Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

15 stycznia 2018

NR 81 (Marzec 2017)

Stopy wybrane elementy anatomii, fizjologii, patologii, diagnostyki i sposoby terapii wad stóp

0 11

Wady stóp to duży problem zarówno diagnostyczny, jak i terapeutyczny, szczególnie gdy nakładają się z fizjologicznym rozwojem zbliżonym w pewnych okresach do patologicznej formy budowy stopy. Złożoność budowy stóp, tj. duża liczba kości i połączeń stawowych, sugeruje bardzo ważną funkcję stóp. Funkcja ta obejmuje dwa zasadnicze obszary: podporową (jako składowa kończyn dolnych) i amortyzacyjną. Właśnie specyficzna budowa stóp zapewnia łagodne przetoczenie/przeniesienie ciała człowieka nad czworobokiem podparcia, przenosząc środek ciężkości ciała w przód lub w tył podczas chodu czy biegu.

Silne zróżnicowanie wad stóp niesie ze sobą indywidualizację sposobów terapii i rodzajów stosowanych sposobów korekcji. Skoro składowe wady są różne (w zależności od rodzaju wady), zatem i sposób terapii musi być zindywidualizowany i uzależniony od istniejących w danej wadzie odchyleń od normy. Z tego powodu seryjnie wykonywane buty ortopedyczne nazywane zdrowotnymi czy seryjnie wykonywane wkładki nie mogą stanowić dobrego sposobu terapii czy wsparcia terapii.

Wydaje się, że waga przywiązywana dotychczas do terapii stóp dzieci była niewystarczająca. Artykuł ma na celu ujednolicenie wiedzy w tym zakresie oraz przybliżenie obecnych standardów terapii stóp dziecka.

Budowa stopy

Wieloelementowa budowa stopy stanowi warunek dla „miękkiego” przetoczenia stopy oraz uzupełnia amortyzacyjną funkcję kończyn dolnych. Poniżej przedstawiono zarys budowy anatomicznej stopy. Budowa kostna stopy:

  • kość piętowa,
  • kość skokowa,
  • kość sześcienna,
  • kość łódkowata,
  • 3 kości klinowate,
  • 5 kości śródstopia,
  • 5 kości paliczków bliższych,
  • 4 kości paliczków dalszych.

Łuk boczny:

  • kość piętowa,
  • kość sześcienna,

4. i 5. kość śródstopia,

paliczki palców 4. i 5.

Łuk przyśrodkowy:

  • kość skokowa,
  • kość łódkowata,
  • 3 kości klinowate,
  • 1–3 kości śródstopia,
  • paliczki palców 1.–3.

Parametry opisujące stopę w przestrzeni:

  • szerokość,
  • długość,
  • wysokość.

Fizjologiczne ruchy stopy

Wieloelementowa budowa stopy i mnogość połączeń stawowych zapewnia dużą liczbę ruchów stawowych:

  • zgięcie grzbietowe,
  • zgięcie podeszwowe,
  • odwracanie,
  • nawracanie,
  • odwiedzenie,
  • przywiedzenie.

Sposoby ustawienia w stawach skokowych i kolanowych

Ustawienie w stawach skokowych oraz kolanowych odbiegające od pozycji 0 stopni określa się mianem koślawości lub szpotawości:

  • koślawość stopy (dół pięty w kierunku na zewnątrz),
  • szpotawość stopy (dół pięty w kierunku do wewnątrz),
  • koślawość kolan: kolana w kierunku osi środkowej ciała, oś podudzi na zewnątrz w stosunku do osi uda,
  • szpotawość kolan: kolana w kierunku od osi środkowej ciała, oś podudzi w kierunku środka w stosunku do osi ud.

Ocena rozwoju kończyndolnych/stóp do 1. roku życia

Ocenie podlega osiąganie kolejnych kamieni milowych w rozwoju funkcjonalnym kończyn dolnych/stóp dziecka. Poniżej zamieszczono wykaz wspomnianych kamieni milowych z podziałem na okresy życia dziecka oraz pozycję dziecka podczas badania.

Do szóstego tygodnia życia
W leżeniu tyłem:

  • obecny fizjologiczny odruch chwytny stóp,
  • zginanie i prostowanie kkd w stawach kolanowych w płaszczyźnie strzałkowej,
  • przodostopie w odwiedzeniu i nawróceniu w stosunku do osi kolana, ruchomość pełna,
  • stopy w koślawości, nawróceniu (po 6. tygodniu koślawość do 6 stopni jest normą, powyżej patologią),
  • pięta w kierunku bocznym.

W leżeniu przodem:

  • miednica ustawiona zgięciowo,
  • kończyny dolne w zgięciu, poruszają się w płaszczyźnie strzałkowej,
  • stopy ustawione koślawo,
  • pięta bocznie,
  • stawy biodrowe nie mogą ustawić się w odwiedzeniu i rotacji zewnętrznej, a stopy w odwróceniu lub nawróceniu,
  • kość piętowa i skokowa znajdują się jeszcze obok siebie w płaszczyźnie czołowej,
  • pięta jeszcze wysoko, ponieważ nie zeszła pod skokową,
  • od 6. tygodnia środek ciężkości schodzi w kierunku doogonowym, miednica w kierunku wyprostu, kkd w kierunku rotacji zewnętrznej, prymitywne ustawienie stopy ustępuje.

3.–4. miesiąc życia
W leżeniu tyłem:

  • zgięcie, odwiedzenie rotacji zewnętrznej w stawach biodrowych,
  • zgięcie w stawach kolanowych,
  • stopy pozycja pośrednia, początek odwrócenia, ustępuje koślawe ustawienie pięty,
  • koniec 4. miesiąca życia: chwytanie rękami stóp,
  • stopy łączą się podeszwami z odwróceniem, palce zginają się (jak przy chwytaniu – kształtowanie wysklepienia).

W leżeniu przodem:

  • stawy biodrowe w rotacji zewnętrznej i odwiedzeniu, stawy kolanowe zgięte, stopy w odwróceniu stykają się w powietrzu,
  • obie osie podłużne stóp boczna i przyśrodkowa obu nóg ustawiają się równolegle.

W leżeniu bokiem:

  • gdy dziecko potrafi utrzymać kkg i kkd przed sobą, wówczas obraca się na bok.

5. miesiąc życia
Najsilniejsze odwiedzenie i odwrócenie stóp, maksymalna rotacja w stawach biodrowych.

6. miesiąc życia
Przetoczenie z leżenia tyłem do leżenia przodem.
Podczas odwracania:

  • kończyna dolna leżąca bliżej podłoża ustawia się w kierunku wyprostu w stawie biodrowym i kolanowym, stopa odwrócona,
  • kończyna dolna leżąca dalej od podłoża ustawia się w kierunku zgięcia w stawie biodrowym i rotacji zewnętrznej, odwiedzeniu i zgięciu w stawie kolanowym, stopa w odwróceniu.

Podczas leżenia na boku:

  • kończyna dolna podpiera się na podłożu w stawie biodrowym w zgięciu, odwiedzeniu, rotacji zewnętrznej, w stawie kolanowym w zgięciu, stopa w stosunku do podudzia zgięta na podłożu – pierwsze obciążenie statyczne stopy,
  • początek zanikania funkcji chwytnej stóp – jest to pozycja centrująca staw biodrowy, pięta ustawia się pośrednio, stopa z podłożem styka się piętą, brzegiem bocznym i palcem, kość skokowa nad kością piętową, brzegi równolegle – kształtuje się wysklepienie stopy,
  • dziecko ogląda swoje stopy, chwyta je dłońmi, dotyka ud.

6.–7. miesiąc życia

W leżeniu tyłem:

  • umiejętność chwytna stóp największa (obciążenie bocznych struktur i odciążenie przyśrodkowych – odwrócenie), kształtowanie się trzech wymiarów stopy,
  • prowadzenie dłońmi stóp do ust,
  • podpór na udach i dłoniach w leżeniu przodem.

8.–9. miesiąc życia

W leżeniu przodem:

  • aż do pozycji czworaczej jest obecny wzorzec: zgięcie, odwiedzenie, rotacja zewnętrzna w stawie biodrowym, zgięcie w stawie kolanowym, odwrócenie w stopie. W momencie przyjęcia pozycji czworaczej wzorzec ten się zmienia.

Pozycja czworacza:

  • traci znaczenie odwiedzenie bioder,
  • stawy biodrowe ustawiają się w płaszczyźnie czołowej i na przemian zginają i prostują się, podudzie i stopa w jednej linii,
  • stopa ustawia się w zgięciu podeszwowym i w lekkim odwróceniu,
  • kończyna dolna w bok – ustawienie stopy podąża w kierunku zgięcia grzbietowego (ustawienie potrzebne do funkcji stania).

Pozycja klęczna:

  • podudzie i strona grzbietowa stopy tworzą jedną linię,
  • stopa w zgięciu podeszwowym.

Samodzielne siadanie:
Kończyna dolna ustawia się:

  • w stawie biodrowym w zgięciu, rotacji zewnętrznej, odwiedzeniu,
  • w stawie kolanowym w zgięciu,
  • stopa w odwróceniu (jak w leżeniu tyłem),
  • w siadzie wysuwa kończynę dolną obciąża piętę (zgięcie grzbietowe i odwrócenie).

Stanie:

  • funkcja chwytna stóp przechodzi w funkcję podporową,
  • podczas wstawania przenosi ciężar nad wysuniętą kończynę dolną i piętę, prostuje się, skręca do środka, dopiero obciążenie stopy uaktywnia nawracacz.
  • Dopiero podczas stania zanika czyste odwrócenie stopy, a wchodzi nawrócenie.
  • podczas stania na palcach i przetoczenia pojawia się odwrócenie tyłostopia i nawrócenie przodostopia i przetoczenia (wpływ na łuki),
  • podczas chodu bokiem obciążanie naprzemienne bocznego i przyśrodkowego brzegu, stawy biodrowe, kolanowe i stopa ustawiają się osiowo,
  • nauka chodu odbywa się w kolejności: bokiem, do przodu.

Kucanie:

  • stawy biodrowe, kolanowe, stopy w zgięciu, stopa w osi podudzia [1].

Ocena strony podeszwowej stopy, fizjologia:

  • u małego dziecka występuje fizjologiczne płaskostopie, podściółka tłuszczowa,
  • w 2. r.ż. początki ujawniania się unoszenia wewnętrznej części śródstopia,
  • podściółka tłuszczowa zanika w 4.–5. r.ż.

Ocena osi kości piętowej, fizjologia:

  • w 2.–3. r.ż. koślawość ok. 15 stopni jest normą (jeśli podczas badania czynnościowego można ją wyrównać), ponad 20 stopni jest patologią,
  • fizjologiczna koślawość u osób dorosłych i dzieci powyżej 6. r.ż. wynosi 5 stopni (wewnętrzna część kolan oraz kostki wewnętrzne stykają się),
  • proste ustawienie pięty lub jej skręcenie do wewnątrz to patologiczna szpotawość.

Ocena osi kolan, fizjologia:

  • noworodek, niemowlę – szpotawość kolan,
  • 2 lata – kończyna dolna prosta,
  • 2–4 lat – lekka koślawość kolan,
  • 6–7 lat – zanika koślawość.

Ocena rotacji wewnętrznej i zewnętrznej w stawach biodrowych: jeśli możliwe jest przyjęcie pozycji siedzącej z rotacją zewnętrzną, odwiedzeniem w stawach biodrowych, zgięciem w stawach kolanowych i odwróceniem stóp oraz pozycji siedzącej z rotacją wewnętrzną stawów biodrowych, nawróceniem stóp (siad W), świadczy to o pełnej swobodzie ruchów rotacji wewnętrznej i zewnętrznej w stawach biodrowych.

Chód ze stopami skierowanymi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy