Dołącz do czytelników
Brak wyników

Aspekty prawne w pracy fizjoterapeuty

29 maja 2019

NR 105 (Maj 2019)

Prawo pacjenta do informacji oraz wyrażenia zgody w zawodzie fizjoterapeuty

314

W artykule omówiono as- pekty prawne związane z obowiązkiem respektowania przez fizjoterapeutę prawa pacjenta do informacji oraz wyrażenia zgody. Wskazano na zakres obowiązków z tym związanych, omówiono sytuacje umożliwiające ograniczenie tych praw oraz skutki prawne ich naruszenia.

Podobnie jak w przypadku pozostałych praw informacja oraz zgoda podnoszą po stronie pacjenta komfort świadczeń zdrowotnych, ale – co znacznie istotniejsze – są co do zasady prawnym warunkiem legalności udzielania świadczeń zdrowotnych. Skutki prawne naruszenia przez fizjoterapeutę obydwu praw mogą być bardzo dolegliwe. 

Prawo pacjenta do informacji 

Obowiązek przekazania pacjentowi informacji poprzedzających udzielenie świadczenia zdrowotnego wynika z kilku aktów prawnych. Artykuł 9 pkt 2 ustawy o zawodzie fizjoterapeuty stanowi: „Fizjoterapeuta jest obowiązany: udzielać informacji pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu albo osobie bliskiej lub opiekunowi faktycznemu w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, w zakresie niezbędnym do udzielanych przez siebie świadczeń zdrowotnych”. W myśl art. 9 ust. 1 i 2 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta: „Pacjent ma prawo do informacji o swoim stanie zdrowia. Pacjent, w tym małoletni, który ukończył 16 lat, lub jego przedstawiciel ustawowy mają prawo do uzyskania od osoby wykonującej zawód medyczny przystępnej informacji o stanie zdrowia pacjenta, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu, w zakresie udzielanych przez tę osobę świadczeń zdrowotnych oraz zgodnie z posiadanymi przez nią uprawnieniami”. 

Zasadniczo dopełnienie obowiązku informacyjnego spoczywa na fizjoterapeucie udzielającym świadczenia zdrowotnego. Nawet jeżeli pacjent trafia do fizjoterapeuty ze skierowaniem lekarskim, pod żadnym pozorem nie można przyjąć, że obowiązek informacyjny zrealizował za fizjoterapeutę lekarz kierujący. Informacje dotyczące udzielanego świadczenia są przekazywane przede wszystkim samemu pacjentowi, zaś w pewnych sytuacjach wskazanym w przepisach osobom trzecim. 

Ważnym kryterium rzutującym na określenie adresata oraz zakres informacji jest wiek pacjenta. Pacjent ma bezpośrednie prawo do uzyskania informacji, jeżeli ma pełną zdolność do czynności prawnych, czyli jest pełnoletni oraz nie jest ubezwłasnowolniony orzeczeniem sądu. W przypadku pacjentów małoletnich, tj. tych, którzy nie ukończyli 18 lat, oraz ubezwłasnowolnionych osobami uprawnionymi do uzyskania informacji są ich przedstawiciele ustawowi. Pacjentowi, który nie ukończył 16. roku życia fizjoterapeuta ma obowiązek udzielać informacji o stanie zdrowia i proponowanym leczeniu tylko w zakresie i formie niezbędnych do prawidłowego przebiegu procesu diagnostycznego lub terapeutycznego (art. 9 ust. 7 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta). W praktyce zawodowej fizjoterapeuty małoletni pacjent powinien w głównej mierze zostać poinformowany o skutkach niestosowania się do zaleceń terapeutycznych. Pozostałe informacje fizjoterapeuta przekazuje przedstawicielowi ustawowemu pacjenta (najczęściej rodzicowi) oraz ewentualnie osobie bliskiej. Jeżeli pacjent nie ukończył 

16 lat lub jest nieprzytomny bądź niezdolny do zrozumienia znaczenia informacji, fizjoterapeuta udziela informacji osobie bliskiej w rozumieniu ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zgodnie z powyższą ustawą (art. 3) za osobę bliską uważa się: małżonka, krewnego do drugiego stopnia lub powinowatego do drugiego stopnia w linii prostej, przedstawiciela ustawowego, osobę pozostającą we wspólnym pożyciu lub osobę wskazaną przez pacjenta.

Przekazywane informacje powinny być formułowane w sposób jasny i czytelny dla adresata, przy uwzględnieniu jego wieku, stopnia rozwoju intelektualnego, stanu zdrowia, ale również stopnia złożoności stosowanych procedur medycznych. Wskazany wyżej w cytowanych przepisach zakres informowania jest szczególnie istotny, jeśli chodzi o wybrane elementy. Pacjent powinien poznać dostępne w jego przypadku metody diagnostyczne oraz terapeutyczne. Jeśli istnieje kilka metod (szczególnie terapii), to po ich przedstawieniu oraz wskazaniu przez fizjoterapeutę na ich skuteczność pacjent ma prawo wybrać tę metodę, która wydaje mu się właściwa. Szczególny nacisk należy położyć na przekazanie pacjentowi informacji związanych z potencjalnymi negatywnymi następstwami terapii. Mając na uwadze, że nawet przy stosunkowo prostych zabiegach mogą się pojawić liczne skutki uboczne (powikłania), rodzi się pytanie, jak wyczerpująca w tym zakresie winna być wiedza przekazana pacjentowi. Oczywiste jest, że pacjent powinien zostać poinformowany o najbardziej typowych (dających się przewidzieć), najczęściej występujących następstwach terapii. 

Znacznie szerszy obowiązek informowania, dotyczący rzadko czy nawet sporadycznie występujących negatywnych następstw, jest związany ze świadczeniami, za których udzieleniem nie przemawiają względy stricte zdrowotne. Posiłkując się orzecznictwem sądowym (dotyczącym obowiązku informacyjnego spoczywającego na lekarzach; jeśli chodzi o fizjoterapeutów, linia orzecznicza dopiero będzie się kształtować), warto wskazać na słuszny pogląd, iż zakres udzielanych pacjentowi informacji musi być uzależniony od rodzaju zabiegu, w szczególności od tego, czy w danym wypadku za jego przeprowadzeniem przemawiają wskazania bezwzględne czy też wskazania względne lub czy jest to jedynie zabieg o charakterze estetycznym. 

Przepisy prawa nie wprowadzają zasadniczo szczególnej formy przekazania przez fizjoterapeutę informacji. W praktyce dominuje forma ustna. Pewnym mankamentem takiej formy informowania jest to, że w przypadku sporu z pacjentem fizjoterapeuta może napotkać problemy związane z udowodnieniem dopełnienia ciążącego na nim obowiązku informacyjnego. Należy podkreślić, iż w razie sporu ciężar udowodnienia faktu przekazania pacjentowi informacji spoczywa na fizjoterapeucie. Mając na uwadze ten wymóg, należy wyrazić postulat, aby przekazanie informacji osobie uprawnionej co do zasady odnotowywać w dokumentacji medycznej. Z uwagi na coraz częstsze przypadki występowania pacjentów z roszczeniami majątkowymi dobrym rozwiązaniem jest przekazywanie przez fizjoterapeutów oprócz informacji ustnej także opracowanych wcześniej informacji pisemnych, których odbiór pacjent potwierdza własnoręcznym podpisem. 

Prawo pacjenta do wyrażenia zgody

Pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub do odmowy takiej zgody po uzyskaniu informacji w zakresie omówionym wyżej (art. 15 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta). Zgodnie z art. 17 ust. 1 przywołanej ustawy pacjent, w tym małoletni, który ukończył 16 lat, ma prawo do wyrażenia zgody na przeprowadzenie badania lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych. W myśl art. 17 ust. 4 ww. ustawy zgoda lub sprzeciw pacjenta mogą być wyrażone ustnie lub poprzez takie zachowanie, które w sposób niebudzący wątpliwości wskazuje na wolę poddania się czynnościom proponowanym przez osobę wykonującą zawód medyczny albo brak takiej woli. Jak wynika z przywołanych norm, warunkiem koniecznym do prawidłowego wyrażenia zgody jest uprzednie zrealizowanie przez fizjoterapeutę obowiązku informacyjnego. Sama zgoda pacjenta udzielona przy braku informacji jest zgodą wadliwą. 

W orzecznictwie sądowym dominuje pogląd, iż zgoda pacjenta (lub innej osoby uprawnionej do jej wyrażenia) powinna być zgodą objaśnioną, poinformowaną, a więc świadomie akceptującą zrozumiałe ryzyko dokonania zabiegu. Sama aprobata pacjenta dla dokonania zabiegu, uzyskana w sytuacji braku uprzedniego udzielenia mu przystępnej informacji, nie może być traktowana jako zgoda w sensie prawnym. Warto wyraźnie podkreślić, iż wyrażenie przez pacjenta świadomej zgody co do zasady zdejmuje z fizjoterapeuty odpowiedzialność z tytułu wystąpienia negatywnych następstw terapii, niezawinionych przez osobę udzielającą świadczeń. 

Zgoda pacjenta nigdy nie rozciąga się na następstwa błędu medycznego czy skutki zwykłej nieostrożności fizjoterapeuty. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 stycznia 2013 r. słusznie wskazał: „Ryzyko, jakie bierze na siebie pacjent, wyrażając zgodę na zabieg operacyjny, obejmuje tylko zwykłe powikłania pooperacyjne, nie można natomiast uznać, by ryzykiem pacjenta były objęte komplikacje powstałe wskutek pomyłki, nieuwagi lub niezręczności lekarza, zwłaszcza – uszkodzenia innego organu, także w sposób przypadkowy i niezam...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy