Dołącz do czytelników
Brak wyników

Proces usprawniania dziecka z zespołem Aspergera metodą integracji sensorycznej

Artykuły z czasopisma | 6 lipca 2018 | NR 89
408

Zespół Aspergera jest całościowym, nieuleczalnym zaburzeniem rozwojowym należącym do spektrum autyzmu. Jakość życia dzieci z zespołem Aspergera można poprawić dzięki zastosowaniu terapii metodą integracji sensorycznej, która podjęta we wczesnym okresie życia dziecka umożliwia mu całkiem sprawne funkcjonowanie w społeczeństwie i tworzyć relacje z rówieśnikami.

Zespół Aspergera (Asperger syndrome disease – ASD) to całościowe zaburzenie rozwojowe należące do spektrum autyzmu. Nazwa zespołu pochodzi od nazwiska doktora Hansa Aspergera, który w 1944 r. pierwszy go opisał. Do międzynarodowych systemów klasyfikacji (ICD 10 oraz DSM IV) został zaliczony w latach 90. ubiegłego wieku, a zatem stosunkowo niedawno. Zarówno zespół Aspergera, jak i autyzm, mimo że nie są rzadkością w Polsce, wciąż są mało znane. Nieznana jest liczba przypadków i częstość występowania zespołu Aspergera w Polsce. Przyjmuje się jedynie, że częstość występowania tej dysfunkcji to jeden przypadek na 250 osób i że częściej dotyka chłopców. Zespół Aspergera łączy objawy w kilku podstawowych sferach, takich jak kontakty społeczne, komunikacja, zachowania i zainteresowania, a także sensoryczną na różnego rodzaje bodźce, na przykład światło, hałas, smak, zapach czy dotyk. Ponadto dziecko z zespołem Aspergera ma problem w akceptowaniu zmian, ograniczoną elastyczność myślenia przy braku upośledzenia umysłowego oraz obsesyjne zainteresowania. Od autyzmu różni się ono przede wszystkim brakiem ogólnego opóźnienia lub upośledzenia rozwoju mowy i funkcji poznawczych oraz brakiem zaburzeń uniemożliwiających logiczną komunikację (iloraz inteligencji powyżej 70). Zespół Aspergera jest zaburzeniem znacznie łagodniejszym od autyzmu, przez co zdiagnozowanie go jest dużo bardziej utrudnione i następuje zwykle później niż rozpoznanie w przypadku autyzmu [1–4].

Przyczyny

Etiologia, która wyjaśniałaby powstanie zespołu Aspergera, nie jest do końca wyjaśniona i w pełni poznana.

Wśród potencjalnych przyczyn zespołu Aspergera wymienia się:

  • przyczyny genetyczne – uwarunkowane przez gen EN2 w chromosomie 7 oraz genami w chromosomach 3, 4 i 11; gen chorobowy jest najprawdopodobniej przekazywany z ojca na syna,
  • defekt neurologiczny,
  • wiek ojca powyżej 40. roku życia znacznie zwiększa ryzyko zachorowania,
  • zaburzenia w rozwoju płodowym, urazy okołoporodowe,
  • przebyta toksoplazmoza (pasożytnicza choroba spowodowana zarażeniem pierwotniakiem Toxoplasma gondii),
  • uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego (OUN),
  • dziecięce porażenie mózgowe,
  • poważne infekcje [5, 6].

Charakterystyka dziecka z zespołem Aspergera

Dziecko z zespołem Aspergera charakteryzuje się:

  • brakiem empatii,
  • naiwnymi, niewłaściwymi, jednostronnymi, upośledzonymi interakcjami społecznymi,
  • niewielką zdolnością zaprzyjaźniania się lub jej brakiem,
  • kłopotami z porozumiewaniem się,
  • pedantycznym sposobem mówienia z dużą liczbą powtórzeń,
  • słabą umiejętnością komunikacji niewerbalnej,
  • intensywnym wgłębianiem się w niektóre zagadnienia,
  • bardzo szczególnymi zainteresowaniami, fascynacjami, obsesjami,
  • występowaniem powtarzających się rytuałów, schematycznymi zachowaniami, brakiem elastyczności,
  • niezdarnością ruchową, dyspraksjami (zespół niezgrabnego dziecka) i zaburzeniami manualnymi, 
  • niedojrzałą koordynacją ruchową podczas chodzenia lub biegania,
  • problemami z czynnościami z zakresu małej motoryki, z pisaniem odręcznym i używaniem nożyczek,
  • problemami z łapaniem, rzucaniem i kopaniem piłki,
  • odmiennym sposobem poruszania się, problemami z postrzeganiem ruchów, z synchronizacją i koordynacją ruchu rąk i nóg, zwłaszcza podczas szybkiego chodu czy biegu,
  • w niektórych przypadkach „niepewnością grawitacyjną” – dziecko jest niespokojne, gdy jego stopy nie dotykają podłoża, i zdezorientowane, gdy musi gwałtownie zmienić pozycję ciała,
  • problemami w wykonywaniu czynności wymagających zręczności manualnej, takich jak wiązanie sznurowadeł, ubieranie się, posługiwanie się sztućcami podczas posiłku,
  • zaburzeniami w zakresie działań wymagających koordynacji i równowagi, np. jazda na rowerze, hulajnodze czy łyżwach,
  • zaburzonym poczuciem własnego ciała w przestrzeni, co przejawia się częstym potykaniem się, wpadaniem na przedmioty i rozlewaniem płynów; dziecko sprawia wrażenie niezdarnego,
  • przyjmowaniem pozycji do góry nogami; podczas oglądania telewizji stopy dziecka znajdują się wysoko na oparciu fotela, a głowa wisi nad podłogą [2, 7].

Diagnoza

Jeżeli u dziecka rozpoznano objawy, które mogłyby wskazywać na zespół Aspergera, lekarz rozpoczyna diagnozę od zapoznania się z pełną historią medyczną dziecka oraz wykonania badań ogólnych i neurologicznych. Aby rozpoznanie było trafne i rzetelne, diagnostyka powinna być przeprowadzona przez zespół specjalistów, w którego skład wchodzą między innymi lekarz pediatra, neurolog dziecięcy, psychiatra, psycholog i pedagog [5].

Leczenie

Leczenie zespołu Aspergera polega na wielotorowej i wielokierunkowej terapii, która powinna być dopasowana do potrzeb i możliwości indywidualnych dziecka. Jednym z najistotniejszych elementów terapii jest praca nad rozwojem umiejętności społecznych dziecka.

Podczas zajęć z psychologiem dziecko uczy się prawidłowych relacji społecznych, umiejętnego komunikowania swoich uczuć, empatii w stosunku do innych, umiejętności zawierania znajomości, inicjowania rozmowy, słuchania, zadawania pytań, odmawiania, dyskutowania i reagowania na krytykę. Istotne jest uczenie dziecka z zespołem Aspergera rozpoznawania zachowań i intencji innych, a także przestrzegania obowiązujących norm i zasad.

Kolejnym elementem terapii jest praca nad fizycznymi zaburzeniami u dziecka. Prowadzi się terapię w zakresie zaburzeń integracji sensorycznej, czyli nadwrażliwości lub podwrażliwości (zbyt mała wrażliwość) zmysłowej na bodźce. Zajęcia z integracji sensorycznej (sensory integration – SI) mają za zadanie wspierać proces analizy i syntezy bodźców oraz przeciwdziałać nieprawidłowościom sensorycznym. Wykorzystuje się w nich różnego rodzaju sprzęty, takie jak huśtawki, hamaki, podwieszane platformy, trampoliny, równoważnie, zjeżdżalnie, baseny z kolorowymi piłeczkami, piłki czy tunele, a także materiały o różnej fakturze i w różnych kolorach przeznaczone do stymulacji zmysłów. Efektem takiej terapii jest poprawa motoryki i koordynacji ruchowej dziecka [5, 8]. 

Podstawowe założenia metody

Metoda SI jest jedną z najnowszych kompleksowych metod terapeutycznych stosowanych w Polsce u dzieci z opóźnieniami w rozwoju psychoruchowym i trudnościami w nauce. Powstała w latach 60. XX w. Jej twórczynią jest amerykańska psycholog, pedagog specjalny i terapeutka zajęciowa Jean Ayres. Wykazała ona znaczenie trzech podstawowych, najwcześniej dojrzewających systemów zmysłowych w procesie prawidłowego rozwoju dziecka. Są to: system dotykowy, system czucia głębokiego – propriocepcja (czyli czucie własnego ciała) oraz układ przedsionkowy (tzw. zmysł równowagi). Udowodniła, że rozwój powyższych funkcji mózgowych, od których zależą procesy poznawcze, można modyfikować i usprawniać poprzez integrację systemów somatosensorycznych. Poszczególne zmysły współdziałają ze sobą podczas wykonywania założonych zadań i ten proces stanowi podstawę ich integracji. Integracja sensoryczna rozpoczyna się już w okresie płodowym i trwa do ok. 7. roku życia. Nierozwinięcie określonych umiejętności w kolejnych stadiach rozwoju powoduje powstawanie trudności w funkcjonowaniu i zachowaniu dziecka [4].

Integracja sensoryczna to proces neurologiczny, który organizuje wrażenia sensoryczne, czyli, bodźce napływające przez receptory z otoczenia. Dzięki SI mózg, otrzymując informacje ze wszystkich zmysłów (wzrok, słuch, równowaga, dotyk, czucie ruchu – kinestezja, czucie głębokie), dokonuje ich rozpoznania, segregowania, interpretacji i integracji z wcześniejszymi doświadczeniami. Na tej podstawie mózg tworzy odpowiednią do sytuacji reakcję nazywaną adaptacyjną. Jest to adekwatne i efektywne reagowanie na wymogi otoczenia.

Może to być odpowiedź zarówno ruchowa, jak i myślowa [1, 9].
„Naukowa zabawa” to inne określenie terapii SI. Podczas przyjemnej i interesującej dla dziecka zabawy, gdy huśta się ono w hamaku, toczy w beczce, jeździ na deskorolce czy balansuje na kołysce, dokonuje się integracja bodźców zmysłowych oraz doświadczeń płynących do OUN, co pozwala na lepszą organizację jego działań. Pod pojęciem terapii SI nie należy rozumieć uczenia się konkretnych umiejętności, takich jak jazda na rowerze czy hulajnodze, pisanie, czytanie lub malowanie, ale usprawnianie pracy systemów sensorycznych i procesów układu nerwowego, które stanowią podstawę do ich rozwoju [11].

Zaburzenia integracji sensorycznej

Dysfunkcje, czyli zaburzenia, pojawiają się, gdy układ nerwowy niewłaściwie organizuje bodźce zmysłowe. Dysfunkcje są zaburzeniami i nie są związane z uszkodzeniem narządów zmysłów, tak jak niedosłuch czy krótkowzroczność. Dysfunkcje integracji sensorycznej dotyczą nieprawidłowości w zakresie przetwarzania bodźców sensorycznych w obrębie następujących systemów: czuciowego (dotykowego i proprioceptywnego), przedsionkowego, słuchowego, wzrokowego, węchowego i smakowego. Nieprawidłowe procesy integracji wpływają negatywnie na rozwój ruchowy, poznawczy oraz emocjonalno-społeczny [9]. 

Zaburzenia te spowodowane są niedojrzałością pierwotnych systemów zmysłowych, tj. układu czuciowego i przedsionkowego.

Mogąrównież wynikać ze znacznego ograniczenia lub niedoboru bodźców zmysłowych w pierwszym okresie życia dziecka. Często zaburzenia SI są związane z trudnościami w uczeniu się spowodowanymi deficytami funkcji percepcyjno-motorycznych. Wówczas podłożem dysfunkcji są tak zwane mikrouszkodzenia korowe. Z kolei wśród dzieci z uszkodzeniami w obrębie ośrodkowego układu nerwowego przyczyny wtórne dysfunkcji wynikają głównie z uwarunkowań neurologicznych [4]. 

Przykładowe dysfunkcje integracji sensorycznej u dzieci z zespołem Aspergera 

  1. Niezgrabność ruchowa, potykanie się, przewracanie – często zdarza się, że dziecko mające takie zaburzenie nie zauważa różnych przeszkód. Taka niezgrabność ruchowa związana jest przede wszystkim z obniżonym lub wzmożonym napięciem mięśniowym. Ruchy dziecka są bowiem mało precyzyjne i przewidywalne. Dziecko może odczuwać także zagrożenia, ponieważ mogą występować u niego zaburzenia w odbiorze wysokościowym i odległościowym. Innymi słowy dziecko z zespołem Aspergera nie rozpoznaje i nie czuje odległości od czy też do przedmiotów lub przeszkód.
  2. Zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej – dziecko z tym typem zaburzenia może mieć często poważne problemy podczas pisania czy rysowania, może również nieprawidłowo trzymać długopis czy kredkę.
  3. Deficyty w obrębie systemu słuchowego – mogą przejawiać się nadwrażliwością lub niedowrażliwością na bodźce słuchowe. W przypadku nadwrażliwości słuchowej na bodźce dziecko może zatykać uszy, gdy będą dochodzić do niego zbyt głośne lub nieprzyjemne dla niego w odbiorze dźwięki. W przypadku niedowrażliwości dziecko może przytykać uszy do głośników, aby lepiej odebrać dane dźwięki.
  4. Deficyty w obrębie systemu wzrokowego – nadwrażliwość na bodźce wzrokowe. Gdy światło jest zbyt ostre lub gdy zmienia swoją barwę albo natężenie, dziecko zasłania oczy. Z kolei niedowrażliwość na bodźce wzrokowe przejawia się tym, że dziecko potrafi wpatrywać się bez przerwy w ostre światło i nie czuje, że światło je razi.
  5. Deficyty w obrębie systemu dotykowego – nadwrażliwość na bodźce dotykowe. W przypadku tego typu deficytów wszelkiego rodzaju dotyk jest przez dziecko źle odbierany, nie lubi go, nie toleruje, unika go i mowa tu nie tylko o zwykłym dotyku, ale także o ubieraniu się, czesaniu, obcinaniu włosów czy myciu zębów. Niedowrażliwość z kolei w tym wypadku objawia się tym,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy