Dołącz do czytelników
Brak wyników

Znaczenie wybranych metod fizykoterapii w przebiegu zmian zwyrodnieniowych palców dłoni – guzków Haberdena i Boucharda

Artykuły z czasopisma | 5 lipca 2021 | NR 56
29

Choroby zwyrodnieniowe należą do jednych z najczęstszych dolegliwości układu ruchu. Dochodzi do nich na skutek zaburzonej gry stawowej, a także pogorszenia się jakości i zmniejszenia ilości chrząstki stawowej, której docelową funkcją jest ochrona i amortyzowanie powierzchni stawowych. W przebiegu tej choroby na skutek destabilizacji procesów degradacji i tworzenia się chrząstki rozwija się proces zajęcia struktur okołostawowych, takich jak więzadła, ścięgna, mięśnie. W efekcie występują ograniczenia ruchomości w stawie, dolegliwości bólowe, nierzadko z wtórnymi zmianami zapalnymi (zmiany wysiękowe) o różnym nasileniu [1, 4].

Istnieją pewne predyspozycje do zapadalności na chorobę zwyrodnieniową. Są to m.in.:

POLECAMY

  • płeć żeńska (u kobiet traktowana jako cecha genetyczna dominująca zaś u mężczyzn recesywna),
  • podeszły wiek,
  • osłabienie siły okołostawowych mięśni szkieletowych,
  • przeciążenia stawowe (w przypadku dłoni przeciążenia zginaczy głębokich palców),
  • zaburzenia propriocepcji [4].

Zmiany zwyrodnieniowe można podzielić na pierwotne i wtórne. 

Charakterystyczna dla zmian pierwotnych jest ich nieznana przyczyna i zdecydowanie częstsze występowanie. 
Natomiast zmiany wtórne spowodowane są zaburzeniami mechanicznymi w obrębie stawu oraz współtowarzyszącymi chorobami ogólnoustrojowymi [4].

Bardzo powszechną chorobą zwyrodnieniową występującą w różnym wieku są zwyrodnienia stawów rąk. Zmiany dotyczą przeważnie obu dłoni, obejmując stawy międzypaliczkowe bliższe (guzki Boucharda) i dalsze (guzki Haberdena). Obraz wyżej wymienionych zmian to przeważnie zgrubienia okołostawowe kostne lub chrzęstne występujące na boczno-grzbietowej powierzchni paliczków palców rąk. Zdecydowanie częstszymi zmianami są guzki Haberdena.

Zmiany te doprowadzają do ograniczeń ruchu w stawach, a nawet do powstawania odczynów zapalnych. Pacjenci uskarżają się na występowanie krótkotrwałej sztywności stawowej w godzinach rannych, a także na dolegliwości bólowe po wcześniejszym bezruchu [4]. Guzki Haberdena i Boucharda uważane są za jeden z najintensywniejszych przejawów samoistnej choroby zwyrodnieniowej wielostawowej [2].

Badanie rąk

Badając dłonie pacjenta, należy zwracać uwagę na obie kończyny, dzięki temu można porównać ich stan (nawet gdy pacjent uskarża się na ból jednej z nich). Każda widoczna zmiana przemawia za konkretnymi patologiami, tj.:

  • obserwacja zaniku mięśni w przypadku odnerwień,
  • zmiana koloru skóry, gdzie bladość oznacza niedokrwienie, a zaczerwienienie świadczy o stanie zapalnym,
  • zesztywnienia, obecności guzków podskórnych, stwardnień, tkliwość, obrzęk i bolesność towarzysząca stanom zapalnym typowe w przebiegu choroby zwyrodnieniowej [19].

Szczegółowa diagnostyka obejmuje:

  • rentgenogram (RTG),
  • tomografię komputerową (TK),
  • ultrasonografię (USG),
  • rezonans magnetyczny (RM).

Najbardziej popularnym badaniem stosowanym w diagnozowaniu zmian zwyrodnieniowych jest rentgenogram. Pozostałe badania są niezbędne do diagnostyki różnicującej w przebiegu innych chorób stawów.
Charakterystyczne zmiany w obrazie RTG:

  • obecność osteofitów,
  • obecność torbielek (geod) w nasadach kostnych w odcinkach ulegających największym obciążeniom,
  • zwężenia szpary stawowej,
  • sklerotyzacja podchrzęstna nasad [2, 4].

Zmiany, jakim ulega chrząstka na skutek patologii:

  • zmiana obrazu powierzchni chrząstki z gładkiej na kruchą i chropowatą,
  • dehydratacja chrząstki,
  • ubytki chrząstki powodujące odpryski, dające dostęp do jamy stawowej,
  • zmiana zabarwienia z jasnoniebieskiego na żółty.

Szereg dolegliwości, a także różnorodny przebieg choroby, mają znaczący wpływ na wybraną metodę leczenia.

W zależności od stopnia zaostrzenia choroby bądź też jej stadium wyróżnia się leczenie:

  1. farmakologiczne (podawanie leków przeciwzapalnych, przeciwbólowych, długotrwała suplementacja siarczanem glukozaminy i chondroityny, wstrzyknięcia dostawowe, tj. kwas hialuronowy lub glikokortykosteroidy),
  2. niefarmakologiczne, tj. dobrana dieta, edukacja pacjenta na temat choroby, odciążanie za pomocą aparatów ortopedycznych, a także fizjoterapia [4, 5].

W przypadku fizjoterapii bardzo ważna jest dokładna diagnoza – zarówno w tej jednostce chorobowej, jak i każdej innej. To klucz do sukcesu i szybkiego powrotu do zdrowia pacjenta. Niewłaściwy wybór rodzaju zabiegu fizykalnego oraz jego parametrów może doprowadzić do pogorszenia stanu zdrowia pacjenta.

Zmniejszenie dolegliwości bólowych u pacjentów jest spowodowane działaniem na:

  • zjawiska odpornościowe,
  • na krążenie w miejscu zajętym chorobowo lub ogólnoustrojowo,
  • możliwość wprowadzania środków farmakologicznych transdermalnie,
  • pobudzanie tkankowych procesów metabolicznych,
  • zmniejszenie aktywności mediatorów zapalenia [6].

W poniższym artykule zostaną przedstawione propozycje zabiegów fizykalnych dla jednostki chorobowej, jaką są zmiany zwyrodnieniowe dłoni.

PROPOZYCJE ZABIEGÓW FIZYKALNYCH

Terapia ciepłem

Wykorzystuje się do niej ciepło o temperaturze większej niż fizjologiczna temperatura organizmu. Przez lata zauważono bardzo korzystny wpływ ciepła na tkanki. Działając ciepłem, poprawia się ich odżywienie, lokalne ukrwienie, zmniejsza napięcie mięśni, przyspieszamy prace procesów metabolicznych, mając tym samym wpływ na działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe. Na skutek lokalnego zwiększenia ciepłoty ciała następuje przyspieszenie procesów gojenia, zwiększenie wchłaniania wysięków i wydalania produktów toksycznych.

Bardzo praktyczne i poręczne zarazem są zabiegi z użyciem gorącej parafiny, która ma dużą pojemność cieplną i dość wolne jej oddawanie. Dodatkowo podczas wychładzania zmniejsza swoją objętość, dzięki czemu zależnie od formy aplikacji na tkanki (rękawiczki parafinowe) daje działanie uciskowe [6, 8].

Okłady polegają na pokrywaniu powierzchni dłoni parafiną o temperaturze 60°C. Parafinę nakłada się etapowo za pomocą pędzla, do momentu aż jej warstwa osiągnie grubość ok. 2 cm. Następnie okolicę zabiegową okrywa się folią i kocem. Analogiczną formą zabiegu jest również wykonanie rękawicy parafinowej, uzyskuje się ją na skutek kilkakrotnego zanurzenia dłoni w ciekłej parafinie. Temperatura skóry pod okładem waha się od 39 do 41°C, czas zabiegu powinien wynosić 30–60 minut [17].

Dość istotne wydaje się zwrócenie uwagi na fakt, że nie każdy korzystnie znosi zabiegi cieplne, a wyjątkowo należy ich unikać w przypadku stanu ostrego.

Krioterapia

Jej zastosowanie jeszcze do niedawna ograniczało się do zmniejszania obrzęków i działania pourazowego. Do krioterapii używane są obecnie cold packi, ciekły azot, dwutlenek węgla oraz rzadko stosowany masaż kostkami lodu. Z uwagi na dwuetapowe działanie zimna występuje efekt silnego obkurczenia tkanek, zmniejszenia krążenia tętniczego i chłonki w obrębie tkanki podskórnej. Następuje zahamowanie procesów metabolicznych tkanek, zmniejszenie wrażliwości receptorów, mediatorów bólu oraz czucia. W drugim zaś etapie dochodzi do silnego rozszerzenia naczyń i przekrwienia tkanek. Procesy metaboliczne przyspieszają wówczas, mając działanie przeciwzapalne (dochodzi do płynniejszego odprowadzania chłonki). Pierwszy etap działania krioterapii miejscowej w przypadku leczenia zmian zwyrodnieniowych dłoni jest niezwykle pomocny. Niedotlenienie tkanek pozwala na znaczne zmniejszenie odczuć bólowych i napięcia mięśniowego. Stosuję się ją również jako zabieg poprzedzający pracę manualną [10, 13].

Przykładanie miejscowych okładów chłodzących powinno odbywać się średnio co 2 godziny na czas do 20 minut. Cold pack powinno się przykładać do skóry przez lnianą tkaninę, aby uniknąć ewentualnego odmrożenia tkanek. W przypadku zabiegów miejscowych wykonywanych gazami, tj. ciekłym azotem bądź CO2, temperatury chłodzenia są jeszcze niższe. Pary azotu stosowane w krioterapii mają temperaturę –100 do –180°C. Podczas chłodzenia dłoni zaleca się wykonywanie ruchów w stawach międzypaliczkowych z uwagi na fakt, że dystalne części ręki ulegają znacznie szybszemu schłodzeniu. Czas zabiegowy oscyluje między 1–3 minutami, w zależności od preferencji pacjenta.

Naświetlanie promieniami IR (infra-red) 

Podczas miejscowego naświetlania promieniami IR za pomocą lampy Bioptron lub Sollux w tkankach następuje: podniesienie progu odczuwania bodźców bólowych, reakcja autonomicznego układu nerwowego powodująca zmniejszenie napięcia mięśni, reakcja ze strony układu naczyniowego polegająca na rozszerzeniu się naczyń krwionośnych. Stymulowanie krążenia w miejscu naświetlania pomaga sprawniej przeprowadzić procesy regeneracji i gojenia tkanek [9]. 

Lampa Sollux emituje promieniowanie podczerwone (fala o długości 1400 nm) i widzialne. Natężenie fali promieniowania podczerwonego pozwala na głębokie wnikanie w tkanki. Do zabiegów w przebiegu choroby zwyrodnieniowej należy używać filtra czerwonego przepuszczającego promienie podczerwone i widzialne ze względu na działanie ściśle przeciwzapalne. Promieniowanie lampy w przypadku małych powierzchni winno być ograniczane przez tubus, a odległość od dłoni powinna wynosić ok. 40–50 cm [16]. Czas zabiegu to przedział 10–20 minut. Zabieg nie może być stosowany w okresie ostrym, czyli przez ok. 2 tygodnie od momentu wystąpienia dolegliwości bólowych, wysięków i znacznego ograniczenia ruchu w stawach. Natomiast w przypadku stanu przewlekłego jest jak najbardziej wskazany.

Niezwykle istotnym elementem zabiegów jest zawsze wiek pacjenta. Z uwagi na to, że zmiany zwyrodnieniowe mimo wszystko częściej dotykają osoby starsze, należy brać pod uwagę ogólny stan zdrowia pacjenta i istnienie chorób współistniejących, takich jak miażdżyca, nadciśnienie, stany wyniszczenia organizmu, osteoporoza. Wszystkie te czynniki mogą doprowadzać do nieprawidłowej reakcji na bodźce. U osób w każdym wieku należy chronić oczy i pamiętać, że wraz z wiekiem obszar zabiegowy na ciele pacjenta powinno się minimalizować.

Pole magnetyczne

Zabieg fizykalny stosowany zarówno w stanach ostrych, jak i przewlekłych w przebiegu choroby zwyrodnieniowej dłoni ma działanie bardzo złożone i wielopłaszczyznowe, powodując szereg reakcji w tkankach, na które się oddziałuje, a także na cały organizm.

Działanie pola magnetycznego przyspiesza metabolizm wewnątrztkankowy, wpływając na biosyntezę białek w komórkach oraz zwiększanie przepływu naczyniowego. Procesy na poziomie komórkowym pozwalają na szybszą regenerację, umożliwiają poprawę struktury kolagenu, a także wpływają korzystnie na procesy toczące się w zakończeniach nerwowych [7].

Poza działaniem regeneracyjnym i silnie resorbującym wysięki i krwiaki nieocenione jest też działanie przeciwbólowe pola magnetycznego. Stymulowanie odpowiednich obszarów mózgu pozwala na uwalnianie endorfin tkankowych. Dzięki funkcji przeciwbólowej i wyciszeniu organizmu procesy regeneracyjne mogą zachodzić szybciej i efektywniej [12]. Dawkowanie parametrów pola magnetycznego w przebiegu chorób zwyrodnieniowych spowodowanych m.in. reumatoidalnym zapaleniem stawów (RZS) zaczyna się od natężenia o wartości 1–7 mT oraz częstotliwości 4–6 Hz. Czas zabiegu powinien wynosić 10–20 minut, zabieg powinien być wykonywany codziennie przez 2 tygodnie [18].

Laseroterapia

Działanie laseroterapii w leczeniu chorób zwyrodnieniowych ma charakter przeciwzapalny, przeciwbólowy i działa biostymulująco na tkanki. Okolice poddane działaniu lasera to miejsca przyczepów mięśni, obszary szpar i torebek stawowych. Na skutek przenikania wiązki lasera w głąb skóry część ulega rozproszeniu, część powoduje przyspieszenie metabolizmu wewnątrztkankowego. Polepszeniu ulegają również mikrokrążenie i przepływ chłonki. Dzięki tym zjawiskom można przeciwdziałać narastaniu obrzęków okołostawowych w stanach ostrych.

Natomiast w późniejszym czasie przez działanie biostymulacyjne lasera możliwe jest utrzymywanie prawidłowego funkcjonowania stawu, a w tym i kondycji struktur okołostawowych [14]. 
Wykonywanie zabiegów umożliwiają trzy rodzaje aplikatorów: punktowy, prysznicowy i skaner. Prawidłowy dobór dawki, a co za tym idzie – efekty zabiegu zależą od takich składowych, jak: moc lasera, częstotliwość impulsów, czas naświetlania, rozległości naświetlanego obszaru, gęstości dos...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy