Dołącz do czytelników
Brak wyników

Rehabilitacja kardiologiczna na przykładzie postępowania w przewlekłej niewydolności serca

Artykuły z czasopisma | 12 stycznia 2014 | NR 46
33

Współczesna medycyna kardiologiczna to przede wszystkim wysoki poziom profilaktyki oraz wysoka skuteczność leczenia chorób układu krążenia. W czasach fascynacji kardiologią interwencyjną oraz stale rozwijającą się farmakoterapią często zapomina się o narzędziu terapeutycznym, jakim jest rehabilitacja. Tymczasem coraz większa liczba publikacji naukowych wskazuje na istotną rolę rehabilitacji w przypadku chorych poddanych zabiegom kardiologii interwencyjnej i kardiochirurgii.

Podłożem efektywności rehabilitacji kardiologicznej jest nie tylko poprawa wydolności fizycznej, pozytywna korekta czynników ryzyka chorób oraz poprawa parametrów jakości życia, lecz również zmniejszenie śmiertelności z powodu przyczyn sercowych w stopniu porównywalnym do innych nowoczesnych metod terapii. Duża skuteczność rehabilitacji została potwierdzona także u chorych podwyższonego ryzyka z niewydolnością serca oraz depresją. Obecnie rehabilitacja kardiologiczna jest dziedziną z dorobkiem naukowym pozwalającym na zredagowanie zasad postępowania, które mogą stać się powszechnie przyjęte i stosowane w programach leczniczych i usprawniających [1, 2].

POLECAMY

Tempo życia, niezdrowa dieta, wysoki poziom stresu – to tylko kilka z czynników zwiększających ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia. Coraz powszechniejsze choroby cywilizacyjne (m.in. nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa) przyczyniają się do rosnącego nacisku na profilaktykę wtórną oraz rehabilitację. Obecnie w największym stopniu dąży się do zmniejszenia śmiertelności, jednak celem profilaktyki wtórnej jest także zapobieganie nawrotom choroby oraz powtórnym epizodom kardiologicznym. Rehabilitacja natomiast, wg definicji Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization – WHO): „jest kompleksowym i skoordynowanym stosowaniem środków medycznych, socjalnych, wychowawczych i zawodowych w celu przystosowania chorego do nowego życia i umożliwienia mu uzyskania jak największej sprawności” [3, 4].

Tab. 1. Podstawowe cele, elementy oraz efekty rehabilitacji kardiologicznej [1, 6]
Cele Elementy Efekty
  • poprawa wydolności wieńcowej i układu krążenia
  • przeciwdziałanie skutkom bezruchu
  • zahamowanie postępu choroby niedokrwiennej serca
  • szybki powrót do pełnego funkcjonowania w społeczeństwie
  • poprawa ogólnej sprawności fizycznej i psychicznej
  • przywrócenie zdolności do pracy zarobkowej
  • poprawa jakości życia
  • stała ocena stanu klinicznego chorego
  • szczegółowa diagnostyka oraz zwalczanie czynników ryzyka
  • optymalizacja leczenia farmakologicznego
  • rehabilitacja fizyczna, tj. stopniowe podejmowanie wysiłku fizycznego, indywidualnie dobranego do aktualnego stanu pacjenta, pod stałą opieką fizjoterapeuty
  • rehabilitacja psychospołeczna, tj. nauka chorego funkcjonowania w społeczeństwie, radzenia sobie ze stresem oraz silnymi emocjami, nauka akceptacji ograniczeń wynikających z następstw choroby
  • edukacja pacjentów i ich rodzin – modyfikacja zachowań, stylu życia (zwalczanie złych nawyków, np. palenie tytoniu, zła dieta, brak aktywności fizycznej)
  • stałe monitorowanie procesu i efektów KRK
  • zwiększenie aktywności fizycznej
  • zmniejszenie czynników ryzyka chorób
  • modyfikacja stylu życia (zaprzestanie palenia, zdrowa dieta)
  • obniżenie wartości ciśnienia tętniczego
  • spadek masy ciała
  • poprawa metabolizmu węglowodanów
  • zmniejszenie insulinooporności
  • poprawa profilu lipidowego
  • poprawa czynności śródbłonka
  • poprawa wydolności układu krążeniowo-oddechowego
  • zahamowanie rozwoju lub regresja miażdżycy oraz jej klinicznych konsekwencji
  • poprawa wydolności narządu ruchu
  • poprawa stanu psychofizycznego

 

W przypadku osób cierpiących na choroby układu sercowo-naczyniowego najistotniejsza w programie rehabilitacyjnym jest jego kompleksowość. Kompleksowa rehabilitacja kardiologiczna (KRK) opiera się na holistycznej opiece nad chorym prowadzonej przez interdyscyplinarny zespół, w którego skład wchodzą: lekarz, pielęgniarka, fizjoterapeuta, psycholog, dietetyk oraz socjolog. Wśród podstawowych zasad KRK należy wyróżnić:

  • jak najszybsze rozpoczęcie rehabilitacji,
  • ciągłą kontynuację usprawniania,
  • rehabilitację prowadzoną wieloetapowo,
  • indywidualne dostosowanie programu terapeutycznego do pacjenta i stosowanie metod rehabilitacji w pełni akceptowanych przez pacjenta i otoczenie [1, 5, 6].

Rehabilitacja kardiologiczna powinna być wprowadzona możliwie jak najszybciej. Możliwy jest podział KRK na okres wczesnej rehabilitacji (w jego skład wchodzi etap I i etap II) oraz okres późnej rehabilitacji (etap III; tab. 2).

Tab. 2. Etapy kompleksowej rehabilitacji kardiologicznej [1]
Etap I Etap II Etap III
  • rehabilitacja szpitalna na oddziale (intensywnej opieki medycznej, kardiologii, chorób wewnętrznych, rehabilitacji kardiologicznej)
  • zakończenie etapu, gdy możliwe jest wypisanie chorego do domu
  • cele: przeciwdziałanie skutkom unieruchomienia oraz jak najszybsze osiągnięcie przez chorego samodzielności w codziennych czynnościach
  • zakończenie etapu próbą wysiłkową – na jej podstawie określenie dalszego leczenia oraz zasad rehabilitacji w II i III etapie (nie dotyczy pacjentów z bezwzględnym przeciwwskazaniem do badania wysiłkowego
  • rehabilitacja szpitalna: konieczna u osób z wysokim ryzykiem powikłań sercowo-naczyniowych, z poważnymi chorobami współistniejącymi, u chorych mieszkających w złych warunkach socjalnych
  • rehabilitacja ambulatoryjna: prowadzona przez poradnie/zakłady rehabilitacji kardiologicznej, głównie wśród pacjentów młodszych, z łatwym dostępem do poradni/zakładu, z brakiem powikłań po I etapie rehabilitacji lub jako kontynuacja I etapu, w którym efekty nie były wystarczająco zadowalające.
  • rehabilitacja wczesna w domu: prowadzona pod nadzorem poradni rehabilitacji kardiologicznej lub lekarza
  • zakończenie etapu II po 4–12 tygodniach
  • późna rehabilitacja ambulatoryjna
  • prowadzony przez poradnie rehabilitacji kardiologicznej, poradnie kardiologiczne lub lekarzy rodzinnych przeszkolonych w zakresie rehabilitacji kardiologicznej
  • cele: podtrzymanie dotychczasowych efektów leczenia i rehabilitacji, poprawa tolerancji wysiłku, zmniejszenie ryzyka nawrotów choroby

 

Do najczęściej stosowanych programów usprawniania w II i III etapie zalicza się trening wytrzymałościowy oraz ćwiczenia oporowe. W celu uzupełnienia kinezyterapii zaleca się stosowanie ćwiczeń ogólnousprawniających z uwzględnieniem ćwiczeń rozciągających, zręcznościowych, równoważnych oraz rozluźniających [4, 7].

Istotą treningu wytrzymałościowego stosowanego w rehabilitacji kardiologicznej jest wydłużone w czasie wykonywanie wysiłków dynamicznych o indywidualnie dobranej intensywności. Trening prowadzony jest w formie ciągłej lub z zastosowaniem interwałów:

  • forma interwałowa – pacjenci z niską tolerancją wysiłku ograniczonego dławicą piersiową, chorobami naczyń obwodowych, niewydolnością oddechową oraz osłabioną siłą mięśniową,
  • forma ciągła – pacjenci z dobrą tolerancją wysiłku.

Trening wytrzymałościowy można wykonywać na sali gimnastycznej lub rehabilitacyjnej wyposażonej w niezbędne sprzęty, np. cykloergometr, bieżnię. Możliwe jest także prowadzenie ćwiczeń w terenie, stosując m.in. marsz, pływanie i jazdę na rowerze [4, 7]. Trening oporowy stosowany w rehabilitacji kardiologicznej umożliwia poprawę siły mięśniowej, która uległa zmniejszeniu na skutek długotrwałej hipokinezji (unieruchomienie, siedzący tryb życia) lub naturalnego procesu starzenia się. Ćwiczenia oporowe stosowane są od II etapu, pod warunkiem dobrej tolerancji ćwiczeń wytrzymałościowych (co najmniej przez tydzień). By osiągnąć jak najwyższą efektywność treningu oporowego, powinien on spełniać następujące warunki:

  • intensywność ćwiczeń powinna być odczuwana przez pacjenta na poziomie 11–13 pkt wg skali Borga,
  • trening powinien być prowadzony 2–3 razy w tygodniu,
  • zalecana liczba ćwiczeń to 8–10 (ćwiczenia angażujące grupy mięśniowe),
  • początkowe obciążenie powinno być dobrane w taki sposób, by pacjent mógł wykonać 12–15 powtórzeń każdego ćwiczenia, z zaangażowaniem 20–50% maksymalnej siły mięśniowej,
  • przerwy między seriami powinny wynosić 30–60 sekund,
  • każdą serię należy powtórzyć 1–3 razy,
  • należy zwrócić uwagę na synchronizację ruchów z oddechem (wydech w fazie oporu),
  • ćwiczenia należy wykonywać w pełnym zakresie ruchu [4, 7].

Bardzo ważne, by zlecając pacjentowi wysiłek fizyczny, mieć na uwadze jego bezpieczeństwo, typ i częstotliwość oraz poziom obciążenia wysiłkiem. Przed zakwalifikowaniem chorego do programu usprawniania bezwzględnie należy wykonać próbę wysiłkową, określić ciśnienie tętnicze oraz wydolność fizyczną. Podczas próby na ergometrze rowerowym przy obciążeniu 100 W maksymalna wartość ciśnienia skurczowego powinna wynosić 200 mm Hg. W sytuacji, gdy ciśnienie jest wyższe, konieczna jest jego normalizacja poprzez farmakoterapię. Według wskazań WHO, ćwiczenia wykorzystywane w KRK powinny mieć charakter głównie aerobowy i należy je wykonywać przez 20–45 minut, z wcześniej przeprowadzoną 3–5-minutową rozgrzewką oraz kończyć 2–5-minutowymi ćwiczeniami rozluźniająco-wyciszającymi. Natężenie wysiłku fizycznego powinno być regulowane i dostosowane w sposób indywidualny do pacjenta w zależności od jego wieku, aktualnego stanu zdrowia (np. w przypadku występowania niewydolności serca lub niskiej tolerancji wysiłku) oraz wyników badań i testów wysiłkowych. Maksymalne tętno, którego nie należy przekraczać w trakcie aktywności fizycznej u chorych z zaburzeniami kardiologicznymi, można obliczyć na podstawie testu wysiłkowego z wzoru Karvonena:

T = (n%) (tmax – tspocz) 100-1 + tspocz,

gdzie:

T – limit tętna,

n% – przyrost tętna, jakie chce się uzyskać podczas treningu,

tmax – wartości tętna uzyskane w szczcie dobrze tolerowanego wysiłku,

tspocz – wartość tętna spoczynkowego [4, 7].

Dbając o bezpieczeństwo pacjenta, należy bezwzględnie przestrzegać zasad kwalifikacji do rehabilitacji (tab. 3), przeciwwskazań (tab. 5) oraz prowadzić stały monitoring aktualnego stanu pacjenta, co pozwala na przerwanie treningu w przypadku wystąpienia niepokojących objawów (tab. 4). Nie bez znaczenia jest także edukacja pacjenta i jego rodziny z zakresu pomiarów ciśnienia i tętna, znajomości niepokojących objawów oraz podstawowych zasad udzielania pierwszej pomocy. Należy wyczulić pacjenta, by w razie jakichkolwiek wątpliwości w zakresie metodyki wykonywania lub intensywności ćwiczeń zgłaszał je prowadzącemu rehabilitację oraz nigdy nie ukrywał jakichkolwiek zmian w samopoczuciu czy bardziej niepokojących objawów, np. bólu w klatce piersiowej, duszności czy zawrotów głowy [4, 7].

Tab. 3. Zasady kwalifikacji pacjenta do kompleksowej rehabilitacji kardiologicznej
  • elektrokardiograficzna (EKG) próba wysiłkowa (wyjątek etap I)
  • spoczynkowe badanie EKG
  • obciążeniowa scyntygrafia perfuzyjna
  • echokardiograficzne badania 2D
  • ocena dopplerowska przepływów w tętnicach obwodowych
  • 24-godzinna rejestracja zapisu EKG
  • badania laboratoryjne
  • badania radiologiczne klatki piersiowej
  • badanie spiroergometryczne
  • całodobowy pomiar ciśnienia tętniczego

 

Tab. 4. Przypadki, w których bezwzględnie należy przerwać trening
  • występowanie groźnych zaburzeń rytmu lub przewodzenia
  • obniżenie lub uniesienie odcinka ST o więcej niż 1 mm w porównaniu z zapisem spoczynkowym (dotyczy odprowadzeń bez występowania patologicznego załamka Q)
  • brak przyrostu lub obniżenia wartości ciśnienia tętniczego skojarzone z objawami, np. duszność, dławica, zmęczenie
  • wzrost wartości ciśnienia tętniczego:
  • I etap – skurczowego ponad 40 mm Hg i/lub rozkurczowego ponad 20 mm Hg w stosunku do wyjściowego
  • II i III etap – skurczowego powyżej 200 mm Hg i/lub rozkurczowego powyżej 110 mm Hg
  • przyspieszenie tętna
  • I etap – o ponad 20/minutę
  • II i III etap – powyżej założonego tętna treningowego
  • uczucie: bólu w klatce piersiowej, duszności, zawrotów głowy, osłabienia, nadmiernego zmęczenia

 

Tab. 5. Przeciwwskazania do kompleksowej rehabilitacji kardiologicznej
  • źle kontrolowane nadciśnienie tętnicze
  • ortostatyczny spadek wartości ciśnienia tętniczego ponad 20 mm Hg z występowaniem objawów klinicznych
  • złośliwe komorowe zaburzenia rytmu serca
  • zatokowa tachykardia wynosząca powyżej 100/minutę, niepoddająca się leczeniu
  • kardiomiopatia z występowaniem zwężenia drogi odpływu
  • nadkomorowe i komorowe zaburzenia rytmu wyzwalane wysiłkiem
  • zaburzenia przewodzenia przedsionkowo-komorowego i śródkomorowego wyzwalane wysiłkiem
  • niewyrównana niewydolność serca
  • niedokrwienne obniżenie odcinka ST ≥ 2 mm w spoczynkowym badaniu EKG
  • ostre stany zapalne i niewyrównane choroby współistniejące
  • stały blok przedsionkowo-komorowy III stopnia (gdy w znacznym stopniu upośledza tolerancję wysiłku)
  • bradykardia wywołana wysiłkiem
  • zwężenie zastawek znacznego stopnia
  • występowanie powikłań pooperacyjnych

 

Badania diagnostyczne w rehabilitacji kardiologicznej

1. Ciśnienie tętnicze Pomiar ciśnienia tętniczego krwi naeży wykonać u wszystkich pacjentów. Można do tego celu również użyć coraz częściej stosowanych aparatów automatycznych. Należy jednak pamiętać, że aby wynik był wiarygodny, sprzęt musi mieć rekomendację odpowiednich towarzystw naukowych. Ramię, na którym dokonuje się pomiaru, powinno znajdować się na wysokości serca, a ręka – być podparta. Prawidłowe wartości ciśnienia tętniczego wynoszą < 140/90 mm Hg. Różnica ciśnień pomiędzy lewym a prawym ramieniem nie powinna przekraczać 20 mm Hg ciśnienia skurczowego i 10 mm Hg ciśnienia rozkurczowego. Stosunkowo często spotyka się tzw. nadciśnienie białego fartucha. Polega ono na występowaniu wysokiego ciśnienia tętniczego krwi, gdy pomiaru dokonują pracownicy opieki zdrowotnej, przy prawidłowych wartościach badanych w domu pacjenta. Dobrym rozwiązaniem w takim przypadku jest zastosowanie całodobowego automatycznego monitorowania ciśnienia tętniczego (ambulatory blood pressure monitoring – ABPM; tab. 6) [8, 9].

Tab. 6. Wskazania do całodobowego automatycznego monitorowania ciśnienia tętniczego [9]
  • podejrzenie nadciśnienia tętniczego białego fartucha
  • podejrzenie nadciśnienia tętniczego ukrytego – wysokie ciśnienia tętnicze poza gabinetem lekarskim
  • wahania ciśnienia krwi podczas jednej lub kolejnych wizyt w gabinecie
  • hipotensja ortostatyczna, wegetatywna, poposiłkowa i inne
  • podwyższone wartości ciśnienia u kobiet w ciąży; stan przedrzucawkowy
  • nadciśnienie tętnicze oporne
  • podejrzenie nadciśnienia tętniczego występującego w nocy lub braku fizjologicznego spadku ciśnienia tętniczego w tym okresie

 

2. Elektrokardiografia Jest badaniem ukazującym aktywność elektryczną serca rejestrowanym z powierzchni ciała za pomocą elektrod. Standardowe badanie EKG obejmuje 12 odprowadzeń:

  • 3-kończynowe dwubiegunowe (I, II, III),
  • 3-kończynowe jednobiegunowe (aVL, aVR, aVF),
  • 6-przedsercowych jednobiegunowych (V1–V6).

Zaleca się wykonanie EKG u wszystkich chorych przed każdym etapem rehabilitacji i po każdym z nich, a także w trakcie, jeśli dochodzi do pogorszenia stanu pacjenta [10, 11].

3. Elektrokardiograficzna próba wysiłkowa Praca mięśni zwiększa ich zapotrzebowanie na tlen, co w rezultacie prowadzi m.in. do przyspieszenia rytmu serca. U osób zdrowych możliwości organizmu są ograniczone przez perfuzję mięśni szkieletowych, u osób z chorobą wieńcową wcześniej pojawiają się dolegliwości związane z niedokrwieniem mięśnia sercowego. Badanie wykonuje się przy użyciu bieżni ruchomej lub ergometru rowerowego. Wielkość wykonanego wysiłku określa się w jednostkach MET (bieżnia) lub wat (rower). Jeden MET (jednostka metaboliczna, metabolic equivalent) odpowiada zużyciu tlenu równemu 3,5 ml/kg m.c./minutę. Podczas wysiłku stale monitoruje się stan pacjenta, przeprowadza EKG oraz dokonuje pomiarów ciśnienia tętniczego. Najczęściej do próby wysiłkowej na bieżni ruchomej wykorzystuje się protokół Bruce’a (tab. 7), a w przypadku osób z niską tolerancją wysiłku zmodyfikowany protokół Bruce’a lub Naughtona.

Tab. 7. Protokół wysiłku na bieżni ruchomej wg Bruce’a
Etap wysiłku Szybkość przesuwu bieżni [km/h Nachylenie bieżni [%] Czas trwania etapu [min] Obciążenie [MET]
1 2,7 10 3 5
2 4,0 12 3 7
3 5,5 14 3 10
4 6,8 16 3 13
5 8,0 18 3 15

 

Protokół stosowany przy obciążeniu na ergometrze rowerowym obejmuje początkowe obciążenie 25–50 W i jego zwiększanie o 25 W co 3 minuty. U pacjentów z niską tolerancją wysiłku zaleca się rozpoczęcie i zakończenie testu 1–3-minutowym wysiłkiem bez obciążenia. Takie postępowanie ogranicza wystąpienie odczynów wazowagalnych. Badanie prowadzi się do uzyskania odpowiedniej częstotliwości rytmu serca (220 – wiek pacjenta w latach) lub wystąpienia objawów zmuszających do przerwania testu (tab. 8). Uzyskanie 85–90% maksymalnej częstotliwości rytmu nazywane jest submaksymalną próbą wysiłkową.

Tab. 8. Bezwzględne wskazania do przerwania próby wysiłkowej
  • spadek ciśnienia skurczowego > 10 mm Hg obok innych objawów niedokrwienia mięśnia sercowego
  • ból dławicowy
  • zawroty głowy, zasłabnięcie, ataksja
  • sinica lub bladość skóry
  • trwały częstoskurcz komorowy
  • uniesienie odcinków ST bez patologicznego załamka Q lub zespołów QS
  • trudność w monitorowaniu EKG i ciśnienia tętniczego pacjenta
  • prośba pacjenta

 

Badanie może być wykorzystane w celu kwalifikacji pacjenta do odpowiedniego modelu treningu rehabilitacyjnego, oceny efektów terapii i możliwości chorego do wdrożenia aktywności w życiu codziennym [10, 11].

Tab. 9. Przeciwwskazania bezwzględne do wykonania próby wysiłkowej
  • świeży zawał mięśnia sercowego
  • nieopanowana niewydolność serca
  • ostre rozwarstwienie aorty
  • ciężkie, objawowe zwężenie zastawki aortalnej
  • zaburzenia rytmu serca objawowe
  • niestabilna choroba wieńcowa
  • ostre zapalenie osierdzia lub mięśnia sercowego
  • zawał płuca, świeży zator tętnicy płucnej

 

4. Ergospirometria Badanie polega na dodatkowym zastosowaniu, przy opisanej powyżej próbie wysiłkowej, oceny spirometrii i analizie stężenia tlenu i dwutlenku węgla w wydychanym powietrzu. Dzięki temu uzyskuje się możliwość analizy przemian metabolicznych zachodzących w przebiegu wysiłku [11].

5. Sześciominutowy test marszu Sześciominutowy test marszu jest miarodajną i tanią metodą oceny wydolności fizycznej organizmu. Pacjent nie wymaga specjalnego przygotowania, a za przeciwwskazania do testu uznaje się niestabilną dławicę piersiową, zawał serca w ciągu ostatniego miesiąca, a także wyjściowy rytm serca powyżej 120 uderzeń/minutę i ciśnienie tętnicze > 180/100 mm Hg (przeciwwskazania względne). Badanie polega na pomiarze dystansu, jaki pacjent jest w stanie przejść w trakcie 6 minut swobodnego marszu. Na wynik testu składają się ponadto samopoczucie badanego i stopień jego zmęczenia wg skali Borga (tab. 10) [8, 11].

Tab. 10. Skala Borga – subiektywna skala natężenia odczuwalnego wysiłku [12]
Skala natężenia odczuwalnego wysiłku Wysiłek
6-8 minimalny
8-10 bardzo lekki
10-12 lekki
12-14 umiarkowany
14-16 ciężki
16-18 bardzo ciężki
18-20 maksymalny

 

6. Echokardiografia Badanie powinno być wykonane u wszystkich chorych podczas I etapu rehabilitacji kardiologicznej, powtórzone po 6 miesiącach, a następnie wykonywane co 1–2 lata. Częściej u pacjentów z pogarszającym się przebiegiem choroby [11].

7. Rentgenogram (RTG) klatki piersiowej Badanie m.in. udziela takich informacji, jak wielkość serca czy obecność płynu w jamie opłucnej [11].

Niewydolność serca

Choroby układu krążenia oraz choroby nowotworowe są najczęstszymi przyczynami zgonu w Polsce w ostatnich latach. Stanowią 70% przyczyn wszystkich zgonów w kraju (dane GUS). Dlatego tak istotne jest przybliżenie tematyki z zakresu kardiologii, omówienie metod zapobiegania oraz terapii tego typu schorzeń. Niniejszy artykuł pozwoli na szczegółową charakterystykę profilaktyki oraz leczenia niewydolności serca, której występowanie jest coraz bardziej powszechne i – jak niektórzy uważają – zaczyna osiągać rozmiary epidemii. Istnieją dwa główne powody takiej sytuacji. Po pierwsze, starzenie się społeczeństwa, a po drugie – ciągła niedoskonałość leczenia odległych powikłań zawału serca i nadciśnienia tętniczego. O ile te dwie jednostki chorobowe obecnie są bardzo dobrze leczone doraźnie, o tyle odległe konsekwencje nadal są ogromnym wyzwaniem medycyny [8, 10].

Przewlekła niewydolność serca występuje w społeczeństwie z częstością 3–20/1000 osób i aż > 100/1000 osób powyżej 65. roku życia. Im grupa wiekowa wyższa, tym większy odsetek chorych [10]. Aby rozpoznać przewlekłą niewydolność serca, pacjent musi spełnić określone kryteria. Z pomocą w diagnostyce przychodzą europejskie wytyczne dotyczące rozpoznania i leczenia ostrej oraz przewlekłej niewydolności serca.

Niewydolność serca to zespół kliniczny rozpoznawany, gdy spełnione są wszystkie trzy poniższe warunki:

  1. Typowe objawy w badaniu podmiotowym, np. duszność w spoczynku lub w trakcie wysiłku, zmęczenie, obrzęki kończyn dolnych (wokół kostek);
  2. Typowe objawy w badaniu fizykalnym, np. tachykardia, tachypnoe, płyn w opłucnej, rzężenia nad polami płucnymi, podwyższone ciśnienie w żyłach szyjnych (poszerzenie żył szyjnych), obrzęki obwodowe, powiększenie wątroby;
  3. Obiektywne dane wskazujące na istnienie morfologicznych i czynnościowych nieprawidłowości w sercu w spoczynku, np. powiększenie serca w badaniach obrazowych, trzeci ton podczas osłuchiwania, nieprawidłowości w badaniu echokardiograficznym, szmery w sercu, zwiększone stężenie peptydu natriuretycznego [13].

Podziałów przewlekłej niewydolności serca jest wiele. Tradycyjnie dzieli się ją na:

  • lewokomorową lub prawokomorową,
  • z małym lub dużym rzutem serca,
  • skurczową lub z zachowaną czynnością skurczową lewej komory [10].

Przewlekła niewydolność serca jest schorzeniem postępującym. W celu oceny ciężkości objawów niewydolności serca i monitorowania przebiegu choroby została stworzona, używana obecnie na całym świecie, skala NYHA (New York Heart Association), która w sposób prosty klasyfikuje pacjentów z niewydolnością serca (tab. 11).

Tab. 11. Skala NYHA
Klasa Wydolność wysiłkowa
I bez ograniczeń – zwykły wysiłek fizyczny nie powoduje większego zmęczenia, duszności ani kołatan
II niewielkie ograniczenie aktywności fizycznej – brak dolegliwości w spoczynku, zwykła aktywność powoduje zmęczenie, kołatanie serca lub duszność
III znaczne ograniczenie aktywności fizycznej – bez dolegliwości w spoczynku, ale aktywność mniejsza niż zwykle powoduje wystąpienie objawów
IV każda aktywność fizyczna wywołuje dolegliwości – objawy niewydolności serca są nawet w spoczynku, a jakakolwiek aktywność nasila dolegliwości

 

Pogarszanie się stanu chorego z przewlekłą niewydolnością serca jest związane głównie z nieleczoną lub nieskuteczną terapią choroby podstawowej – najczęściej choroby niedokrwiennej serca i nadciśnienia tętniczego, ale również takich schorzeń, jak [8, 14]:

  • ostry zespół wieńcowy,
  • tachyarytmie lub bradyarytmie,
  • zatorowość płucna,
  • zapalenie wsierdzia lub mięśnia sercowego,
  • pogorszenie wydolności nerek,
  • nadmierna podaż sodu i płynów,
  • nadużywanie alkoholu,
  • używanie kokainy.

Pacjenci z niewydolnością serca muszą koniecznie przestrzegać zal...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    Dorota Steczko

    Fizjoterapeutka, zawodowo związana z Centrum Medycznym MeaVita w Krakowie. Absolwentka kierunku fizjoterapia na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie oraz Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Specjalizuje się w rehabilitacji okołoporodowej, połogowej oraz uroginekologicznej. Certyfikowany terapeuta profilaktyki uroginekologicznej wg koncepcji BeBo. Pracuje głównie z kobietami w ciąży i po porodzie, pomagając im aktywnie i bezpiecznie przejść przez okres ciąży, przygotować się do porodu, a później sprawnie i świadomie wrócić do formy. Wykładowca w Szkole Rodzenia oraz współautor warsztatów dla kobiet związanych m.in. z ciążą, treningiem dna miednicy oraz rozejściem mięśnia prostego brzucha. Autorka licznych artykułów o tematyce rehabilitacyjnej oraz położniczo-ginekologicznej.

    Ewelina Bijak

    Fizjoterapeuta pracujący w Centrum Medycznym MeaVita w Krakowie. Absolwentka kierunku Fizjoterapia Collegium Medicum w Krakowie, który ukończyła z wyróżnieniem. Specjalizuje się w rehabilitacji okołoporodowej, połogowej, w tym także rehabilitacji blizny po cesarskim cięciu oraz uroginekologicznej. Certyfikowany terapeuta profilaktyki uroginekologicznej wg koncepcji BeBo. Autorka licznych artykułów z dziedziny fizjoterapii, w tym także rehabilitacji ginekologiczno-położniczej. W swojej pracy ma do czynienia z pacjentkami mającymi problemy m.in. z rozejściem mięśnia prostego brzucha, zaburzeniami w obrębie mięśni dna miednicy, nietrzymaniem moczu, obniżeniem narządów płciowych. Ponadto prowadzi zajęcia ruchowe mające na celu przygotowanie kobiet do okresu ciąży, porodu oraz połogu. Swoją wiedzę przekazuje podczas licznych warsztatów i szkoleń także jako wykładowca w szkole rodzenia.

    Piotr Bijak

    Lekarz, absolwent Wydziału Lekarskiego Collegium Medicum UJ w Krakowie. Autor licznych prac naukowych oraz artykułów, laureat Stypendium Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za wybitne osiągnięcia. Na co dzień pracuje w Krakowskim Szpitalu Specjalistycznym im. Jana Pawła II. Jego główne zainteresowania to kardiologia, angiologia i ultrasonografia. Uczestnik wielu kursów doskonalących z tego zakresu.

    Mateusz Kózka

    Mateusz Kózka