Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

4 września 2018

NR 86 (Wrzesień 2017)

Obowiązki fizjoterapeuty w zakresie realizacji podstawowych praw pacjenta

606

Standardy prawne wykonywania zawodu fizjoterapeuty reguluje ustawa z dnia 25 września 2015 r. o zawodzie fizjoterapeuty. Istotną częścią wykonywania tego zawodu, a obecnie 
również standardem ustawowym, jest obowiązek przestrzegania praw pacjenta. Ich naruszenie może skutkować odpowiedzialnością prawną fizjoterapeuty, dlatego tak ważna jest wiedza o nich i ich przestrzeganie.

Fizjoterapeuta to obecnie zawód mający własną ustawę, tj. ustawę z dnia 25 września 2015 r. o zawodzie fizjoterapeuty (Dz. U. poz. 1994), zwaną dalej u.z.f., która reguluje m.in. standardy prawne wykonywania zawodu fizjoterapeuty. Zgodnie z regułą ogólną zawartą w art. 4 u.z.f. fizjoterapeuta powinien wykonywać swój zawód zgodnie z należytą starannością, zgodnie z zasadami etyki zawodowej, poszanowaniem praw pacjenta, dbałością o jego bezpieczeństwo i wykorzystując wskazania aktualnej wiedzy medycznej. Istotną częścią wykonywania zawodu fizjoterapeuty, a teraz również standardem ustawowym, jest obowiązek przestrzegania praw pacjenta. Realizacja praw pacjenta należy do podstawowych obowiązków prawnych każdego podmiotu leczniczego w tym zakładu rehabilitacji leczniczej. W polskim prawie nie ma definicji praw pacjenta. Jedynie zdefiniowane jest pojęcie pacjenta. Za pacjenta zgodnie z definicją ustawową (ustawa o prawach pacjenta) uważać należy osobę zwracającą się o udzielenie świadczeń zdrowotnych lub korzystającą ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych lub osobę wykonującą zawód medyczny. Należy przyjąć, że prawa pacjenta to zespół uprawnień przysługujących człowiekowi (pacjentowi) z tytułu korzystania ze świadczeń zdrowotnych lub ubiegania się o nie. Prawa pacjenta związane są bezpośrednio z korzystaniem ze świadczeń zdrowotnych. Pacjentem jest każda osoba korzystająca ze świadczeń zdrowotnych zarówno odpłatnie, za częściową odpłatnością, jak i nieodpłatnie [tj. pacjenci ubezpieczeni w Narodowym Funduszu Zdrowia (NFZ) i komercyjni]. Podstawowym aktem prawnym regulującym prawa polskiego pacjenta jest ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 186), zwana dalej u.p.p. Prawa pacjenta uregulowane są także bezpośrednio w ustawach dotyczących poszczególnych zawodów medycznych, w tym w ustawie o zawodzie fizjoterapeuty.
 

Do podstawowych ustawowych obowiązków każdego fizjoterapeuty stanowiących korelat praw pacjenta należą: 

  • obowiązek informacyjny, 
  • obowiązek przestrzegania tajemnicy zawodowej,
  • obowiązek prowadzenia i udostępniania dokumentacji medycznej (art. 9 u.z.f.). 

Naruszenie praw pacjenta może skutkować odpowiedzialnością prawną fizjoterapeuty, dlatego tak ważna jest wiedza o nich i ich przestrzeganie.

Obowiązek informacyjny

Fizjoterapeuci udzielają świadczeń zdrowotnych przede wszystkim w ramach podmiotu leczniczego (przychodni, sanatorium itd.), zazwyczaj w wyodrębnionych zakładach lub działach rehabilitacji leczniczej. W każdym podmiocie leczniczym niezależnie od jego rodzaju i formy własności obowiązują te same fundamentalne prawa pacjenta. Jednych z powyższych praw jest prawo do informacji. Informowanie generalnie oznacza przekazywanie określonej treści przez nadawcę do odbiorcy. W ramach prawa pacjenta do informacji należy wyróżnić trzy jego uprawnienia, tj.:

  • prawo do informacji o świadczeniach udzielanych przez świadczeniodawcę medycznego (np. zakład rehabilitacji),
  • prawo do informacji o prawach pacjenta,
  • prawo do informacji o stanie zdrowia.

Pacjenci mają bezwzględne prawo w świetle art. 12 u.p.p. do informacji o rodzaju i zakresie świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot leczniczy, w tym o profilaktycznych programach zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych, realizowanych przez ten podmiot. Udostępnienie powyższej informacji ma być zrealizowane w formie pisemnej, poprzez umieszczenie w lokalu gdzie udzielane są świadczenia zdrowotne w miejscu ogólnodostępnym (np. poprzez wywieszenie przy recepcji wykazu zabiegów wykonywanych). W przypadku realizacji świadczeń gwarantowanych – posiadania umowy z NFZ niezbędna jest wyraźna informacja na ten temat (wymagana tabliczka oraz określenie rodzaju świadczeń, np. oddział pobytu dziennego). W lokalu przy wejściu do zakładu rehabilitacji dobrze jest wywiesić widoczną tablicę z wymienionymi rodzajami udzielanych świadczeń (np. elektroterapia, laseroterapia, magnetoterapia, hydroterapia itd.), a przy okazji ze wskazaniem numeru pokoju lub stanowiska, gdzie wykonywane są takie zabiegi.

Ponadto zgodnie z art. 11 u.p.p. podmiot leczniczy powinien udostępnić informację o ustawowych prawach pacjenta w formie pisemnej, poprzez umieszczenie jej w swoim lokalu w miejscu ogólnodostępnym. W zakładzie rehabilitacji informacja o prawach pacjenta (np. w formie wydruku ustawy lub wyciągu z przepisów) powinna być umieszczona przynajmniej na tablicy przy recepcji. Należy podkreślić, że informacja o prawach pacjenta powinna być umieszczona w każdym podmiocie leczniczym niezależnie od rodzaju udzielanych świadczeń, a także posiadania (lub też nieposiadania) umowy z NFZ.

Obowiązek informacyjny wobec pacjentów określony bezpośrednio w ustawie o zawodzie fizjoterapeuty występuje w dwóch sferach, tj. informacji o prawach pacjenta oraz informacji o stanie zdrowia. Fizjoterapeuta jest bowiem zobowiązany informować pacjenta o jego prawach określonych w przepisach ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Do najważniejszych powszechnych (tj. przysługujących każdemu pacjentowi i w każdym podmiocie leczniczym) praw pacjenta uregulowanych w ustawie o prawach pacjenta należą:

  • prawo do pomocy medycznej w sytuacjach nagłych (tj. zagrożenia życia i zdrowia),
  • prawo do informacji,
  • prawo do wyrażania zgody na świadczenia zdrowotne,
  • prawo do poszanowania intymności i godności pacjenta,
  • prawo dostępu do dokumentacji medycznej.

Poza informacją o prawach pacjenta fizjoterapeuta ma obowiązek udzielić informacji pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu albo osobie bliskiej (np. narzeczonej) lub opiekunowi faktycznemu w zakresie niezbędnym do udzielanych przez siebie świadczeń zdrowotnych (np. o postępach w usprawnianiu pacjenta). Informacja adresowana do pacjenta (lub jego przedstawiciela ustawowego) musi być przede wszystkim przystępna (zrozumiała), a więc przedstawiona w formie uwzględniającej poziom intelektualny odbiorcy. Forma informacji może być w praktyce dowolna, najczęściej jednak będzie ustna. Pacjent może w ramach swojego prawa do samostanowienia zrezygnować z prawa do informacji.

Zgoda na świadczenia zdrowotne

Za najważniejsze prawo pacjenta, a także za najważniejszy obowiązek formalny personelu medycznego należy uznać prawo do wyrażania zgody na świadczenia zdrowotne. Uprawnienie do wyrażania zgody na świadczenia zdrowotne wynika z prawa do samostanowienia pacjenta. Zgodnie z art. 16 u.p.p. pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub do odmowy takiej zgody, po uzyskaniu odpowiedniej informacji. W praktyce funkcjonowania rehabilitacji leczniczej pacjent przy przyjęciu (rozpoczęciu zabiegów) powinien najpierw wyrazić zgodę na wykonywanie konkretnych (rodzaj, okolica ciała, ilość) zabiegów rehabilitacji leczniczej (np. jonoforeza z borowiną na nadgarstek prawy, 10 zabiegów), najlepiej na „gotowym” formularzu (obejmującym określenie świadczeniodawcy, zakres świadczeń i dane oraz podpis pacjenta bądź jego przedstawiciela ustawowego). Przed podpisaniem zgody na zabiegi pacjent powinien mieć możliwość zadania fizjoterapeucie pytań o zabiegi (mechanizm działania, wskazania, skutki), a także zostać poinformowany o przeciwwskazaniach do danego rodzaju zabiegów i o możliwych skutkach ubocznych (np. podniesienie ciśnienia przy zabiegu z wykorzystaniem pola magnetycznego). Pacjent musi znać przedmiot zgody, musi mieć wiedzę o metodzie rehabilitacji i ewentualnym ryzyku zabiegu. Warunkiem prawnej skuteczności zgody pacjenta jest także wyrażenie jej w odpowiedniej, przewidzianej prawem formie i przez uprawniony do tego podmiot. W prawie medycznym należy generalnie wyodrębnić pod względem formy dwa rodzaje zgody na świadczenia zdrowotne, tj. zgodę ustną oraz pisemną. W praktyce ze względów bezpieczeństwa mimo braku bezpośrednio takiego wymogu należy pobierać od pacjenta w zakładzie rehabilitacji zgodę w formie pisemnej.

Zgoda na poszczególne świadczenie zdrowotne powinna być zasadniczo wyrażana przez samego pacjenta, jeżeli jest on pełnoletni i nieubezwłasnowolniony (orzeczeniem sądu) oraz zdolny do świadomego wyrażenia zgody. Jeżeli natomiast pacjent jest małoletni lub całkowicie ubezwłasnowolniony, to wymaga się zgody zastępczej (przedstawiciela ustawowego) bądź zgody podwójnej (gdy pacjent ukończył 16 lat, a nie ukończył 18), tj. zgody pacjenta i jego przedstawiciela ustawowego. Przedstawicielem ustawowym osoby, która nie ukończyła 18 lat, są jej rodzice, jeżeli mają pełnię władzy rodzicielskiej. Z kolei przedstawicielem ustawowym osoby ubezwłasnowolnionej jest opiekun prawny wyznaczony przez sąd. Reasumując – zgoda pacjenta będzie prawnie skuteczna, jeżeli była poprzedzona odpowiednią informacją oraz była:

  • wyrażona świadomie i dobrowolnie,
  • wyrażona uprzednio (tj. przed rozpoczęciem zabiegu),
  • wyrażona w odpowiedniej formie,
  • wyrażona przez osobę uprawnioną.

Udostępnianie dokumentacji medycznej

Każdy fizjoterapeuta jest zobowiązany zachowywać w tajemnicy informacje związane z pacjentem, a uzyskane w związku z wykonywaniem zawodu (tajemnica zawodowa). Tajemnica obejmuje zarówno informacje pisemne, jak i ustne. Naruszenie tajemnicy zawodowej przez fizjoterapeutę skutkuje odpowiedzialnością prawną, jeżeli nie zostały zachowane przesłanki prawne umożliwiające jej ujawnienie (np. zgoda pacjenta, postanowienie sądu).

Do ustawowyc...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy