Dołącz do czytelników
Brak wyników

Koncepcja integracji sensorycznej jako czynnik stymulacji rozwojowej dziecka z deficytem psychoruchowym

Artykuły z czasopisma | 9 września 2015 | NR 64
21

Założenia integracji sensorycznej (sensory integration – SI) skierowane są głównie na wyrównywanie zaburzeń funkcjonowania poszczególnych układów i systemów rozwijającego się dziecka. Integracja sensoryczna powinna być prowadzona po wcześniejszych kompleksowych konsultacjach medycznych, fizjoterapeutycznych i pedagogiczno-psychologicznych. Celem artykułu jest ocena skuteczności oddziaływania koncepcji SI na poprawę zdolności ruchowych, koordynacyjnych i funkcjonowania układów proprioceptywnego, przedsionkowanego, dotykowego i słuchowego siedmioletniego chłopca z deficytem psychoruchowym. 

Chłopiec poddany został zajęciom SI w wymiarze jednej godziny w tygodniu w wielkopolskim specjalistycznym ośrodku wspierania rozwoju. Ćwiczenia były prowadzone ze zmienną intensywnością i poziomem trudności, adekwatnie do zdolności i preferencji zmysłowych dziecka. Zastosowanie zajęć SI wpłynęło pozytywnie na podstawowe zdolności funkcjonalne u badanego chłopca. 

POLECAMY

Integracja sensoryczna uważana jest za jedną z nowatorskich koncepcji ukierunkowanych na szeroko pojęte wspomaganie rozwoju dziecka. Jej założenia skierowane są głównie na wyrównywanie zaburzeń funkcjonowania poszczególnych układów i systemów rozwijającego się dziecka. Powszechnie stosowana jest ona w wielu specjalistycznych ośrodkach w Polsce jako metoda towarzysząca zajęciom rehabilitacyjnym skierowanym na minimalizację zaburzeń strukturalnych i funkcjonalnych [1].

Koncepcja integracji sensorycznej jest metodą oddziaływań terapeutycznych, której twórczynią jest dr Jean Ayres – terapeuta, psycholog, pracownik naukowy Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles. Jean Ayres przez okres zawodowego rozwoju zgłębiała wiedzę w dziedzinie neurofizjologii i psychologii rozwojowej dziecka. To ona, pracując w Centrum Badawczym Dysfunkcji Sensoryczno-Integracyjnych, stworzyła kwestionariusz diagnostyczny dziecka z deficytami w zakresie integracji sensorycznej, który dziś powszechnie używany jest jako pomoc diagnostyczna dzieci z deficytami układowymi na całym świecie. Na podstawie stworzonego kwestionariusza i licznych doświadczeń zawodowych Jean Ayres stała się propagatorką SI w wielu specjalistycznych ośrodkach na świecie [2].

Terapia SI powinna być prowadzona po wcześniejszych, kompleksowych konsultacjach medycznych, fizjoterapeutycznych i pedagogiczno-psychologicznych dziecka wykonanych przez wykwalifikowanych terapeutów koncepcji SI.

Do podstawowych badań w zakresie SI należą: 

  • ocena swobodnego zachowania dziecka w różnych środowiskach, 
  • ocena stanu funkcjonalnego dziecka zebrana na podstawie wyników 18 testów południowokalifornijskich (Southern California Sensory Integration Tets – SCSIT), 
  • próby kliniczne będące częścią diagnozy SI, 
  • szczegółowy wywiad z opiekunami dziecka z uwzględnieniem kwestii prenatalnych, perinatalnych i postnatalnych, preferencji i zaburzeń dziecka zaobserwowanych w jego codziennej aktywności, eksploracji w różnych środowiskach, 
  • ocena funkcji motorycznych dziecka w odniesieniu do przyjętych norm rozwojowych i wyniki badań medycznych [3].

Cel pracy

Celem pracy była ocena stanu funkcjonalnego siedmioletniego chłopca z deficytem psychoruchowym oraz ocena skuteczności oddziaływania koncepcji integracji sensorycznej na poprawę zdolności ruchowych, koordynacyjnych i funkcjonowania układów proprioceptywnego, przedsionkowanego, dotykowego i słuchowego, adekwatnie do wyznaczonych norm wiekowych.

Materiał badawczy

Ocena dotyczyła siedmioletniego chłopca ze stwierdzonymi deficytami w zakresie układów: proprioceptywnego, przedsionkowego, dotykowego i słuchowego. W tym celu dokonano obserwacji swobodnego zachowania dziecka, oceny jego umiejętności rozwiązywania zadań o zróżnicowanym stopniu trudności oraz angażowania wymienionych wyżej układów w realizację poszczególnych zadań. W celu dokładnej diagnozy, wskazania stopnia i zakresu występujących deficytów występujących u badanego chłopca wykorzystano kwestionariusze zaburzeń modulacji i przetwarzania informacji sensorycznej, wykonano testy SCSIT, próby kliniczne, dokonano obserwacji w sytuacjach zadaniowych. Diagnoza objęła jakość napięcia mięśniowego, mechanizmy równoważne, pracę oczu, koordynację ruchową i symptomy przetrwałych odruchów tonicznych. Po dokonaniu wszechstronnej diagnozy rozpoczęto terapię dziecka.

Terapia trwała od września 2014 r. do stycznia 2015 r. Po zakończonym procesie czteromiesięcznej terapii wspomagającej, dyplomowany terapeuta terapii SI wykonał rediagnozę funkcjonalnej oceny umiejętności dziecka. 

Metoda badawcza

Chłopiec poddany został zajęciom integracji sensorycznej w wymiarze jednej godziny w tygodniu w wielkopolskim specjalistycznym ośrodku wspierania rozwoju. Zajęcia prowadzone były przez dyplomowanego terapeutę SI. Specjalista po dokonaniu szczegółowej obserwacji szczególną uwagę skierował na dobór ćwiczeń stymulujących układ przedsionkowy, proprioceptywny, dotykowy i słuchowy. Ćwiczenia były prowadzone ze zmienną intensywnością i poziomem trudności, adekwatnie do zdolności i preferencji zmysłowych dziecka. 

Aby zwiększyć zakres oddziaływania prowadzonej terapii i szeroko rozumianej stymulacji, ćwiczenia były realizowane jako naprzemienne stymulacje systemów przetwarzania informacji dotkniętych deficytem. Bowiem dopiero odpowiednio zindywidualizowana terapia, z uwzględnieniem możliwości układowych dziecka i odpowiedni harmonogram sekwencji ćwiczeń powoduje akcelerację, kompensację w zakresie nabywania zaburzonych bądź brakujących umiejętności [4].

W celu przybliżenia działań terapeutycznych, poniżej znajduje się opis zaburzeń występujących w poszczególnych układach wraz z przykładami ćwiczeń z zakresu prowadzonej terapii w stosunku do siedmioletniego dziecka z zaburzeniami w zakresie procesów integracji sensorycznej.

Układ przedsionkowy

Układ przedsionkowy (błędnik i jądra przedsionkowe w pniu mózgu) znajduje się w uchu wewnętrznym człowieka i według założeń SI stanowi podstawę do stymulacji innych zmysłów, gdyż inne rodzaje doznań sensorycznych są przetwarzane w odniesieniu do układu przedsionkowego.

Układ przedsionkowy ma ścisłe połączenia z: móżdżkiem (który odpowiada m.in. za koordynację i płynność ruchów), mięśniami gałek ocznych (odpowiada za ruch gałek w poziomie, pionie, po skosie oraz za konwergencję), tworem siatkowatym znajdującym się w pniu mózgu, odpowiadającym za pobudzenie i hamowanie układu nerwowego, z neuronami ruchowymi rdzenia kręgowego, z mięśniami prostownikami kończyn, mięśniami prostownikami okolic karku, szyi i odcinka piersiowego, narządem słuchu – ślimakiem przez wspólny nerw przedsionkowo-ślimakowy, korą mózgową (płatem skroniowym, a szczególnie obszarami odpowiadającym za słuch i mowę) [4, 5].

Charakterystyka zaburzeń układu przedsionkowego u badanego chłopca:

  • zaburzenia kontroli ruchów związanych z przyspieszeniami liniowymi i kątowymi, 
  • nieprawidłowe/nieadekwatne odbieranie informacji związanych z działaniem siły grawitacji,
  • zaburzenia w zakresie orientacji w położeniu ciała w stosunku do powierzchni ziemi (w pozycji innej niż pozycja pozioma/pionowa),
  • nieprawidłowości w utrzymywaniu prawidłowego napięcia mięśniowego tułowia podczas aktywności oporowych,
  • zaburzenie koordynacji pracy obu oczu,
  • zaburzenia w zakresie prawidłowej organizacji wokół linii środkowej ciała podczas ruchów ciała w przestrzeni,
  • brak poczucia bezpieczeństwa grawitacyjnego,
  • zaburzony rozwój mowy,
  • zaburzenia pracy autonomicznego układ nerwowego (pracy przewodu pokarmowego, towarzyszący odruch wymiotny po pracy w określonych pozycjach ciała w przestrzeni).
Zdj. 1. Stymulacja układu przedsionkowego z ukierunkowaniem na stabilizację dynamiczną w warunkach niestałości grawitacyjnej. W przedstawionym ćwiczeniu został zastosowany zewnętrzny bodziec ruchowy o różnicowanym przyspieszeniu liniowym i kątowym, z użyciem niestabilnego podłoża. Zadaniem chłopca było przekraczanie linii środkowej ciała przez realizację zadania przekładania kolorowych spinaczy we wskazane przez terapeutę miejsca na ruchomej platformie do terapii SI (budowanie napięcia centralnego, słuchania poleceń i terapia zaburzeń w zakresie niepewności grawitacyjnej) 

 

Zdj. 2. Integracja Tonicznego Odruchu Błędnikowego (TOB) w pozycji leżenia tyłem na niestabilnym podłożu jako element poprawy zaburzeń równowagi statycznej i koordynacji ruchowej, wyrównywanie zaburzeń okoruchowych związanych z percepcją wzrokową i percepcją przestrzeni, stymulacja w zakresie zdolności tworzenia sekwencji ruchowych, wyrównywaniem niedojrzałości funkcjonalnej układu przedsionkowego i związanych z nim szlaków nerwowych i ruchowych 

Układ proprioceptywny

Układ ten odpowiedzialny jest za dostarczanie informacji z mięśni, stawów, więzadeł o pozycji części ciała oraz ruchach ciała w przestrzeni, pracy w łańcuchach otwartych i zamkniętych. Impulsy proprioceptywne pozwalają na rozpoznanie pozycji ciała bez konieczności patrzenia i upewniania się, w jakim jest położeniu. Działanie takie jest niezbędne do płynnego i efektywnego wykonywania ukierunkowanych ruchów (np. poruszania w ciemnym pomieszczeniu). Zmysł propriocepcji jest ściśle związany ze zmysłem dotyku i układem przedsionkowym. Z tego powodu często zwykło mówić się o przetwarzaniu dotykowo-proprioceptywnym lub przedsionkowo-proprioceptywnym [6]. 

Charakterystyka zaburzeń układu proprioceptywnego u badanego chłopca:

  • zaburzenia odczuwania ciężaru ciała i poszczególnych jego części w przestrzeni,
  • zaburzenia w zakresie wytwarzania odruchów prostowania i równowagi, które służą prawidłowej motoryce i przyczyniają się do przeciwdziałania sile grawitacji,
  • zaburzenia poruszania poszczególnych części ciała bez kontroli wzroku,
  • zaburzenia w zakresie wykonywania ruchów precyzyjnych,
  • zaburzenia położenia narządów jamy ustnej podczas mówienia (dodatkowo zostały zainicjowane zajęcia z logopedą w tym samym ośrodku),
  • zaburzenia w zakresie somatognozji,
  • niepotwierdzona lateralizacji. 
Zdj. 3. Stymulacja układu proprioceptywnego ze szczególnym ukierunkowaniem na budowanie prawidłowych odruchów prostowania i równowagi dynamicznej, poruszania poszczególnych części ciała bez kontroli wzroku. W dalszej części ćwiczenie zostało uzupełnione o zadania poznawcze, wymagające zaangażowania wyższych ośrodków korowych mózgu dziecka (np. rozwiązywanie zadań poznawczych) 

Układ dotykowy

Jest jednym z najwcześniej rozwijających się zmysłów. Wyróżnia się dwa rodzaje dotyku:

  • dotyk pierwotny (protopatyczny) – odpowiada za świadomość dotykania i odpowiedzialny jest za ochronę przed niebezpiecznymi zewnętrznymi bodźcami dotykowymi, dominuje w okresie niemowlęcym;
  • dotyk różnicujący (epikrytyczny) – odbiera precyzyjne informacje dotykowe, np. różnicę w fakturze, kształci...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy