Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki gabinetu

24 lipca 2020

NR 118 (Lipiec 2020)

Stres psychologiczny u pacjentów korzystających z fizjoterapii – część II

95

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) rozpoznaje szeroko pojęte zjawisko bólu jako subiektywne odczucie i sugeruje specjalistom medycznym zmianę w podejściu do rozpoznania i leczenia tego zjawiska z perspektywy tylko biomedycznej na biopsychospołeczny model podejścia do zdrowia [1].

Model biopsychospołeczny uwzględnia biologiczne czynniki przyczyniające się do powstawania choroby, kontuzji i stanu zdrowia pacjenta, zakładając przy tym również udział czynników psychologicznych, takich jak myśli, uczucia i zachowanie, oraz społecznych, np. uwarunkowania socjodemograficzne i poziom wsparcia społecznego. Wszystkie wymienione czynniki mogą zarówno przyczyniać się do odczuwanego przez pacjenta bólu, jak i mieć bezpośredni wpływ na skuteczność procesu rehabilitacji. 
Wyzwaniem w zastosowaniu holistycznego podejścia w praktyce fizjoterapeutycznej może być trudność w identyfikacji czynników psychologicznych i psychospołecznych mających silny wpływ na stan zdrowia pacjenta i jego indywidualne predyspozycje do szybkiego powrotu do zdrowia. Przeprowadzone badania wyróżniają percepcję bólu, katastrofizację, lęk, nerwicę, depresję, gniew, poczucie skuteczności (ang. self-efficacy), socjodemografię i brak wsparcia społecznego jako najważniejsze konstrukty psychologiczne mające wpływ na skuteczność fizjoterapii [1]. Tym samym pojawia się ryzyko obniżonej skuteczności praktyki fizjoterapeutycznej w przypadku, gdy czynniki psychospołeczne i przeszłość pacjenta powiązana z chorobą zostają pominięte we wstępnej diagnozie specjalisty [2]. Szersze i bardziej holistyczne podejście oraz obraz pacjenta i jego środowiska integrują czynniki społeczne, psychologiczne i biologiczne, pozwalając na właściwą diagnozę i efektywną interwencję.
W pierwszej części artykułu pt. „Stres psychologiczny u pacjentów fizjoterapii” przedstawiono problematykę i związek stresu natury psychologicznej i psychospołecznej występującego u pacjentów z efektywnością ich fizjoterapii. Występowanie i intensywność stresorów w życiu codziennym, uwarunkowania osobowościowe i umiejętność radzenia sobie z wymagającymi sytuacjami mają bezpośredni wpływ na zdrowie psychiczne i fizyczne pacjentów. Stres psychologiczny, jego fizjologiczne konsekwencje i w efekcie dysfunkcje w działaniu kortyzolu przyczyniają się do powstawania bólu i wydłużają proces leczenia. Negatywne efekty stresu psychologicznego i niewłaściwe rozpoznanie tego czynnika w diagnostyce i planowaniu fizjoterapii może zahamować skuteczność leczenia. Zaplanowanie optymalnej formy terapii może wymagać od fizjoterapeuty rozpoznania i rozpatrzenia współwystępującego stresu niezwiązanego z bólem (ang. non-pain-
-related), wpływającego na napięcie i aktualny stan zdrowia pacjenta.

POLECAMY

Ocena poziomu stresu

W literaturze psychologicznej istnieje wiele badań dotyczących zagadnienia stresu psychologicznego, jego przyczyn, objawów i negatywnych konsekwencji w prawidłowym funkcjonowaniu i zdrowiu człowieka. W kontekście praktyki fizjoterapeutycznej i stresu psychologicznego u pacjentów można wyróżnić model oceny poziomu stresu w odniesieniu do trzech kluczowych aspektów stresora wywołującego reakcję stresową, dolegliwości i choroby. Są to: 

  • siła (ang. severity), 
  • władanie (ang. mastery),
  • przypadkowość (ang. uncertainty). 

Im bardziej zdarzenie jest postrzegane jako drastyczne, im mniejsze jest przy tym poczucie kontroli i władania nad stresorem oraz im więcej przysparza on niepewności, tym większe uczucie stresu i tym bardziej prawdopodobne odczuwanie dolegliwości [2]. 
W praktyce psychologicznej wyróżnia się wiele różnych strategii radzenia sobie ze stresującymi zdarzeniami. W kontekście pracy z pacjentem fizjoterapii model oceny stresora może pomóc określić, jak pacjent postrzega dany stresor i zdarzenie oraz jak silny jest jego wpływ na aktualny stan zdrowia pacjenta. W większości przypadków fizjoterapeuta nie ma wpływu na występowanie i siłę stresorów w życiu pacjenta, ale może mu pomóc oddzielić czynniki zewnętrzne danego zdarzenia, będące poza jego bezpośrednią kontrolą, od tych, na które ma wpływ i które może zmienić. Wzmocnienie poczucia wewnętrznej kontroli nad sytuacją, udostępnienie dodatkowych informacji i obniżenie poczucia nieprzewidywalności skutecznie zredukują nadmierną reakcję stresową, nawet w przypadku chronicznego stresu. 
Inną, stosowaną już techniką zbierania informacji o stanie zdrowia psychicznego pacjenta i potencjalnych czynnikach środowiskowych mających wpływ na poziom odczuwalnego stresu jest zastosowanie kwestionariusza mierzącego poziom stresu w ocenie samego pacjenta. Powstałe kwestionariusze postrzegania stresu składają się z pytań i odpowiedzi na skali, w nawiązaniu do uczucia stresu, uczucia spokoju, poczucia ciągłego pędu, odczuwania bólu w różnych partiach ciała, a także problemów z koncentracją, kontrolą emocji i nadmiernym pobudzeniem. Krótki formularz wypełniany bezpośrednio przed wizytą w gabinecie fizjoterapii pomoże ukierunkować wywiad i umożliwi specjaliście zebranie informacji niezbędnych do przeprowadzenia wstępnej diagnozy, nie narażając pacjenta na niepotrzebny dyskomfort. (Autorzy artykułu rozpoczęli już pracę nad właściwą adaptacją takiego kwestionariusza do zastosowania w praktyce fizjoterapeutycznej w Polsce).

Psychoedukacja

Samoświadomość oraz związek pomiędzy myślami, emocjami i zachowaniem to zagadnienia, którym poświęca się wiele uwagi w dziedzinie medycyny sportowej. Liczne publikacje objaśniają istotny wpływ czynników psychospołecznych na kontuzje, które mogą być podstawą do opracowania odpowiednich procedur również w praktyce fizjoterapeutycznej pozasportowej. Specjaliści, którzy współpracując ze sportowcami, biorą pod uwagę ich potrzeby psychologiczne, budują z nimi bardziej efektywną komunikację i relacje, co utrzymuje u zawodników zaangażowanie w program rehabilitacyjny, zwiększa ich motywację i umożliwia im powrót do sprawności. W odpowiedzi na doświadczenie kontuzji fizjoterapeuci zaobserwowali u zawodników wiele reakcji psychologicznych, tj. stres i nerwowość, depresję, problemy ze znoszeniem bólu, problemy w poddawaniu się zabiegom, problemy z motywacją, pewnością siebie, koncentracją, gniew oraz uzależnienie od ćwiczeń [2].
Na potrzeby pracy w wymagających sytuacjach i pod presją wyniku, a także absencji wywołanej kontuzją psychologia sportu dysponuje praktycznymi narzędziami, które mają wzbudzić w zawodnikach m.in. poczucie kontroli nad sytuacją, obniżyć napięcie, poprawić koncentrację i opanować stres. Wszystkie wymienione oraz wiele innych umiejętności psychologicznych pozwalają opanować reakcję stresową i działać skuteczniej, unikając przy tym urazów. W pierwszej części artykułu objaśniono genezę reakcji stresowej w odpowiedzi na stresory natury psychologicznej. Brak poczucia kontroli i sprawczości, bezradność w kontekście przyszłych konsekwencji własnych działań oraz negatywnych opinii innych osób mogą być przyczynami powstawania uczucia lęku i występowania chronicznego stresu. Niezależnie od tego, czy psychoedukacja dotyczy sportowca, czy pacjenta fizjoterapii, skierowanie uwagi na elementy kontrolowane, zmienne i zależne od nas samych pozwala wzbudzić poczucie kontroli na sytuacją i opanować nadmierną reakcję stresową. Umiejętność utrzymania uwagi na tu i teraz oraz realizacji zadań na podstawie celów p...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy