Dołącz do czytelników
Brak wyników

Palpacja stawu kolanowego

Artykuły z czasopisma | 3 marca 2013 | NR 37
38

Wartościowym uzupełnieniem wiedzy na temat budowy ludzkiego ciała jest umiejętność badania go za pośrednictwem dotyku.

Badanie za pomocą dotyku umożliwia rozpoznawanie struktur anatomicznych w wymiarze czysto praktycznym, który stanowi istotne uzupełnienie nauki opartej wyłącznie na standardowych opracowaniach teoretycznych. Zwłaszcza u osób zajmujących się w swojej codziennej pracy badaniem oraz leczeniem pacjentów z dysfunkcjami narządu ruchu anatomia palpacyjna nabiera szczególnego znaczenia. Manualne badanie powłok ciała jest metodą polegającą na wyszukiwaniu poszczególnych struktur anatomicznych, takich jak kości, ścięgna, więzadła, mięśnie, nerwy i naczynia [5].

POLECAMY

Fundamentalnym narzędziem wykorzystywanym w dziedzinie anatomii palpacyjnej jest dotyk. Można ją zakwalifikować jako metodę diagnostyki medycznej, która polega na wyczuwaniu rozmiaru, kształtu, twardości oraz położenia określonej struktury anatomicznej za pomocą zmysłu dotyku. Palpacji używają przede wszystkim lekarze, którzy wykorzystują ją w przypadku badania narządów wewnętrznych, takich jak brzuch, klatka piersiowa czy wreszcie – do pomiaru pulsu [1, 6]. Fizjoterapeuci na potrzeby dokonywania własnej oceny i badania narządu ruchu również powinni posiadać podstawowe umiejętności z zakresu anatomii palpacyjnej – sprawnie lokalizować i oceniać aktualny stan danej struktury. W tym miejscu nie należy zapominać o istotnej roli, jaką odgrywa odpowiednia wiedza teoretyczna, a w szczególności znajomość topografii przyczepów mięśniowych, funkcji mięśni oraz budowy stawów.

Staw kolanowy w aspekcie palpacji

Z perspektywy anatomii palpacyjnej staw kolanowy człowieka jest wyposażony w wiele struktur artrologicznych, desmologicznych oraz mięśniowych. Wynika to w głównej mierze z uwarunkowań osteologicznych – staw kolanowy złożony jest z wypukłych powierzchni stawowych kłykci kości udowej oraz wklęsłej, aczkolwiek stosunkowo płaskiej, powierzchni stawowej kości piszczelowej. Taka budowa w połączeniu ze specyficznym położeniem na przedłużeniu dwóch dźwigni łańcucha kinematycznego kończyny dolnej pozwala na opisanie stawu kolanowego jako „osteologicznie niestabilnego”. Dodatkowym czynnikiem wpływającym na konieczność wykształcenia odpowiednich mechanizmów stabilizujących, takich jak aparat aktywny (mięśnie) oraz pasywny (łąkotki, więzadła) jest potrzeba przenoszenia przez staw znacznych obciążeń związanych z funkcjami podporowymi [2, 4].

Staw kolanowy ma wiele struktur kostnych oraz tkanek miękkich położonych podskórnie, które są zazwyczaj dość dobrze dostępne podczas wykonywania badania palpacyjnego. Można je podzielić ze względu na ich topografię (strona przyśrodkowa stawu, boczna, przednia i tylna), a także rodzaj (struktury osteologiczne, struktury tkanek miękkich).

Do podstawowych struktur osteologicznych stawu kolanowego należą [3]:

  • rzepka,
  • guzowatość kości piszczelowej,
  • kłykcie kości piszczelowej,
  • szpara stawowa pomiędzy kością udową i piszczelową,
  • kłykcie kości udowej,
  • nadkłykcie kości udowej,
  • guzek przywodzicieli,
  • głowa kości strzałkowej,
  • guzek Gerdiego.

Do podstawowych struktur tkanek miękkich w obrębie stawu kolanowego należą [3]:

  • więzadło rzepki,
  • ścięgno końcowe dolnej części mięśnia przywodziciela wielkiego,
  • więzadło poboczne piszczelowe,
  • łąkotka boczna i przyśrodkowa,
  • więzadło poboczne strzałkowe,
  • pasmo biodrowo-piszczelowe,
  • ścięgno końcowe mięśnia dwugłowego,
  • ścięgno końcowe mięśnia półścięgnistego,
  • ścięgno końcowe mięśnia półbłoniastego.

Szczegółowe opisy palpacji struktur stawu kolanowego

Rzepka pokrywa staw kolanowy od strony przedniej i jest łatwo dostępna w badaniu palpacyjnym (zdj. 1). W momencie gdy mięsień czworogłowy jest całkowicie rozluźniony, wierzchołek rzepki (jej dolny obrys) umiejscowiony jest na poziomie szpary stawowej stawu kolanowego, natomiast górny obrys stanowi podstawa rzepki. Poruszając się w kierunku dystalnym od wierzchołka rzepki, można oznaczyć więzadło rzepki (zdj. 2) będące częścią ścięgna końcowego mięśnia czworogłowego uda. Następnie kierując się dystalnie od więzadła rzepki, natrafia się na wyraźnie zarysowaną i dość masywną wyniosłość kostną zlokalizowaną na przedniej powierzchni piszczeli, którą jest guzowatość kości piszczelowej (zdj. 3).

Zdj. 1. Rzepka

 

Zdj. 2. Więzadło rzepki

 

Zdj. 3. Guzowatość kości piszczelowej

 

Brzegi dalsze kłykci przyśrodkowego i bocznego kości piszczelowej bardzo często są mylnie oznaczane przy próbie lokalizowania szpary stawu kolanowego. Aby wykluczyć pomyłkę, należy szukać tych struktur, wykonując jednocześnie naprzemiennie ruchy rotacji zewnętrznej i wewnętrznej kości piszczelowej względem kości udowej – kłykcie kości piszczelowej będą się wtedy poruszać, podczas gdy poziom szpary stawowej nie ulegnie zmianie. Brzegi dalsze kłykci kości piszczelowej można znaleźć w odległości równej szerokości dwóch palców ku dołowi od szpary stawowej (zdj. 4).

Zdj. 4. Kłykcie kości piszczelowej – brzegi dalsze

 

Szparę stawu kolanowego najłatwiej znaleźć u pacjenta znajdującego się w pozycji siedzącej na leżance z podudziami zwieszonymi swobodnie w dół. Należy zlokalizować rzepkę oraz jej brzegi: boczny i przyśrodkowy, a następnie poruszać się palcami w kierunku od rzepki – wejdą one w charakterystyczne, małe zagłębienia, które nazywane są potocznie oczami stawu kolanowego. W tych miejscach znajduje się szpara stawu kolanowego (zdj. 5).

Zdj. 5. Szpara stawowa między kością udową i piszczelową

 

Przy stawie kolanowym ustawionym w pozycji zgięcia 90° poruszając się palcami od szpary stawu kolanowego, można wyczuć znajdujący się w przedziale przednio-przyśrodkowym stawu kłykieć przyśrodkowy kości udowej (zdj. 6). Obwodowa krawędź kłykcia jest bardzo dobrze wyczuwalna – zwłaszcza przy silnie zgiętym stawie kolanowym. Nadkłykieć przyśrodkowy kości udowej (zdj. 7) to najczęściej wyraźnie odstająca struktura, na którą można natrafić po stronie przyśrodkowej na końcu dalszym kości udowej, kierując się proksymalnie od szpary stawowej.

Zdj. 6. Kłykieć przyśrodkowy kości udowej

 

Zdj. 7. Nadkłykieć przyśrodkowy kości udowej

 

Guzek przywodzicieli (zdj. 8) można zlokalizować, poruszając się od nadkłykcia przyśrodkowego kości udowej w kierunku proksymalnym na odległość równą szerokości 2–3 palców. Jest to najczęściej dość bolesna i tkliwa struktura, będąca miejscem przyczepu dolnej części ścięgna mięśnia przywodziciela wielkiego (zdj. 9). W celu dokładnego zlokalizowania ścięgna należy przyłożyć palce proksymalnie w stosunku do guzka przywodzicieli, ku tyłowi od mięśnia obszernego przyśrodkowego. W celu ułatwienia palpacji należy oporować ruch przywiedzenia w stawie biodrowym, co wywoła napięcie ścięgna mięśnia przywodziciela wielkiego pod palcami.

Zdj. 8. Guzek przywodzicieli

 

Zdj. 9. Ścięgno końcowe dolnej części mięśnia przywodziciela wielkiego

 

Aby zbadać więzadło poboczne przyśrodkowe (zdj. 10), palpację należy wykonać u pacjenta znajdującego się w pozycji leżącej lub siedzącej ze stawami kolanowymi ustawionymi w pozycji zgięcia 90°. Należy rozpocząć od przyśrodkowego brzegu więzadła rzepki na wysokości szpary stawowej. Następnie poruszając się na jej wysokości w kierunku przyśrodkowym, można wyczuć przedni brzeg więzadła przyśrodkowego pobocznego. Generalnie ze względu na rozległą i płaską strukturę więzadła jest ono dosyć trudno wyczuwalne w badaniu palpacyjnym – zwłaszcza jego tylny brzeg. Orientacyjnie można wyznaczyć przebieg w odniesieniu do przedniej krawędzi i uwzględnieniu szerokości, która wynosi ok. 2 cm. Pomocne przy lokalizacji mogą okazać się również jego przyczepy: nadkłykieć przyśrodkowy kości udowej oraz powierzchnia przyśrodkowa kości piszczelowej bezpośrednio ku tyłowi od „gęsiej stopki” powierzchownej (4–6 cm w kierunku dystalnym od szpary stawowej).

Zdj. 10. Więzadło poboczne przyśrodkowe

 

Palpację łąkotki przyśrodkowej (zdj. 11) najlepiej przeprowadzić w pozycji zgięcia stawu kolanowego do 90°, z podudziami swobodnie zwieszonymi w dół poza krawędź leżanki. Przedni brzeg łąkotki przyśrodkowej można wyczuć bezpośrednio w szparze stawowej – będzie się on znajdował pomiędzy rzepką a więzadłem pobocznym przyśrodkowym. Krawędź przyśrodkową łąkotki można wyczuć palpacyjnie przez troczek przyśrodkowy rzepki – w tym celu należy wykonać maksymalną rotację wewnętrzną podudzia względem kości udowej przy zgiętym stawie kolanowym. Łąkotka porusza się wtedy w kierunku brzusznym, podobnie jak odpowiadający jej kłykieć przyśrodkowy kości udowej. Z kolei kłykieć przyśrodkowy kości piszczelowej będzie poruszał się przeciwnie, w kierunku grzbietowym, co ułatwi dostęp do łąkotki.

Zdj. 11. Łąkotka przyśrodkowa

 

Poruszając się od bocznego brzegu więzadła rzepki na wysokości szpary stawu kolanowego w kierunku bocznym, natrafi się na kłykieć boczny kości udowej (zdj. 12). Jego obwodowa część jest bardzo dobrze wyczuwalna, zwłaszcza krawędź po stronie przednio-bocznej. Dodatkowo palpację ułatwia ustawienie stawu kolanowego w pozycji zgięcia. Z kolei nadkłykieć boczny (zdj. 13) można zlokalizować po stronie bocznej – należy kierować się proksymalnie od szpary stawowej. Najczęściej jest to dosyć wyraźnie odstająca struktura znajdująca się na końcu dalszym kości udowej w jej bocznym aspekcie.

Zdj. 12. Kłykieć boczny kości udowej

 

Zdj. 13. Nadkłykieć boczny kości udowej

 

Głowa kości strzałkowej (zdj. 14) usytuowana jest bocznie i dystalnie w stosunku do brzegu dalszego kłykcia bocznego kości piszczelowej i ze względ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy