Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fizjoterapia skolioz idiopatycznych z wykorzystaniem metody SEAS

Artykuły z czasopisma | 1 lutego 2013 | NR 36
39

Boczne idiopatyczne skrzywienie kręgosłupa (skolioza idiopatyczna – SI) to jego wielopłaszczyznowa deformacja o nieustalonej etiologii, w której wyboczenie w płaszczyźnie czołowej zarejestrowane na radiogramie przednio-tylnym i zmierzone zgodnie z metodyką Cobba wynosi co najmniej 10° [1, 2].

Z godnie z wytycznymi towarzystwa SOSORT (Society on Scoliosis Orthopaedic and Rehabilitation Treatment) w procesie leczenia dziecka ze skoliozą idiopatyczną realizuje się następujące cele [3]:

POLECAMY

  • zatrzymanie progresji skrzywienia w okresie dojrzewania,
  • zapobieganie dysfunkcjom układu oddechowego lub ich leczenie,
  • zapobieganie zespołom bólowym kręgosłupa lub ich leczenie,
  • poprawa wyglądu poprzez korekcję postawy.

W realizacji tych celów istotną rolę odgrywa także fizjoterapia. Kluczowe jest jednak zapewnienie odpowiedniej jakości wykonywanych ćwiczeń. Dlatego też zgodnie z wytycznymi towarzystwa SOSORT fizjoterapia powinna być prowadzona w oparciu o stacjonarną intensywną rehabilitację (special inpatient rehabilitation – SIR) i/lub specyficzne metody fizjoterapeutyczne (physiotherapeutic specific exercises – PSE) [3, 4]. Aby daną metodę terapeutyczną można było uznać za specyficzną dla skolioz, musi ona spełniać kryteria przedstawione w tabeli 1.

Tab. 1. Kryteria uznania metody fizjoterapeutycznej za specyficzną dla skolioz zgodnie z wytycznymi towarzystwa SOSORT [3, 4]
1. udowodniona zgodnie z zasadami medycyny opartej na faktach (evidence-based medicine – EBM) przydatność w leczeniu chorych ze skoliozą idiopatyczną
2. wykorzystanie trójpłaszczyznowego ruchu korekcyjnego
3. uwzględnienie przeniesienia wyuczonej podczas zajęć z terapeutą umiejętności przyjmowania skorygowanej postawy ciała na aktywności dnia codziennego
4. stabilizacja skorygowanej postawy ciała
5. odtworzenie fizjologicznych przednio-tylnych krzywizn kręgosłupa
6. uwzględnienie w procesie leczniczym edukacji chorego i jego opiekunów

Metoda SEAS

Jedną z metod spełniających powyższe założenia jest metoda SEAS (Scientific Exercises Approach to Scoliosis), opracowana w Mediolanie, we włoskim instytucie kręgosłupowym ISICO (Instituto Scientifico Italiano Colonna Vertebrale) przez zespół pod kierownictwem prof. Stefano Negriniego [5]. Głównym założeniem metody jest znalezienie neuroruchowej strategii umożliwiającej przyjęcie maksymalnie skorygowanej postawy ciała, a następnie kształtującej umiejętność jej utrzymania podczas codziennych czynności życiowych (activities of daily living – ADL). W metodzie szczególną uwagę zwraca się na [5]:

  • poprawę estetyki ciała,
  • poprawę jakości życia,
  • zmniejszenie poczucia niepełnosprawności,
  • zrównoważenie masy ciała (przebieg pionu, symetryzacja obciążenia kończyn dolnych).

Najistotniejsze w pierwszym etapie leczenia jest zrozumienie przez pacjenta charakteru/ /kierunku ruchu korekcyjnego. 

W metodzie SEAS wyróżnia się dwa zasadnicze elementy [5] – naukę aktywnej korekcji postawy ciała (active self-correction – ASC) oraz kontrolę skorygowanej postawy ciała w trakcie wykonywania ćwiczeń.

Aktywna korekcja postawy ciała polega na nauczeniu dziecka samodzielnego, trójpłaszczyznowego ruchu korekcyjnego zmierzającego do uzyskania maksymalnie poprawnej pozycji kręgosłupa oraz całej postawy ciała. Pierwszym krokiem do właściwego zaplanowania ASC jest badanie kliniczne i radiologiczne. Na ich podstawie definiuje się indywidualną strategię leczniczą dla każdego dziecka. W ten sposób ustala się, która z płaszczyzn będzie korygowana w pierwszym etapie, a które w kolejnych. Daje to możliwość określenia indywidualnie dobranej dla dziecka pewnej puli ćwiczeń. Początkowo spośród tych ćwiczeń wybiera się najłatwiejsze. Najistotniejsze w pierwszym etapie leczenia jest bowiem zrozumienie przez dziecko charakteru/kierunku ruchu korekcyjnego. W zależności od indywidualnych możliwości każdego dziecka po opanowaniu ćwiczeń łatwych można przejść do trudniejszych. Tempo zmian wykonywanych ćwiczeń jest zależne od indywidualnych możliwości każdego dziecka. Zgodnie z przyjętymi w metodzie założeniami, ruch korekcyjny zawsze rozpoczyna się od dolnych segmentów tułowia, a więc od miednicy i odcinka lędźwiowego kręgosłupa. Dopiero po opanowaniu umiejętności korekcji tych segmentów oraz ich utrzymania w skorygowanej pozycji można przejść do nauki kontroli pozycji segmentów wyższych. Sekwencja ruchów korekcyjnych jest uzależniona od wyników badania wstępnego, jednak w odcinu lędźwiowym sekwencja ta zazwyczaj jest następująca: płaszczyzna strzałkowa, czołowa, poprzeczna (zdj. 1).

 

Z kolei w odcinku piersiowym zazwyczaj najpierw koryguje się płaszczyznę czołową, następnie poprzeczną, a na końcu strzałkową (zdj. 2). Aby ułatwić dziecku kontrolę nad skorygowaną postawą ciała, istotne jest również odpowiednie aktywowanie dolnych mięśni tułowia. Dąży się również do uzyskania i utrzymania prawidłowego ustawienia głowy i barków. Czas utrzymania pozycji skorygowanej jest zależny od możliwości dziecka. Docelowo dąży się do sytuacji, w której dziecko będzie zdolne pozostać we właściwej pozycji przez 10 sekund.

 

Aktywna korekcja postawy ciała w płaszczyźnie czołowej

Zadaniem ruchu korekcyjnego w tej płaszczyźnie jest zmniejszenie wielkości kątowej skrzywienia poprzez wykonanie ruchu translacyjnego w kierunku jej wklęsłości. Ruch ten musi być zawsze połączony z ruchem elongacyjnym. Wykonując ruch korekcyjny w płaszczyźnie czołowej, dąży się do odtworzenia maksymalnej możliwej do uzyskania symetrii talii. Należy również pamiętać o nieprzenoszeniu ruchu korekcyjnego na sąsiednie, nieobjęte tym ruchem segmenty kręgosłupa oraz – jeżeli jest taka konieczność – miednicę (zdj. 3). W przypadku skolioz dwułukowych najpierw należy dążyć do opanowania korekcji wygięcia pierwotnego i dopiero w sytuacji, gdy dziecko jest w stanie utrzymać ten odcinek kręgosłupa w stabilnej, skorygowanej pozycji, można przejść do korekcji wygięcia wtórnego. W przypadku skoliozy pierwotnie dwułukowej, zgodnie z zasadami przyjętymi w metodzie, najpierw koryguje się łuk dolny.

 

Aktywna korekcja postawy ciała w płaszczyźnie strzałkowej

Zadaniem tego ruchu korekcyjnego jest odtworzenie lordozy lędźwiowej i/lub kifozy piersiowej. W tym drugim przypadku dziecko najpierw musi opanować umiejętność kontroli prawidłowej, lordotycznej pozycji odcinka lędźwiowego kręgosłupa, a w czasie kifotyzacji odcinka piersiowego nie może dojść do utraty lordozy lędźwiowej.

Aktywna korekcja postawy ciała w płaszczyźnie poprzecznej

Zadaniem korekcji w płaszczyźnie poprzecznej jest derotacja kręgosłupa i tułowia przy jednoczesnym braku przeniesienia tego ruchu na sąsiednie, nieobjęte terapią, segmenty ciała.

Aktywna korekcja postawy ciała – kierunek elongacyjny

Bardzo ważnym elementem autokorekcji jest ruch elongacyjny. Jego zadanie polega na zapobieganiu posturalnemu zapadaniu się (collapse). Powinien on zawsze towarzyszyć ruchom translacyjnym. Nie może on prowadzić do utraty odtworzonych krzywizn kręgosłupa w płaszczyźnie strzałkowej (zdj. 4).

Kontrola skorygowanej postawy ciała w trakcie wykonywania ćwiczeń

W metodzie SEAS sposób traktowania ćwiczeń jest inny niż w tradycyjnym pojęciu. Ćwiczenia polegające na wykonywaniu zadań ruchowych kończynami górnymi, dolnymi oraz tułowiem są bowiem wprowadzane zawsze dopiero po opanowaniu umiejętności przyjmowania pozycji skorygowanej (ASC). Ćwiczenia nie są środkiem samym w sobie, ale stanowią jedynie uzupełnienie ASC. Jeżeli w czasie badania wstępnego lub na jakimkolwiek etapie leczenia zostanie rozpoznana dysfunkcja ograniczająca lub uniemożliwiająca przyjęcie pozycji skorygowanej, zadaniem ćwiczeń jest również ich usunięcie lub w przypadkach niemożliwych – dążenie do zmniejszenia ich wpływu na ograniczenie ASC. Niemniej jednak, nadrzędną rolą ćwiczeń jest kreowanie sytuacji utrudniających utrzymanie pozycji skorygowanej. Gdy dziecko opanuje ćwiczenia proste, można zwiększać stopień ich trudności poprzez wprowadzanie niestabilnego podłoża lub też większej dynamiki.

W metodzie SEAS przyjmuje się założenie, że jeżeli dziecko będzie w stanie odpowiednio skorygować najpierw jedną płaszczyznę, następnie dwie i docelowo trzy, po czym opanuje umiejętność utrzymania skorygowanej postawy ciała podczas wykonywania różnych zadań ruchowych, a także podczas czynności dnia codziennego, będzie to prowadziło do zwiększenia stabilności kręgosłupa w korekcji, a w konsekwencji – do zmniejszenia ryzyka progresji skrzywienia.

Bardzo ważnym elementem autokorekcji jest ruch elongacyjny.

Kontrola – klucz do jakości ćwiczeń

Kluczowym określeniem w metodzie SEAS jest kontrola. Wynika to z faktu, że istotą wszystkich wykonywanych przez dziecko zadań ruchowych jest świadoma kontrola nad skorygowaną pozycją kręgosłupa i całej postawy ciała. Aby zwiększyć kontrolę nad wykonywanymi ćwiczeniami w metodzie SEAS, wykorzystuje się odpowiednie pytania. Aktywna korekcja postawy ciała zawsze rozpoczyna się w pozycji swobodnej. Zazwyczaj w pierwszej fazie leczenia dziecko nie potrafi określić w tej pozycji położenia swojego kręgosłupa. Poleca się więc mu przejście do pozycji skorygowanej – aktywnej. W ten sposób definiuje się pozycję z np. odtworzoną lordozą lędźwiową (zdj. 4), która wymaga pewnej aktywności mięśni do jej utrzymania. Dziecko poprzez wielokrotną naprzemienną zmianę pozycji ze swobodnej do aktywnej i odwrotnie uczy się świadomej kontroli nad zmieniającym swoje położenie kręgosłupem. Zdefiniowanie pozycji aktywnej pozwala dziecku na określenie, jak powinno wyglądać prawidłowe ustawienie kręgosłupa w danej płaszczyźnie/płaszczyznach oraz jakiej aktywności mięśniowej wymaga utrzymanie tej pozycji. Pytania „Czy jesteś aktywny/aktywna?”, „Czy twój kręgosłup jest w dobrej pozycji?” pozwalają terapeucie na zorientowanie się, czy dziecko jest w stanie zróżnicować pozycję kręgosłupa oraz postawę ciała między pozycją swobodną/zrelaksowaną a pożądaną, skorygowaną we właściwy sposób pozycją aktywną.

Jeżeli dziecko prawidłowo różnicuje pozycję aktywną i swobodną, kolejnym zadawanym mu pytaniem jest: „Czy twoja sylwetka jest bardziej symetryczna niż wcześniej?”. Przy czym w pierwszej fazie leczenia pytanie może brzmieć: „Czy widzisz (np. patrząc w lustro), że twoja sylwetka jest bardziej symetryczna?”. W dalszych etapach leczenia zadaje się pytanie „Czy czujesz, że twoja sylwetka jest bardziej symetryczna niż wcześniej?”. W ten sposób wprowadza się umiejętność odczuwania pozycji kręgosłupa bez kontro...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    Dariusz Czaprowski

    Dr hab. n. k. f., prof. OSW, Profesor na Wydziale Fizjoterapii Olsztyńskiej Szkoły Wyższej im. Józefa Rusieckiego. Kierownik Centrum Postawy Ciała w Olsztynie. Autor ponad 90 prac naukowych opublikowanych m.in. w European Spine Journal, Scoliosis and Spinal Disorders, Manual Therapy, Physical Therapy in Sport, Journal of Back and Musculoskeletal Rehabilitation. Uczestnik ponad 30 kursów specjalistycznych z zakresu m.in. leczenia deformacji i zespołów bólowych kręgosłupa (m.in. Scientific Exercise Approach to Scoliosis and Scoliosis (SEAS), Mediolan, Włochy; Physiotherapy of ApiFix patients course, Tel Awiv, Izrael, Funkcjonalna Indywidualna Terapia Skolioz (FITS); Metoda Mechanicznego Diagnozowania i Terapii wg McKenziego; Anatomy Trains Myofascial Meridians). Członek Society on Scoliosis Orthopaedic and Rehabilitation Treatment (SOSORT), w tym przewodniczący Polskiej Grupy SOSORT; International Research Society of Spinal Deformities (IRSSD); Komitetu Rehabilitacji, Kultury Fizycznej i Integracji Społecznej Polskiej Akademii Nauk; Polskiego Towarzystwa Fizjoterapii oraz Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji.

    Mateusz Kozinoga

    Dr; Klinika Chorób Kręgosłupa i Ortopedii Dziecięcej, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego, Poznań, Rehasport Clinic, Poznań
     

    Łukasz Stoliński

    dr; Centrum Chorób Kręgosłupa, Skierniewice
     

    Tomasz Kotwicki

    Prof. dr hab.; Klinika Chorób Kręgosłupa i Ortopedii Dziecięcej, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego, Poznań