Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowoczesne metody fizjoterapii

9 sierpnia 2018

NR 92 (Marzec 2018)

Zaburzenia chodu
Płaskostopie u małych dzieci

Płaskostopie to jedno z najczęstszych zaburzeń występujących u dzieci i młodzieży. Powszechnej przypadłości, jej diagnostyce i leczeniu towarzyszy wiele wątpliwości, które rozwiewa niniejszy artykuł. 

Płaskostopie w najprostszej definicji to obniżenie lub brak łuku podłużnego (wysklepienia) stopy, a u dzieci starszych również łuku poprzecznego. 

Z punktu widzenia rodziców (i często dziadków) to zaburzenie chodu – dziecko chodzi brzydko, ciężko, nieładnie, stawia stopy do środka (w skrajnych przypadkach potyka się o własne stopy i często przewraca), „wykrzywia kolana”, nieprawidłowo ściera obcasy w butach, zamiata stopami do środka („gołębi chód” – potyka się o własne stopy nawet z upadkami), na spacerze prowadzone za rączkę szybko chce na ręce lub do wózka (w skrajnych przypadkach nie chce wychodzić z domu). W domu „wali” piętami o podłogę lub chodzi na palcach. „Mlaska” przy chodzeniu na bosaka po płaskich powierzchniach. Z bliska stopy wyglądają na rozdeptane (jak naleśnik lub płetwa). Małe dziecko często nie potrafi się poskarżyć, że „nóżki bolą”. Często, zwłaszcza jeśli było bardzo aktywne ruchowo, budzi się w nocy z płaczem (krótko po zaśnięciu) i nie potrafi określić dlaczego. Starsze dziecko poprosi już: „Mamusiu pomasuj nóżki” i potem śpi już spokojnie. Rodzice i opiekunowie są zdziwieni, gdy dziecko, które potrafi biegać przez cały dzień na podwórku, wzięte za rękę skarży się już po przejściu kilkudziesięciu metrów, że „nóżki bolą” i nie chce iść dalej. Wyżej wymienione objawy są charakterystyczne dla zaburzeń chodu spowodowanych płaskostopiem czynnościowym.

Z punktu widzenia biomechaniki problem jest znacznie bardziej złożony. Pierwotne podwichnięcie stawu skokowego na etapie nauki chodu (lub później) powoduje koślawe ustawienie pięty. W okresie zanikania poduszki tłuszczowej u dziecka (zwykle ok. 3.–4. roku życia) utrudnia lub uniemożliwia fizjologiczne wysklepienie łuku podłużnego stopy. Zaburzenia funkcji stopy utrudniają lub uniemożliwiają wykształcenie poprzecznego łuku stopy. Już u dziecka w wieku 4–6 lat może wystąpić jego odwrócenie z pojawieniem się paluchów koślawych ze znacznym poszerzeniem przodostopia. Podwichnięcie stawu skokowego prowadzi do zrotowania podudzia do wewnątrz (konsekwencją jest zwiększone przywodzenie stóp podczas chodu). Podwichnięcie stawu skokowego powoduje koślawe ustawienie kolan i często utrudnia lub uniemożliwia fizjologiczne prostowanie kolan u dziecka starszego.

Płaskostopie czynnościowe

Jest zaburzeniem z definicji odwracalnym i można z niego „wyrosnąć”. Jednak w części przypadków (w ocenie autora w ok. 15%) powoduje powstanie trwałych następstw w postaci utrwalonego płaskostopia, paluchów koślawych, ostróg piętowych, ganglionów, zespołów bólowych stóp i stawów skokowych, powoduje przeciążenie i powstawanie zmian zwyrodnieniowych w stawach kolanowych, biodrowych i w kręgosłupie. W różnym stopniu zaburza wydolność i wpływa na estetykę chodu. Objawem spowodowanym płaskostopiem, zwłaszcza u nastolatka, mogą być bóle głowy.

Rozwój płaskostopia u dziecka jest procesem długotrwałym i występujące zaburzenia samoistnie ustępują (co jest możliwe na każdym etapie) lub narastają wraz z wiekiem dziecka. W pierwszym etapie dochodzi do podwichnięcia stawu skokowego i koślawego ustawienia pięty. Poduszka tłuszczowa występująca u małego dziecka chroni jego stopę przed poważniejszymi problemami. Po mniej więcej 2. roku życia u dziecka narasta fizjologiczna koślawość kolan, która swoje maksimum osiąga ok. 4. roku życia (ok. 4 cm) i stopniowo znika do 7. roku życia. 

Ze względu na fizjologicznie bardziej elastyczny aparat więzadłowy u dzieci płaskostopie dotyczy zarówno dziewczynek, jak i chłopców, jednak poważne następstwa spowodowane płaskostopiem dotyczą w większości kobiet (za względu na hormonalnie bardziej elastyczny aparat więzadłowy). Można z dużym prawdopodobieństwem określić, czy i jakie następstwa mogą mieć zaburzenia czynnościowe u dziecka, oglądając stopy obu babć. Jeśli obie mają duże problemy ze stopami (paluchy koślawe, młotkowate, ostrogi piętowe, odciski, modzele), stawami skokowymi i kolanowymi, to ryzyko wystąpienia tych samych problemów u dziecka za 50 lat jest wyraźnie większe. Tym bardziej że w XXI wieku człowiek porusza się po płaskich, równych i często ciepłych powierzchniach, przez co stopy pozbawione są naturalnych bodźców stymulujących ich prawidłowy rozwój.

Postępowanie

Postępowanie lekarzy i fizjoterapeutów w przypadku stwierdzanych u dziecka zaburzeń chodu i funkcji stóp jest diametralnie różne w zależności od preferowanych poglądów. W Anglii i Polsce większość uważa, że jest to okresowe zaburzenie czynnościowe, z którego się wyrasta i mają oni rację w ponad 85% przypadków. Zupełnie inne podejście jest w Austrii, gdzie państwo zaleca i dofinansowuje prawidłowe obuwie profilaktyczne u dzieci do wieku szkolnego.

Zajmując się nie tylko dziećmi, lecz także osobami dorosłymi, można zobaczyć, jak wyglądają stopy u mamy i babci dziecka. Pozwala to przewidzieć ze znacznie większym prawdopodobieństwem, jak będą wyglądały stopy badanego dziecka za 20 czy za 50 lat.

Faktyczne problemy spowodowane brakiem prawidłowego obuwia w dzieciństwie będzie miało kilka do kilkunastu procent osób dorosłych (w większości przypadków kobiet). U chłopców w okresie dojrzewania zaczynają działać hormony i aparat więzadłowy staje się mocniejszy i mniej rozciągliwy. Dolegliwości spowodowane zaburzeniami chodu i/lub funkcji stóp do 40. roku życia pojawiają się okresowo, ale w znacznym stopniu wpływają na estetykę i wydolność chodu. Po 40. roku życia dolegliwości narastają i często są przyczyną zgłoszenia się do lekarza ortopedy i/lub rehabilitanta. U osób z nadwagą problemy pojawiają się zwykle wcześniej. 

Rys. 1. Wady kolan

 

Rys. 2. Stopa płaska vs. stopa prawidłowa

Decyzję dotyczącą systematycznego stosowania prawidłowo wyprofilowanego obuwia profilaktycznego podejmują rodzice, a nie sam zainteresowany (dziecko). W wieku dziecięcym podjęcie właściwego postępowania (dobre buty) przynosi natychmiastową i widoczną dla niefachowców (rodzice, dziadkowie) poprawę wydolności i estetyki chodu. Małe dziecko, które chętnie wkłada (lub przynosi do włożenia) dobre obuwie, w ten sposób najlepiej wypowiada swoją opinię.

Prawidłowe obuwie bardzo dobrze stabilizuje staw skokowy i pozycjonuje piętę, przywracając w ten sposób jej prawidłowy kształt. Nie ulega deformacji w całym okresie użytkowania. W przypadkach zaleconych przez lekarza prowadzącego pozwala na zastosowanie wkładek ortopedycznych lub obcasów korygujących. Nawet najlepsze obuwie, jeśli nie jest prawidłowo zapięte, nie spełnia pokładanych w nim oczekiwań.

Wskazania do okresowego stosowania prawidłowo wyprofilowanego obuwia dobrze stabilizującego staw skokowy

  1. W zaburzeniach chodu spowodowanych płaskostopiem czynnościowym.
  2. Jeśli samodzielne chodzenie opóźnia się powyżej 16.–18. miesiąca życia. Ustabilizowanie stawu skokowego i stopy w prawidłowej pozycji w znacznym stopniu ułatwia naukę chodzenia.
  3. W okresie przyspieszonego wzrostu stóp na długość (2–3 numery obuwia w okresie roku) za szybko rosnącym układem kostnym nie nadąża rozwój i dojrzałość układu mięśniowego i więzadłowego.
  4. Jeśli koślawość kolan przekracza 4 cm, szczególnie u dzieci z nadwagą.
  5. Po przebytych urazach stawu skokowego i stopy – wyprofilowane buty zabezpieczają uszkodzony układ więzadłowy i pozwalają na pełne wygojenie (jest to ważne szczególnie ze względu na dużą aktywność ruchową u dzieci). Nasilone zaburzenia chodu mogą pojawić się w okresie kilku miesięcy u dziecka, które wcześniej miało stopy prawidłowe.

Wskazania do długotrwałego stosowania prawidłowo wyprofilowanego obuwia stabilizującego staw skokowy

  1. U dzieci z uogólnioną wiotkością więzadłową (ok. 15% populacji), zwłaszcza jeśli towarzyszy jej nadwaga i/lub koślawość kolan. Tendencja do podwichnięcia stawu skokowego i koślawego ustawiania pięty są widoczne nawet dla rodziców i dziadków już na etapie nauki chodzenia. U dzieci tych stopa jest dosyć wydolna czynnościowo do okresu zanikania poduszki tłuszczowej przypadającego na 3.–4. rok życia). Zwykle po tym okresie następuje pogorszenie wydolności chodu, rozwija się wyraźne płaskostopie często połączone z koślawością kolan (i zwykle także z przeprostem kolan).
  2. U dzieci ze stopami wąskimi lub bardzo wąskimi (zwłaszcza jeśli występuje u nich nadwaga, lub/i wiotkość więzadłowa). U tych dzieci wskazane jest stosowanie obuwia dla stopy wąskiej lub wkładek zwężających szerokość buta (dopasowujących go do stopy).

Postępowanie w przypadku dzieci młodszych (do 7. roku życia) jest proste i co najważniejsze –skuteczne. Efekty w postaci poprawy wydolności i estetyki chodu są widoczne dla rodziców i opiekunów, a odczuwalne i dobrze oceniane przez dzieci. W ciągu roku dziecko najwięcej czasu spędza...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy