Dołącz do czytelników
Brak wyników

ODPOWIEDZIALNOŚĆ PRAWNA FIZJOTERAPEUTÓW ZA WYRZĄDZONĄ KRZYWDĘ LUB USZCZERBEK NA ZDROWIU. CZĘŚĆ III

Artykuły z czasopisma | 7 stycznia 2013 | NR 35
29

Aby przybliżyć zasady odpowiedzialności karnej, należy wyjaśnić, że dane zachowanie można uznać za przestępstwo jedynie wówczas, gdy spełnia ono wszystkie przesłanki określone w ustawie, zwane znamionami. Są to cechy nadające danemu zachowaniu charakter występku, a brak którejkolwiek z nich powoduje, że zachowanie podlegające ocenie nie jest karalne

Odpowiedzialność karna fizjoterapeuty w związku z wykonywanymi obowiązkami zawodowymi

Wykonując zawód, nawet przy zachowaniu najwyższej staranności, fizjoterapeuta narażony jest na kontakt z organami ścigania w związku z zawiadomieniami o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, które składają pacjenci lub ich bliscy. W praktyce najczęściej są to zawiadomienia dotyczące:

POLECAMY

  • narażenia na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,
  • wykonania zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta.

Narażenie na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu

Zgodnie z art. 160 § 1 Kodeksu karnego, kto naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo (czyli np. na lekarzu w zakładzie opieki zdrowotnej, do którego zgłasza się pacjent), zagrożenie karą pozbawienia wolności jest surowsze i wynosi od 3 miesięcy do lat 5 (§ 2). Ustawodawca przewidział możliwość popełnienia tego przestępstwa nieumyślnie – w takim przypadku jest ono zagrożone karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. W orzecznictwie wskazuje się, że warunkiem tej odpowiedzialności jest ustalenie, że pożądane zachowanie alternatywne, do którego lekarz był zobowiązany, zapobiegłoby narażeniu człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, np. mimo posiadanych informacji o wystąpieniu objawów niedokrwienia kończyny nie zlecono dalszych badań diagnostycznych, z narażeniem pacjenta na bezpośrednie niebezpieczeństwo powstania ostrego zatoru tętnicy ramiennej w sytuacji, w której wykonanie badań dawało możliwość szybszego rozpoznania tworzącego się zatoru w tętnicy ramiennej i rokowało na powodzenie dalszego leczenia zachowawczego lub operacyjnego1 .

Aby dane zachowanie można było uznać za przestępstwo z art. 160 k.k., konieczne jest ustalenie wystąpienia skutku w postaci bezpośredniego niebezpieczeństwa utraty życia człowieka, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia. Wymóg bezpośredniości nastąpienia skutku należy rozumieć w ten sposób, że musi charakteryzować się wysokim stopniem prawdopodobieństwa spełnienia2 . Bezpośredniość realnie grożącego niebezpieczeństwa oznacza, iż w sytuacji przez sprawcę już stworzonej, a więc bez dalszej akcji z jego strony, istnieje duże prawdopodobieństwo nastąpienia w najbliższej chwili wymienionych skutków3 .

Zatem w sytuacji, w której określone działanie nie byłoby już w stanie zapobiec niebezpieczeństwu utraty życia lub zdrowia pacjenta, nawet gdy osoba wykonująca zawód medyczny zaniecha dokonania czynności, do których była zobowiązana – nie będzie ona ponosiła odpowiedzialności karnej. Kolejną przesłanką odpowiedzialności za umyślne narażenie pacjenta na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu jest świadomość fizjoterapeuty, że ciąży na nim szczególny obowiązek opieki nad osobą zagrożoną i świadomość oraz wola nieudzielenia świadczenia zdrowotnego, a przynajmniej zgoda na to, że poprzez zaniechanie udzielenia świadczenia naraża się zdrowie pacjenta na bezpośrednie niebezpieczeństwo.

Fundamentalnym pojęciem dla przypisania odpowiedzialności za narażenie na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia jest także pojęcie „przeciętnej ostrożności”. Sąd Najwyższy wskazał, że jest to ostrożność, której można wymagać od sprawcy na podstawie normalnej, dającej się przewidzieć, zdolności przewidywania skutków własnego czynu. Dla przypisania sprawcy odpowiedzialności za przestępstwo nieumyślne nie wystarczy jednak samo stwierdzenie, że zachował się on nieostrożnie, konieczne jest bowiem udowodnienie, iż był świadomy tego, że swoim zachowaniem może naruszyć określone reguły ostrożności (przewidywał taką możliwość) bądź też, iż możliwości takiej nie przewidywał, ale w ujęciu obiektywnym mógł ją przewidzieć. Możliwość przypisania sprawcy skutków czynu obejmuje jedynie typowe, a niewykraczające poza możliwość przewidywania, następstwa jego zachowania.

W judykaturze i literaturze4 , jako powszechne przykłady naruszenia reguł ostrożności pozostające w związku przyczynowym z negatywnym skutkiem dla pacjenta, wskazuje się np.:

  • udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w stanie ograniczonej sprawności psychicznej bądź fizycznej,
  • podejmowanie się czynności zawodowych pomimo braku odpowiedniej wiedzy i doświadczenia,
  • opieranie się na powszechnie przyjętej praktyce, pomimo że jest ona błędna,
  • naruszenie reguły ostrożności, która miała zapobiec narażeniu pacjenta na niebezpieczeństwo5 .

 

  1. Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Karna z dnia 7 grudnia 2006 r., sygn. akt: V KK 91/06. Opublikowany: Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna rok 2007, Nr 2, poz. 18, str. 62 LEGALIS.
  2. Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Karna z dnia 3 grudnia 1999 r., sygn. akt: II KKN 377/97. Opublikowany: Krakowskie Zeszyty Sądowe rok 2000, Nr 5, poz. 18, str. 13 LEGALIS.
  3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1973 r., sygn. akt: Rw 902/73. Opublikowany: Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Wydawnictwo Prokuratury Generalnej rok 1974, Nr 2, poz. 24.
  4. Augustyn R.Zarys metodyki obrony lekarza w postępowaniu karnym w sprawach o błąd medyczny. Wydawnictwo i Drukarnia UNI-DRUK, Poznań 2010.
  5. Zoll A. Kodeks Karny. Komentarz. Część ogólna. Tom I. Wydanie II. Zakamycze 2004; s. 153.

Wykonanie zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta

Zgodnie z art. 192 Kodeksu karnego, „Kto wykonuje zabieg leczniczy bez zgody pacjenta, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego”. Przedmiotem ochrony jest wolność człowieka w zakresie decydowania o poddaniu się leczeniu i sposobach tego leczenia. Oznacza poszanowanie woli jednostki na tym odcinku życia. Ustawa przyznaje pierwszeństwo woli pacjenta nawet nad celem leczniczym działań korzystnych w jego sprawie. Przepis potwierdza w ten sposób założenia ustaw medycznych regulujących wykonywanie w szczególności zabiegów leczniczych – Ustawy z 25 grudnia 1997 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn. Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 ze zm.), wg której zabiegi lecznicze (świadczenia medyczne) odbywają się za zgodą pacjenta; Ustawy z 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 ze zm.); Ustawy z 19 lipca 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 535 ze zm.); Ustawy z 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. Nr 169, poz. 1411)6 .

Przestępstwo to można popełnić poprzez wykonywanie zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta. Zabieg leczniczy będzie tu rozumiany jako każda czynność lecznicza (świadczenie zdrowotne) wykonywana od etapu profilaktyki, diagnozy, poprzez leczenie aż do rehabilitacji. Będą to czynności polegające na naruszeniu integralności cielesnej pacjenta.

Zgoda jest prawnie skuteczna wówczas, gdy zostaje wyrażona świadomie, co oznacza także to, że przed jej wyrażeniem pacjent został szczegółowo – w zrozumiały dla niego sposób – poinformowany o wszelkich aspektach i ryzyku wiążących się z zabiegiem. Postuluje się, aby zgoda taka została przez pacjenta wyrażona na piśmie!

W kontekście ponoszenia odpowiedzialności za wykonywanie zawodu fizjoterapeuty – czy to na płaszczyźnie prawa karnego, czy też cywilnego – brak jest, jak np. w przypadku zawodu lekarza, czytelnych reguł czy kryteriów, jakimi powinni kierować się fizjoterapeuci, przyjmując zgodę pacjenta na wykonanie na nim zabiegu czy też określonych czynności rehabilitacyjnych. Dlatego też w tym wypadku zastosowanie znajdą ogólne reguły określone w prawie cywilnym dotyczące oświadczeń woli oraz ewentualnych wad oświadczeń woli. Wola pacjenta może być bowiem wyrażona przez każde zachowanie, a zatem w dowolnej formie. Jednak aby uchronić się przed ewentualnymi roszczeniami pacjentów czy ich bliskich, zgodę taką należy dla późniejszych celów dowodowych uzyskać na piśmie, tj. zadbać, aby była ona potwierdzona własnoręcznym podpisem pacjenta bądź jego przedstawiciela ustawowego.

Przyjęcie, że zgoda pacjenta na określony zabieg medyczny czy rehabilitacyjny jest przejawem woli podobnym do oświadczenia woli, oznacza, iż do tego przejawu woli znajdują odpowiednie zastosowanie przepisy dotyczące oświadczeń woli, a w szczególności w grę wchodzą przepisy regulujące skutki złożenia wadliwego oświadczenia woli (art. 82 i nast. k.c.) oraz normujące formę czynności prawnych (art. 73 i nast. k.c.). Wobec braku uregulowania ustawowego skutków prawnych niezachowania pisemnej formy zgody pacjenta na zabieg oraz na zastosowanie metody leczenia lub diagnostyki stwarzającej zwiększone ryzyko dla pacjenta, należy sięgnąć do art. 74 § 1 k.c. Zgodnie z powołanym przepisem nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która – z jakichkolwiek powodów – znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych (art. 82 k.c.). W orzecznictwie i literaturze podkreśla się, że powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest swobodne, gdy zarówno sam proces decyzyjny, jak i uzewnętrznienie woli nie były zakłócone przez destrukcyjne czynniki wynikające z aktualnych właściwości psychiki lub procesu myślowego w sposób wyłączający autonomiczne, czyli wolne – w znaczeniu „suwerenne” (swobodne) – działanie. Inaczej mówiąc, podstawowym kryterium jest tu całkowite zniesienie zdolności wyboru między taką lub inną decyzją. Chodzi przy tym tylko o takie źródło zakłóceń, które znajduje się wewnątrz osoby składającej oświadczenie woli, a nie o czynniki czysto zewnętrzne, pod wpływem których oświadczenie zostało złożone7 .

Stan wyłączający swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli może być rozumiany tylko jako stan, w którym możliwość wolnego wyboru jest całkowicie wyłączona. Sugestia osób trzecich nie wyłącza swobody powzięcia decyzji8 .

Zatem w przypadku usług medycznych, gdy zgoda pacjenta została udzielona w formie innej niż pisemna, fakt udzielenia zgody jest możliwy do udowodnienia za pomocą wszystkich dostępnych środków dowodowych, gdyż fakt dokonania czynności prawnej w postaci udzielenia zgody będzie uprawdopodobniony za pomocą pisma, jakim może być dokumentacja medyczna pacjenta bądź załączone do dokumentacji skierowanie dostarczone przez pacjenta itp.

Ochrona danych osobowych w ZOZ

Każdy podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych jest obowiązany prowadzić, przechowywać i udostępniać dokumentację medyczną w sposób określony poniżej oraz zapewnić ochronę danych zawartych w tej dokumentacji.

  1. Szwarczyk M., Michalska-Warias A., Piórkowska-Flieger J., Bojarski T. (red.). Kodeks karny. Komentarz. Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2010.
  2. Dmowski S., Rudnicki S. Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna. Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2009.
  3. Postanowienie SN z 21 kwietnia 2004 r., III CK 523/2002, LexPolonica nr 1852456.

Dokumentacja medyczna zawiera dane osobowe pacjenta, a w szczególności informacje o jednej z najbardziej intymnych sfer życia człowieka, a mianowicie – zdrowiu. Z tego względu zakład opieki zdrowotnej obowiązany jest zapewnić ochronę danych w niej zawartych. Ochrona danych polega na stworzeniu takich warunków przechowywania dokumentacji medycznej, aby nie miały do niej dostępu osoby niepowołane. Podobna norma wynika z art. 23 ust. 2 i art. 24 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Kwestie normujące rodzaje i zakres dokumentacji medycznej oraz sposób jej przetwarzania, uwzględniając rodzaje podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, a także konieczność zapewnienia realizacji prawa dostępu do dokumentacji medycznej, rzetelnego jej prowadzenia oraz ochrony danych i informacji dotyczących stanu zdrowia pacjenta określać winny stosowne rozporządzenia wydane na podstawie art. 30 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.

Uprawnienie pacjenta do ochrony jego danych jest uprawnieniem konstytucyjnym. Zgodnie z art. 51 ust. 1. konstytucji, nikt nie może być obowiązany inaczej niż na podstawie ustawy do ujawniania informacji dotyczących jego osoby.

Mocą ust. 2 i 3 władze publiczne nie mogą pozyskiwać, gromadzić i udostępniać innych informacji o obywatelach niż niezbędne w demokratycznym państwie prawnym, przy czym każdy ma prawo dostępu do dotyczących go urzędowych dokumentów i zbiorów danych. Ograniczenie tego prawa może określić ustawa.

Każdy ma również prawo do żądania sprostowania oraz usunięcia informacji nieprawdziwych, niepełnych lub zebranych w sposób sprzeczny z ustawą. Zakłady opieki zdrowotnej zatem, niezależnie od formy, w jakiej są prowadzone, są zobowiązane do przestrzegania przepisów ustawy o ochronie danych osobowych9 .

Zgodnie z art. 6. tej ustawy za dane osobowe uważa się wszelkie informacje dotyczące zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osoby fizycznej. Osobą możliwą do zidentyfikowania jest osoba, której tożsamość można określić bezpośrednio lub pośrednio, w szczególności przez powołanie się na numer identyfikacyjny albo jeden lub kilka specyficznych czynników określających jej cechy fizyczne, fizjologiczne, umysłowe, ekonomiczne, kulturowe lub społeczne. Informacji nie uważa się za umożliwiającą określenie tożsamości osoby, jeżeli wymagałoby to nadmiernych kosztów, czasu lub działań.

Przetwarzanie danych osobowych o stanie zdrowia

Na mocy art. 27 ustawy o ochronie danych osobowych zabrania się przetwarzania danych ujawniających pochodzenie rasowe lub etniczne, poglądy polityczne, przekonania religijne lub filozoficzne, przynależność wyznaniową, partyjną lub związkową, jak również danych o stanie zdrowia, kodzie genetycznym, nałogach lub życiu seksualnym oraz danych dotyczących skazań, orzeczeń o ukaraniu i mandatów karnych, a także innych orzeczeń wydanych w postępowaniu sądowym lub administracyjnym.

Przetwarzanie tych danych jest jednak dopuszczalne, jeżeli:

  1. Osoba, której dane dotyczą, wyrazi na to zgodę na piśmie, chyba że chodzi o usunięcie dotyczących jej danych,
  2. Przepis szczególny innej ustawy zezwala na przetwarzanie takich danych bez zgody osoby, której dane dotyczą, i stwarza pełne gwarancje ich ochrony,
  3. Przetwarzanie takich danych jest niezbędne do ochrony żywotnych interesów osoby, której dane dotyczą, lub innej osoby, gdy osoba, której dane dotyczą, nie jest fizycznie lub prawnie zdolna do wyrażenia zgody, do czasu ustanowien...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy