakończenia nerwów czuciowych w skórze, zmniejsza obrzęk, ułatwia wydech i utrudnia wdech. Lepkość wody zwiększa pływalność ciała i wpływa korzystanie na propriocepcję nerwowo-mięśniową. Opór umożliwia stymulację równowagi i wzrost siły mięśniowej. Na lądzie opór odczuwalny jest wyłącznie w jednym kierunku, co prowadzi do przerostu i zaniku niektórych mięśni. Opór wpływa też na pobudzenie wrażliwości sensorycznej. Temperatura powyżej 33°C powoduje relaksację mięśni niemożliwą do uzyskania na lądzie. Pozwala osiągnąć płynność ruchową stawów oraz rozciągnięcie mięśni. W połączeniu z odpowiednio przeprowadzonymi ćwiczeniami i zabawami dostarcza jedynych w swoim rodzaju bodźców dla czucia powierzchniowego oraz głębokiego [3–5]. 

Efektem rehabilitacji w wodzie jest wzmocnienie wybranych grup mięśniowych, poprawa ruchu w stawach, doskonalenie reakcji równoważnych, obniżenie lub wzmocnienie napięcia mięśniowego i redukcja bólu. 

Proces usprawniania w środowisku wodnym może wspomóc leczenie w postaci wzmocnienia lub obniżenia napięcia mięśni, obniżenia dolegliwości bólowych, poprawy postawy i stabilności tułowia, poprawy przemiany materii i redukcji nadmiernej masy ciała, zwiększenia zakresu ruchu, poprawę ukrwienia narządów wewnętrznych i mięśni oraz doskonalenie reakcji równoważnych [6, 7]. 

Fizjoterapia w wodzie ma szerokie zastosowanie. Z powodzeniem może być wykonywana w stanach ostrych, pooperacyjnych, a także przewlekłych. Najczęściej jest uzupełnieniem terapii manualnej, rehabilitacji ruchowej, ćwiczeń korekcyjnych. Rehabilitację w wodzie zaleca się u pacjentów po przebytym udarze, z para- i tetraplegią, bólami fantomowymi, ze stwardnieniem rozsianym, chorobami układu pozapiramidowego, zespołami bólowymi kręgosłupa, wzmożonym napięciem mięśniowym, uszkodzeniem nerwów obwodowych. W przypadku chorób o podłożu ortopedycznym rehabilitację w środowisku wodnym zaleca się w przypadku dysplazji stawów, wrodzonych wad kończyn dolnych, skolioz, dystrofii mięśniowej, stanów po urazach, zmianach zwyrodnieniowych stawów. Znakomite rezultaty osiąga się w terapii otyłości i chorób układu krążenia. Ćwiczenia w wodzie wykorzystywane są również jako metoda rehabilitacji dzieci z rozszczepem kręgosłupa, autyzmem, porażeniami spastycznymi, zespołem Pradego-Williego, porażeniem mózgowym i innymi chorobami niepełnosprawności rozwojowej [8–12]. 

Efektem rehabilitacji w wodzie jest wzmocnienie wybranych grup mięśniowych, poprawa ruchu w stawach, doskonalenie reakcji równoważnych, obniżenie lub wzmocnienie napięcia mięśniowego i redukcja bólu. Uczucie odciążenia po zanurzeniu w wodzie pozwala na wykonanie ruchów trudnych lub niemożliwych do wykonania na co dzień, stwarza też warunki dogodne do odtworzenia reedukacji mięśni. Napięcie mięśni potrzebne do wykonania ruchu zmniejsza się pod wodą w stosunku do siły potrzebnej poza wodą, a osłabione mięśnie podczas skurczu w wodzie uzyskują pełną efektywność ruchową [13–17]. 

Dzięki niewielkiej liczbie przeciwwskazań medycznych w terapii może wziąć udział większa liczba pacjentów. Rehabilitacja w wodzie nie powoduje odczucia dużego zmęczenia – półgodzinny trening w wodzie odpowiada dziesięciominutowemu treningowi na lądzie [18–21]. 

Koncepcja Halliwick

Halliwick jest metodą rehabilitacji, nauczania pływania i zabawy, opracowaną w 1949 r. przez Johna McMillana. Metoda przeznaczona jest dla osób w każdym wieku, zarówno niepełnosprawnych, jak i dla sprawnych. Z dużym powodzeniem wykorzystuje się ją w pracy z dziećmi z porażeniem mózgowym, przepukliną oponowo-rdzeniową, zespołem Downa, upośledzeniem umysłowym i po urazach rdzenia kręgowego. Celem koncepcji jest nauczenie bezpiecznego i swobodnego poruszania się oraz przebywania w wodzie, a także rozwijanie kontroli motoryczności, koordynacji wzrokowo-ruchowej, percepcji wzrokowo-przestrzennej i sprawności manualnej. Osiąga się to poprzez nauczenie kontrolowania ruchów głowy, oddychania i utrzymywania równowagi w wodzie [22]. 

W 2000 r. Międzynarodowe Stowarzyszenie Halliwick (International Halliwick Association) ustaliło, że podstawę koncepcji Halliwick stanowi dziesięciopunktowy program nauki: 

  1. Przystosowanie psychiczne, 
  2. Niezależność, 
  3. Kontrola rotacji poprzecznej, 
  4. Kontrola rotacji czołowej, 
  5. Kontrola rotacji strzałkowej, 
  6. Kontrola rotacji łączonej, 
  7. Wypór,
  8. Równowaga w bezruchu,
  9. Ślizg w turbulencjach,
  10. Proste przemieszczanie się i podstawowy styl pływacki. 

Proces prowadzi do uzyskania pełnej niezależności w wodzie i stanowi istotę nauczania motorycznego. Zajęcia prowadzone są w parze z instruktorem, w 6–8-osobowych grupach [23, 24].

Zastosowanie terapii sprawia, że rozwija się percepcja i współpraca pomiędzy zmysłami, poprawie ulega sprawność w zakresie małej i dużej motoryki, koncentracja uwagi, zwiększenie ruchomości stawów, obniżenie lub zwiększenie napięcia mięśniowego, poprawa i doskonalenie reakcji równoważnych, zmniejszenie dolegliwości bólowych, relaksacja, korekcja postawy, poprawa ogólnego stanu psychomotorycznego [25, 26]. 

Metoda Bad Ragaz Ring

Metoda Bad Ragaz Ring (BRRM) rozwinęła się w źródłach termalnych Bad Ragaz w Szwajcarii. W 1967 r. techniki BRRM zostały oficjalnie włączone do metody PNF (proprioceptive neuromuscular facilitation). W metodzie stosuje się właściwości wody i progresywny opór stawiany przez terapeutę. Zgodnie z koncepcją mięśnie i stawy ćwiczone są zgodnie ze wzorcami odpowiadającymi naturalnym ruchom człowieka. Poszczególne techniki tej metody wykonywane są jednostronnie, dwustronnie, symetrycznie lub asymetrycznie. Mięśnie ćwiczone są w naturalnych i funkcjonalnych wzorcach ruchowych. Odpowiedni chwyt terapeuty może służyć jako stymulacja czucia skóry i mięśni, propriocepcji lub jako ułatwienie w wykonywaniu ruchu. Pierwsza sesja trwa 5–15 minut, czas kolejnych uzależniony jest od stanu pacjenta [10, 27, 28].

W BRRM do pracy z pacjentem wykorzystuje się odpowiednie techniki. W technice izokinetycznej terapeuta funkcjonuje jako stały punkt, podczas gdy pacjent porusza się w wodzie w kierunku z dala od terapeuty. Opór dostosowywany jest zależnie od szybkości ruchu. W technice izotonicznej terapeuta jest ruchomym punktem ufiksowania, pacjent może być popychany lub przekręcany w kierunku jego aktywnego ruchu w celu zwiększenia oporu. Natomiast ruch może być wspierany przez terapeutę poprzez przesuwanie pacjenta w przeciwnym kierunku do aktywnego ruchu. W technice izometrycznej pacjent posiada stałe miejsce ufiksowania, terapeuta stałe miejsce popychania. Działanie to wspiera stabilizujące napięcie mięśniowe. W technice biernej terapeuta funkcjonuje jako stały punkt odniesienia, w którym pacjent jest poruszany w celu rozluźnienia, rozciągnięcia tułowia, trakcji kręgosłupa i zahamowania wzmożonego tonusu mięśniowego [29, 30].

Bad Ragaz Ring sprzyja reedukacji nerwowo-mięśniowej, przywraca naturalne wzorce ruchowe kończyn i tułowia, zmniejsza napięcie mięśniowe, zwiększa zakres ruchomości i wspomaga naukę chodu. Metoda wykorzystywana jest w chorobach neurologicznych oraz zmianach neurologicznych wynikających z udaru, uszkodzenia mózgu, porażenia połowiczego oraz czterokończynowego, symptomach opóźnienia rozwojowego, np. w opóźnionym odruchu obronnym w celu stymulowania i dobodźcowania. Zabiegi BRRM stosuje się w stanach przebiegających z obniżeniem napięcia i siły mięśniowej, stabilności i zakresu ruchu, po zabiegach kardiochirurgicznych, syndromach bólowych, schorzeniach ortopedycznych i we wszystkich jednostkach chorobowych zwyrodnieniowych stawów, reumatologicznym zwyrodnieniu stawów (RZS) i zapaleniu kości. Stosując Bad Ragaz Ring, można prowadzić ćwiczenia korygujące wady postawy, oddechowe, koordynacyjne i oporowe [10, 30]. 

Metoda Watsu

Metoda jest połączeniem technik masażu Shiatsu, ćwiczeń w wodzie, stretchingu i miękkiej mobilizacji stawów. Koncepcja ta wykorzystuje elementy japońskiego systemu pracy na punktach leżących wzdłuż kanałów energetycznych (meridianów). Celem terapii jest uzyskanie stanu relaksacji. Efektami terapii są zwolnienie akcji serca i oddychania, obniżenie ciśnienia krwi, zmniejszenie aktywności fal mózgowych, redukcja nadmiernego napięcia mięśniowego i zmęczenia, obniżenie progu bólu, poprawa jakości snu i aktywacja układu odpornościowego. Specyficznym efektem stosowania Watsu jest wzmocnienie przywspółczulnego układu nerwowego. Watsu wpływa też na przyspieszenie regeneracji tkanek. Zastosowanie oporu, mobilizacji i akupresury pozwala na pobudzanie proprioceptorów. Pacjent ułożony na wodzie, z twarzą wynurzoną ponad powierzchnię i zamkniętymi oczami, poddaje się ruchom prowadzonym przez podtrzymującego go terapeutę. Terapia wykonywana jest w wodzie o temperaturze 33–35°C przez 30–60 minut [31, 32]. 

Efektem terapii metodą Watsu jest podniesienie poziomu podzielności uwagi, a systematyczne wykonywanie sesji prowadzi do automatyzacji pewnych czynności ruchowych i korzystnie wpływa na stan psychofizyczny pacjenta. W neurorehabilitacji metoda prowadzi do zmniejszenia spastyczności, poprawia koordynację i pozwala na zachowanie pamięci ruchowej [33, 34]. 

Metoda Watsu z powodzeniem wykorzystywana jest w terapii zespołów bólowych kręgosłupa. Jej celem jest zmniejszenie dolegliwości bólowych, odczynu zapalnego i zmniejszenie wzmożonego napięcia mięśni przykręgosłupowych. Metoda przynosi też pozytywne efekty w terapii poprawiającej funkcje lokomocyjne, w terapii depresji, ADHD, traumy pourazowej i chronicznego zmęczenia. Po zastosowaniu Watsu zaobserwowano pozytywny efekt w terapii bólów głowy [35, 36]. 

Metoda Water Dance – WATA (Wasser Danzen)

Technikę rozwinęli w roku 1987 Arjana Claudia Brunschwiler i Peter Schröter. Metoda Water Dance jest formą ćwiczeń charakteryzującą się dynamicznymi ruchami ponad i pod powierzchnią wody.

W Water Dance ćwiczący poddawany jest różnym sekwencjom ruchowym pod wodą. Ćwiczenia wykonuje się z klipsem, który chroni przed nalewaniem się wody do nosa. Terapię cechuje artystyczny, płynny ruch, nieważkość, zawieszenie w czasie, odmieniona rzeczywistość ruchu, przyćmione światło, stłumione dźwięki, „zagęszczona” grawitacja, ruchy przypominające taniec w zwolnionym tempie, fale, skręty, obroty, przewroty, cichy bezruch. Dzięki temu można doświadczyć uczucia wolności niemożliwego do doświadczenia na lądzie [10, 37].
Terapię rozpoczyna się na powierzchni wody, gdzie pacjent jest delikatnie unoszony i poruszany przez serię rozciągnięć. Celem jest ogrzanie ciała i osiągnięcie głębokiej relaksacji. Następnie terapia prowadzona jest pod powierzchnią wody. Terapeuta wykonuje mobilizację stawów. W trakcie terapii ciało jest zrelaksowane, co pozwala na pogłębienie oddechu. Podczas rozciągnięć stosuje się wszystkie możliwe pozycje trójwymiarowe, jakie daje środowisko wodne (obroty, rotacje wzdłużne i poprzeczne, pozycje z głową w dół) [4, 38]. 

Metoda Water Dance jest techniką maksymalnej stymulacji błędnika, szczególnie u osób z dużymi zaburzeniami czucia ciała w przestrzeni. Środowisko wodne umożliwia nie tylko nieograniczone możliwości ułożenia ciała w przestrzeni, ale wykonania specyficznych ruchów przy maksymalnym rozluźnieniu mięśniowym [7, 10]. 

Efektem Water Dance jest głęboki stan relaksacji, pogłębienie oddechu poprzez rozprężenie płuc, obniżenie ciśnienia krwi oraz pulsu, odciążenie stawów oraz mięśni, maksymalne zmniejszenie napięcia mięśni, co znacząco obniża spastyczność, zwiększenie wytrzymałości i elastyczności oraz zakresu ruchu stawów [38]. 

Metoda Ai Chi

Ai Chi jest rodzajem wodnego tai chi opartym na Water Breath Dance. Ai Chi jest wprowadzeniem do Watsu. Metoda została założona w Japonii przez Jun Konno. Głównym założe...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy