Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

19 lipca 2018

NR 69 (Luty 2016)

Osteopatia i terapia manualna w usprawnianiu osób starszych

0 385

Proces starzenia się człowieka jest procesem złożonym zachodzącym w sferze psychologicznej, społeczno-socjalnej i przede wszystkim biologicznej. Starzenie się organizmu ludzkiego to zużywanie oraz uszkodzenia tkanek spowodowane działaniem wolnych rodników, zaburzeniami endokrynogennymi oraz zaprogramowaną śmiercią komórek. 

Wśród najczęstszych schorzeń wieku podeszłego można wymienić choroby układu krwionośnego (nadciśnienie i choroba niedokrwienna serca), chorobę zwyrodnieniową stawów obwodowych i choroby kręgosłupa, cukrzycę, nadwagę i otyłość.

Duże znaczenie w utrzymaniu lub przywróceniu dotychczasowej sprawności fizycznej ma fizjoterapia geriatryczna. Na poprawę funkcjonowania narządu ruchu u osób starszych mają ćwiczenia lecznicze, masaż czy fizykoterapia. Szczególnie skuteczne w usprawnianiu osób starszych są zabiegi manualne wywodzące się z osteopatii.

Usprawnianie narządu ruchu

Proces starzenia przyczynia się do szeregu zmian strukturalnych i czynnościowych w obrębie narządu ruchu. Do najczęstszych chorób geriatrycznych aparatu ruchu można zaliczyć zmiany zwyrodnieniowo-wytwórcze, osteoporozę starczą, reumatoidalne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa. 

Biorąc pod uwagę intensywność i rodzaj dolegliwości bólowych, można zaobserwować, że z wiekiem zmienia się charakter bólu. Dolegliwości bólowe w obrębie klatki piersiowej i brzucha, a także bóle głowy, zmniejszają się wraz z wiekiem, natomiast bóle w obrębie stawów obwodowych zwiększają się. 

Na bóle kręgosłupa uskarża się ponad 27% populacji osób w podeszłym wieku, największe dolegliwości bólowe kręgosłupa lędźwiowego i szyi są charakterystyczne dla wieku 55–64, ale również osoby powyżej 65. roku życia zgłaszają ten problem. 

Proces zwyrodnieniowy jest nieodłącznym elementem starzejącego się organizmu, następstwem czego w strukturach stawowych zaczynają przeważać procesy destrukcyjne nad naprawczymi. Dochodzi do szeregu zmian zwyrodnieniowo-wytwórczych obejmujących nie tylko kościec, ale także tkanki miękkie (mięśnie, torebki stawowe, więzadła). 

Ponadto postępujące z wiekiem zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym i pogarszające się funkcje narządu równowagi wiążą się z większą skłonnością do upadków i tym samym – do urazów narządu ruchu. 

Zwiększone ryzyko urazowości aparatu ruchu wśród osób starszych jest związane także z osteoporozą.

Dość częstym problemem jest złamanie osteoporotyczne, które powstaje najczęściej na skutek działania siły o niskiej energii w wyniku upadku nawet z niewielkiej wysokości.

Najczęstsze złamania osteoporotyczne to złamania:

  • kręgosłupa (trzonów kręgowych),
  • dalszych odcinków kości przedramienia,
  • bliższego końca kości udowej (złamania szyjki kości udowej, złamania przez- i międzykrętarzowe kości udowej),
  • bliższego końca kości ramiennej,
  • żeber,
  • miednicy,
  • bliższego końca kości piszczelowej.

Częstym wynikiem nagłego upadku czy zaawansowanych zmian zwyrodnieniowych u osób starszych jest endoprotezoplastyka stawów.

W związku z epidemiologią schorzeń celem terapii będą podniesienie stopnia usamodzielnienia oraz poprawa komfortu i jakości życia osób starszych.

Terapia manualna

Terapia manualna i techniki osteopatyczne będą pomocne głównie w zmniejszaniu dolegliwości bólowych oraz zwiększaniu ruchomości stawowej poprzez poprawę gry stawowej i likwidacje dysfunkcji mięśniowo-powięziowych. Uzupełnieniem tych zabiegów będą odtworzenie prawidłowych wzorców ruchowych, poprawa priopriorecepcji i równowagi. 

W postępowaniu terapeutycznym dolegliwości bólowych i zaburzeń w obrębie narządu ruchu u osób w podeszłym wieku należy uwzględnić specyfikę biologiczną starzejącego się organizmu. Należy przede wszystkim uwzględnić przeciwwskazania do terapii manualnej.

Przeciwwskazania do terapii manualnej u osób starszych: 

  • stany zapalne w fazie ostrej, 
  • świeże złamania, 
  • brak współpracy z pacjentem, 
  • brak możliwości przyjęcia pozycji wyjściowej, 
  • zaawansowana osteoporoza, 
  • nowotwory w miejscu wykonywania zabiegu, 
  • możliwe przerzuty nowotworowe,
  • inne.

Najbezpieczniejsze i najczęściej stosowane techniki w usprawnianiu narządu ruchu osób starszych to: techniki energii mięśniowej, techniki napięcia i przeciwnapięcia, techniki ułatwionego pozycyjnego rozluźniania, techniki rozluźniania powięziowego i więzadłowego, mięśniowo-powięziowe rozluźnianie, mobilizacje stawowe, techniki oddziaływania reflektorycznego.

W technikach energii mięśniowej wykorzystuje się napięcie mięśni. Do tych technik należą: hamowanie zwrotne (napięcie antagonistów przed rozciągnięciem), relaksacja poizometryczna (napięcie agonistów przed rozciągnięciem), bierne i czynne rozciąganie po napięciach izometrycznych, ekscentryczne izotoniczne rozciąganie. 

Inną delikatną techniką manualną jest technika napięcia i przeciwnapięcia (pozycyjne rozluźnienie). Polega ona na biernym wprowadzeniu leczonego stawu w kierunku ruchu ułatwionego. Terapeuta poszukuje pozycji największego komfortu, rozluźnienia struktur stawowych i mięśniowo-powięziowych. Diagnostyka oparta jest na punktach wrażliwych specyficznych dla każdego stawu i możliwych do wykrycia jedynie przez badanie palpacyjne. Znaleziona pozycja komfortu utrzymywana jest przez 60 do 90 s, po czym następuje wolny i stopniowy powrót do pozycji neutralnej.

Podobną techniką wykorzystującą pozycję komfortu jest technika ułatwionego pozycyjnego rozluźniania. Aby zaoszczędzić na 90 s, których wymagają techniki napięcia i przeciwnapięcia, dołożono siłę kompresji lub delikatnego skrętu. Podtrzymuje się ciało w wybranej pozycji przez 5 s i następnie rozluźnia.Technika ta pozwala na zmniejszenie nadmiernego napięcia mięśniowego i stawowego.

Technikami wykorzystywanymi w leczeniu dysfunkcji tkanek miękkich są także techniki rozluźniania mięśniowo-powięziowego. Podczas ich wykonywania wykorzystuje się pojęcie bariery tkankowej, do której dochodzimy dzięki naciągnięciu czy przesuwaniu tkanki. Prawidłowy krańcowy zakres ruchu powinien być elastyczny i miękki. Zaburzenie występuje, gdy osiągamy zakres końcowy gwałtownie, jakościowo wyczuwamy twardy, nieelastyczny opór tkankowy bez efektu sprężynowania. Zabieg polega na wprowadzeniu tkanki w napięcie poprzez dojście do bariery ruchowej, a następnie czekaniu na samoistne rozluźnienie, uzyskaniu poprawy ruchomości. Zabieg powtarzamy do momentu uzyskania zrównoważenia napięć. 

Specyficzna palpacja służy do identyfikacji, lokalizacji i leczenia aktywnych mięśniowo-powięziowych punktów spustowych, punktów okostnowych i bolesnych włókien więzadeł. Terapeuta za pomocą palca dochodzi do bariery ruchu tkanek, następnie wykonuje nacisk z taką siłą, aby był znośny dla pacjenta. Utrzymuje kilka sekund i odpuszcza, powtarzając czynność do ustania dolegliwości, lub utrzymuje nacisk do ustania dolegliwości. Zazwyczaj po kilku sekundach, gdy pojawia się rozluźnienie, palec zagłębia się w tkanki do następnej bariery.

Technikami, którymi można poprawić grę stawową, są mobilizacje. Mobilizacje są to bierne działania polegające na wykonywaniu ruchów przesunięcia powierzchni stawowych względem siebie, tzw. translacji. Terapeuta wykonuje krótkie ruchy, prowadząc je równolegle (ślizgi) lub prostopadle (trakcja) do płaszczyzny leczniczej stawu.

Zwrócić należy także uwagę na działanie odruchowe (reflektoryczne) zabiegów manualnych. Polega ono na odpowiedzi na działanie mechaniczne ze stron układu nerwowego. Sugeruje się, iż efektem może być modyfikacja propriorecepcji, napięcia mięśniowego i podwyższenie obniżonego progu bólowego. Możliwe działanie odruchowe to redukcja bólu dzięki likwidacji podrażnienia receptorów tkanek miękkich otaczających staw i podwyższenie jego progu; zmniejszenie napięcia mięśni wokół stawu, ustąpienie miogelozy, przywrócenie prawidłowej konsystencji i składu mazi stawowej.

W leczeniu osteopatycznym zwraca się uwagę na powiązanie i możliwe wzajemne oddziaływanie pomiędzy układem mięśniowo-szkieletowym i trzewnym. Stosuje się specyficzne, delikatne techniki wisceralne, których oddziaływanie bazuje na obecności odruchów somatyczno-trzewnych oraz trzewno-somatycznych. Techniki te mają także na celu pobudzenie drenażu naczyniowego na poziome jamy brzusznej, klatki piersiowej i miednicy. Powodują wyrównanie ciśnienia wewnątrz jamy brzusznej, poprawę elastyczności poprzez likwidację restrykcji w obrębie głębokich struktur powięziowych.

Usprawnianie układu oddechowego

Wszelkie zmiany morfologiczne, jakie zachodzą w układzie oddechowym u osób starszych, powodują zwiększanie sztywności klatki piersiowej, zmiany w obrębie oskrzeli oraz utratę masy i zaburzenie funkcji mięśni oddechowych oraz upośledzenie reaktywności ośrodkowego układu nerwowego.

Terapia oddechowa u osób starszych powinna być ukierunkowana na leczenie przyczyn wywołujących dysfunkcje oddechowe i składać się z następujących etapów:

  • 1. Wyrównanie zabu...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy