Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowoczesne metody fizjoterapii

15 stycznia 2018

NR 81 (Marzec 2017)

Koncepcja PNF podstawą treningu funkcjonalnego

0 347

Trening funkcjonalny od lat jest używany w przygotowaniu motorycznym. Wzrost jego popularności datuje się na późne lata 80. i wczesne 90. XX w., kiedy zrezygnowano z ćwiczeń na sprzęcie o stałej, określonej osi na rzecz ćwiczenia bardziej fundamentalnych wzorców. Gary Gray i Vern Gambetta byli liderami tej zmiany pokazującej, jak powinno się trenować sportowców i klientów indywidualnych. W przypadku każdej zmiany myślenia występują kontrowersje dotyczące postrzegania treningu funkcjonalnego, jednakże jego podstawą powinno być przede wszystkim poprawienie ogólnej jakości ruchu. W celu prawidłowego funkcjonowania organizmu musi zaistnieć spoistość między mięśniami, stawami i układem nerwowym

Kiedy patrzy się na jakiekolwiek ćwiczenie, warto przyjrzeć się i zrozumieć ruch wchodzący w skład tego ćwiczenia. Ważne jest, że niektóre z podstawowych zasad są włączone poprzez trening w celu uzyskania i utrzymania prawidłowej mechaniki ruchu. Głównym celem treningu funkcjonalnego jest polepszenie jakości ruchu, a prawidłowy ruch bazuje na równowadze pomiędzy mobilnością a stabilnością. Równowaga ta wymaga efektywnej komunikacji proprioceptywnej pomiędzy mięśniami a stawami. Jeśli nie ma wyżej wymienionej równowagi, wzorce ruchowe będą upośledzone. Dysfunkcja ta często może być związana z zaburzeniem w obrębie systemu nerwowo-mięśniowego. Polepszenie tego systemu powinno zatem stworzyć bardziej optymalne środowisko dla zaistnienia efektywnego ruchu. W celu poprawy efektywności systemu nerwowo-mięśniowego w koordynacji ruchu powinno się stosować koncepcję proprioceptywnej facylitacji nerwowo-mięśniowej (prorioceptive neuromuscular facilitation – PNF).

Techniki PNF funkcjonują już od późnych lat 30.–40. XX w. Neurolog Herman Kabat zaczął używać technik proprioceptywnych z młodymi osobami po porażeniu mózgowym i innymi kondycjami neurologicznymi. Doszedł do wniosku, że stymulując dystalne segmenty, proprioceptory w bardziej proksymalnych segmentach ciała były pobudzane. Jego celem było stworzenie i utrwalenie ruchu w obszarach, gdzie system neurologiczny jest osłabiony. Jego techniki były oparte o zasady irradacji, unerwienia reciprokalnego (przeciwstawnego) i wyładowaniu następczym wchodzących w skład praw Sherringtona. Prawa te opisują rytmiczne i odruchowe działania, które prowadzą do skoordynowanych ruchów.

Torowanie nerwowo-mięśniowe używa systemu proprioceptywnego w celu ułatwienia bądź hamowania skurczu mięśniowego. Jedna z pionierek tej metody – Dorothy Voss określiła ją jako metodę sprzyjającą czy przyspieszającą odpowiedź mechanizmu nerwowo-mięśniowego poprzez stymulację proprioceptorów. By ruch mógł wystąpić, mięśnie muszą pracować synergistycznie. Wymaga to, by mięśnie miały odruchową zdolność do skurczu i rozluźnienia w celu wykonania podstawowych ruchów. Fundamentalne ruchy, takie jak przysiad, wykrok, przejście nad przeszkodą, są wzorcami PNF, które polegają na zdolności organizmu do efektywnego stworzenia i kontrolowania mobilności i stabilności we wszystkich segmentach ciała, w których zachodzą wyżej wymienione ruchy. Kiedy ruchy te zaczynają być kompensowane, często może być to spowodowane zaburzeniem w systemie proprioceptywnym, prowadzącym do tego, że skurcze mięśniowe są hamowane lub nie są wspomagane w odpowiednim momencie. Prowadzi to do nieumiejętności w stworzeniu równowagi pomiędzy mobilnością a stabilnością. Polepszenie tej równowagi jest podstawą treningu funkcjonalnego.

Problemem, z którym w dzisiejszych czasach boryka się większość specjalistów w dziedzinie ruchowej (ortopedzi, trenerzy, rehabilitanci itd.), są pacjenci, którzy chcą być aktywni ruchowo, a którzy utracili zdolność wykonania fundamentalnych wzorców ruchowych. Podstawowe ruchy, w skład których wchodzą przysiad, wykrok, przejście, sięganie, stały się mniej efektywne za sprawą siedzącego trybu życia, przyzwyczajeń, nieprawidłowo prowadzonego procesu treningowego czy kontuzji. Stąd też stwierdzenie, że siedzenie to dziś nowe palenie. Prowadzi to do powstawania kompensacji, które poświęcają mobilność i/lub stabilność w celu wykonania ruchu. Dla przykładu, zgodnie z koncepcją współzależności regionalnej (joint by joint approach), osoba ze słabą mobilnością bioder, poświęci stabilność odcinka lędźwiowego kręgosłupa w celu wykonania przysiadu czy wykroku. Koncepcja ta przedstawia, jaką główną cechą (mobilnością czy stabilnością) powinien charakteryzować się dany staw. Jak widać, stawy o przeciwnych cechach przeplatają się ze sobą na zmianę. Stąd, gdy danemu stawu brakuje odpowiedniej dozy jego przewodniej cechy (mobilności bądź stabilności), będzie się ona objawiać w sąsiadującym segmencie, który powinien charakteryzować się zupełnie odwrotną cechą. Dlatego ważne jest, by w pierwszej kolejności zająć się właśnie zniwelowaniem tych kompensacji i przywróceniem prawidłowego wzorca ruchowego, nim zacznie się skupiać na kształtowaniu siły w tym wzorcu.

Przed przepisaniem danych technik PNF ważne jest, by zidentyfikować, który z podstawowych wzorców ruchu należy poprawić. Zaczynając od oceny przysiadu, wykroku, uniesienia kolana/przejścia, można określić, który wzorzec jest najbardziej dysfunkcyjny. Z pomocą przychodzą różne rodzaje oceny funkcjonalnej, które pozwolą określić, w którym wzorcu występuje największy deficyt. Kiedy już zostanie on zidentyfikowany, następnym krokiem jest określenie, czy jest to wynik braku mobilności czy stabilności. Pozwoli to na bardziej efektywną implementację i progresję technik PNF. Jeśli jednak podstawowe wzorce ruchowe nie ulegną poprawie, znaczy to, że nie do końca dobrano najbardziej skuteczną technikę. Dobranie odpowiednich technik PNF mocno zależy od oczekiwanego efektu. Często PNF jest używane do poprawy elastyczności, siły i koordynacji, podczas gdy deficyt znajduje się w poszczególnym obszarze. Uważa się, że nauka i wzmocnienie powtarzanych wzorców PNF zwiększają koordynację i stabilność stawu oraz kontrolę nerwowo-mięśniową. Ta sama filozofia powinna być włączona podczas treningu funkcjonalnego, by efektywnie wpływać na poprawione programowanie motoryczne.

Rys. 1.  Koncepcja współzależności regionalnej

Zasady stosowania technik PNF

Istnieją powszechne zasady, które powinny być wykorzystane podczas stosowania technik PNF. Pierwsza to kompletne zrozumienie celów, jaki chce się osiągnąć daną techniką. Wskazówki słowne i wzrokowe są niezbędne, by aktywować prawidłową odpowiedź nerwowo-mięśniową podczas aktywności. Fizjoterapeuta bądź trener powinien ustawić się w najbardziej optymalnej pozycji, by móc cały czas kontrolować i poprawiać osobę ćwiczącą. Dystalne segmenty powinny być pobudzone jako pierwsze, aby zapewnić możliwość wystąpienia prawidłowej irradacji w całym organizmie, co jest jedną z najbardziej fundamentalnych zasad metody PNF.

Techniki PNF dzieli się na dwa obszary – wzmacniające i rozciągające techniki i wzorce. Głównym celem jest poprawa wzorców ruchowych, tak więc progresja z podstawowych technik rozciągających i wzmacniających do bardziej złożonych wzorców jest bardzo ważna. Ustanowienie odpowiedniej mobilności stawu musi wystąpić przed jego wzmacnianiem w celu stworzenia efektywnej facylitacji nerwowo-mięśniowej. Zapewnienie odpowiedniej mobilności pozwoli na bardziej efektywne przejście do treningu funkcjonalnego. Jeśli prawidłowa mobilność nie zostanie osiągnięta, podczas treningu mogą pojawić się kompensacje ruchowe. Jednakże określone techniki wzmacniające w warunkach terapeutycznych są zalecane w celu wpływania i utrzymania skurczów mięśniowych.

Metoda PNF została stworzona, by uzyskać maksymalny opór poprzez cały zakres ruchu podstawowego wzorca ruchowego. Ruch zaczyna się w ułożeniu stawu, w którym jest on najsilniejszy i stopniowo przechodzi się do ułożenia, w którym jest on coraz słabszy. Torowanie nerwowo-mięśniowe zawiera wzorce ruchowe, które są diagonalne i spiralne w naturze i często krzyżują oś ciała. Czynności dnia codziennego, chociażby takie, jak podniesienie butelki wody czy rzucanie bądź kopanie, naturalnie wykorzystują ruchy diagonalne i spiralne.

Techniki używane w stretchingu metodą PNF odwzorowują ruchy i napięcia mięśniowe, jakie występują w wielu rodzajach aktywności fizycznej. Rytmiczna inicjacja jest często używana, by pomóc w edukacji rozpoczęcia danego ruchu. Zawiera fazę pasywną, aktywną z pomocą, aktywną z oporem i zapobiega reaktywnemu stretchingowi. Powolne odwrócenie jest używane, by pomóc w koordynacji agonisty i antagonisty. Wykonane jest przez napięcie antagonisty przeciwko oporowi, po czym następuje ciągnięcie przez agonistę. Wzmacnianie w określonych zakresach ruchu mo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy