Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

29 października 2017

NR 32 (Październik 2012)

Rehabilitacja u osób z nadciśnieniem tętniczym

686

Nadciśnienie tętnicze jest jedną z najczęściej występujących chorób sercowo-naczyniowych w populacji polskiej. U osób po 65. roku życia nadciśnienie stwierdza się u 50% mężczyzn i 40% kobiet. Ponad 90% przypadków zachorowań na nadciśnienie tętnicze jest samoistne.

Część zachorowań (około 10%), wywołana jest chorobami nerek i zaburzeniami czynności gruczołów dokrewnych. Często nadciśnienie tętnicze występuje z innymi chorobami układu krwionośnego i prowadzi do zaburzeń, takich jak udar mózgu czy niewydolność serca. Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization – WHO) podaje trzy stadia nadciśnienia. Pierwsze nie prowadzi do zmian w narządach, w drugim widoczne są zmiany w postaci przerostu lewej komory serca, zmiany dna oka, pojawienie się białka w moczu. Ostatnie, najgroźniejsze stadium powoduje uszkodzenie serca, oka i mózgu [1, 3, 5].
Ze względu na spustoszenia, jakie nadciśnienie wywołuje w organizmie, należy jak najwcześniej podjąć leczenie. Poza farmakoterapią skuteczna jest psychoterapia, prawidłowa dieta, edukacja chorego oraz rehabilitacja. W tabeli 1. przedstawiono opracowaną przez WHO klasyfikację ciśnienia tętniczego [7].
Nadciśnienie tętnicze jest chorobą, która może nie dawać objawów, zwłaszcza przy niewielkich wartościach przekraczających normę. Wielu chorych nie zdaje sobie sprawy z tego, że dotyczy ich ten problem. Symptomami, które mogą towarzyszyć nadciśnieniu, są duszność podczas wysiłku, niepokój, zawroty głowy, szum w uszach, ból głowy, krwawienia z nosa. Poza kontrolą ciśnienia pomocny w badaniach skriningowych jest wywiad. Istotne są informacje o spożywaniu alkoholu, paleniu papierosów, farmakoterapii (doustne środki antykoncepcyjne, glikokortykosteroidy), zmianie ciężaru ciała oraz obecności symptomów wymienionych powyżej. U 70% chorych na nadciśnienie wywiad rodzinny jest pozytywny [5].

POLECAMY

Tab. 1 Klasyfikacja ciśnienia tętniczego w mmHg

Ciśnienie

Skurczowe    

Rozkurczowe

prawidłowe    

< 132

< 85

I stopień nadciśnienia

140–159 i/lub

90–99

II stopień nadciśnienia

160–179 i/lub

100–109

III stopień nadciśnienia

≥ 180 i/lub

≥ 110

III stopień nadciśnienia

 ≥ 180 i/lub

≥ 110

ciśnienie izolowane

≥ 140

< 90

REHABILITACJA PACJENTÓW

Problemami związanymi z rehabilitacją pacjentów z nadciśnieniem tętniczym jest brak subiektywnych objawów choroby, pacjenci także często wykazują małą aktywność fizyczną z towarzyszącymi zaburzeniami metabolicznymi (przeważnie otyłość). Znaczącym problemem są współistniejąca choroba niedokrwienna serca oraz występowanie zaburzeń będących skutkiem nadciśnienia, takich jak udary czy niewydolność serca. Aktywność fizyczna, będąca jednym ze sposobów rehabilitacji, wiąże się z ryzykiem nadmiernego wzrostu ciśnienia podczas wysiłku. Planując program rehabilitacji, pacjent powinien być pod stałą opieką lekarską, mieć uregulowane ciśnienie oraz systematycznie kontrolowane ciśnienie przed rehabilitacją, w jej trakcie i po niej.
Celem fizjoterapii prowadzącym do obniżenia ciśnienia jest poprawa ukrwienia obwodowego, redukcja lub zatrzymanie procesu stwardnienia tętnic, nauka maksymalnego odprężenia. Formami fizjoterapii stosowanymi w nadciśnieniu tętniczym są zabiegi poprawiające ukrwienie obwodowe, ćwiczenia relaksujące oraz treningi wytrzymałościowy i ogólnousprawniający. Poprawa ukrwienia obwodowego w postaci masaży szczotką całego ciała, pryszniców ciepło-zmiennych, kąpieli w wodzie sztucznie mineralizowanej polega na zmniejszeniu podwyższonego napięcia układu współczulnego [5]. Kąpiele kwasowęglowe rozszerzają naczynia włosowate, tętnicze i żylne pod wpływem wydzielanej w skórze histaminy i acetylocholiny. Następstwem jest obniżenie ciśnienia krwi oraz zwolnienie akcji serca. Korzystny wpływ ma także to, że rozszerzenie naczyń krwionośnych zachodzi w wodzie o niższej temperaturze. Czas kąpieli trwa 6–12 min i zależy od stanu pacjenta. Cykl leczenia obejmuje 12–15 kąpieli [2].
Wszystkie metody relaksacji, w tym ćwiczenia relaksujące, relaksacyjno-koncentrujące, relaks stopniowy (progressive
relaxation) wg Jacobsona, relaksacja typu biofeedback, mają na celu eliminację napięcia w organizmie oraz napięcia psychicznego. Ich skuteczność oceniana jest samopoczuciem pacjenta i stanem napięcia mięśni.
Trening wytrzymałościowy skutecznie redukuje proces twardnienia tętnic. Dzięki temu ściany naczyń krwionośnych są elastyczne i mniej podatne na uszkadzające je ciśnienie. Podczas wysiłku fizycznego ciśnienie skurczowe i rozkurczowe obniżają się, wartości te zachowane są także przez pewien czas w trakcie spoczynku. Związek ćwiczeń aerobowych ze spadkiem ciśnienia tętniczego krwi polega na rozwoju unaczynienia czerwonych włókien mięśniowych, zwiększeniem zdolności relaksacyjnych naczyń krwionośnych oraz obniżeniem gęstości β-receptorów. Podczas wysiłku dochodzi także do zwolnienia częstotliwości skurczów serca i zwiększenia wydolności fizycznej organizmu. U osób o dobrej wydolności treningowej występuje mniejsza aktywność układu adrenergicznego. Zmniejszenie jego aktywności lub znormalizowanie jego pracy pozwala ograniczyć środki farmakologiczne.
Wysiłek fizyczny ma również korzystny wpływ na gospodarkę elektrolitową – dochodzi do zwiększenia stężenia potasu i zmniejszenia stężenia sodu. Prowadząc ćwiczenia fizyczne, należy uwzględnić wiek chorego i przebyte choroby sercowo‑ naczyniowe. Planując program treningowy osobom z nadciśnieniem, fizjoterapeuta powinien wziąć pod uwagę płeć, wiek, wydolność fizyczną, a także upodobania sportowe. Bardzo istotne znaczenie w planowaniu aktywności fizycznej mają czynniki o znaczeniu rokowniczym. Są to czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego (wiek, płeć, palenie tytoniu, stężenie cholesterolu powyżej 250 mg/dl, miażdżyca, cukrzyca), powikłania narządowe (białkomocz, zwiększenie stężenia kreatyniny, przerost lewej komory serca, zwężenia naczyń tętniczych siatkówki), choroby współistniejące oraz inne czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego (otyłość, siedzący tryb życia, cholesterolemia). Duże ryzyko powikłań wskutek wysiłku można stwierdzić u pacjentów z czynnikami o znaczeniu rokowniczym i stopniem nadciśnienia powyżej II. Z kolei u pacjentów z I stopniem nadciśnienia i brakiem czynników o znaczeniu rokowniczym ryzyko powikłań maleje [1].
Jennings sformułował ogólne zasady stosowania systematycznego wysiłku fizycznego u osób z nadciśnieniem tętniczym. Zaleca on wykonywanie wysiłku o charakterze dynamicznym – aerobowym, przeciwwskazane są ćwiczenia izometryczne. Intensywność wysiłku powinna mieścić się w granicach 40–60% możliwości wysiłkowych pacjentów. Zwiększenie intensywności ćwiczeń przynosi odwrotne skutki – nasila częstość powikłań sercowo-naczyniowych i przeciąża organizm. Wysiłek powinien trwać 30–45 min i być podejmowany minimum 3–4 razy tygodniowo. Należy unikać gwałtownego rozpoczynania ćwiczeń i kontrolować ciśnienie podczas wysiłku. Niewskazane jest stosowanie krótkotrwałego wysiłku o dużej intensywności.
Zaplanowane zajęcia powinny prowadzić do osiągnięcia prawidłowych lub zbliżonych do prawidłowych wartości ciśnienia i nie mogą przekraczać wartości 150/95 mm Hg.
Pacjenci, którzy dopiero rozpoczynają tego typu trening i są niewytrenowani, powinni ćwiczyć przynajmniej 4 razy w tygodniu minimum 10 min dziennie. Ćwiczyć należy kilka grup mięśniowych przy częstości uderzeń serca 180 – (minus) wiek. Korzystnie na nadciśnienie wpływa jogging, jazda na rowerze, wioślarstwo i wędrówki.
Niewskazane jest uprawianie ćwiczeń siłowych, sportów walki czy podnoszenie ciężarów. Aktywność fizyczna z dużym napięciem mięśni ciała i „wstrzymywaniem” powietrza wpływają niekorzystnie na pracę układu sercowo-naczyniowego. Niewskazane są formy aktywności z elementami współzawodnictwa i sporty z oziębieniem organizmu (narciarstwo, snowboard, łyżwiarstwo, skoki do wody), ponieważ mogą dopro...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy