Dołącz do czytelników
Brak wyników

Systematyka zabiegów leczniczych w zakresie termoterapii

Artykuły z czasopisma | 7 listopada 2015 | NR 66
17

Termoterapia to zastosowanie do potrzeb leczenia temperatury otoczenia wyższej od temperatury ciała pacjenta (ciepłolecznictwo) lub w przypadku leczenia zimnem – temperatury znacznie niższej od fizjologicznej temperatury ciała (zimnolecznictwo).

Termoterapia jest najstarszą dziedziną medycyny fizykalnej, gdyż w znacznym stopniu do terapii wykorzystuje naturalne czynniki fizykalne, takie jak na gorąca woda, lód czy para wodna. Niemniej wraz postępem technicznym do zabiegów termoterapeutycznych dołączyły terapie, w których stosuje się skrajne temperatury uzyskiwane dzięki różnego rodzaju aparaturze medycznej.
Ze względu na zastosowaną temperaturę zabiegi termoterapeutyczne dzieli się na:

POLECAMY

  1.  Zabiegi ciepłolecznicze:
  • zabiegi, w których wykorzystuje się ciepło egzogenne, czyli ciepło dostarczane z zewnątrz, 
  • zabiegi, w których wykorzystuje się ciepło endogenne, czyli ciepło powstające w tkankach,
  1. Zabiegi zimnolecznicze, które odbierają ciepło organizmowi:
  • schładzanie – zabiegi, w których stosuje się niskie temperatury, najczęściej temperatury glacjalne naturalnie występujące w przyrodzie,
  • krioterapia – zabiegi, w których do terapii wykorzystuje się skrajnie niskie temperatury, temperatury niższe niż naturalnie występujące.

Ze względu na wielkość powierzchni ciała, na którą oddziałują, zabiegi termoterapeutyczne dzieli się na:

  • zabiegi ogólne,
  • zabiegi miejscowe.

Zabiegi w zakresie termoterapii bez względu na to, czy wykorzystuje się w nich wysoką czy niską temperaturę, czy mają one charakter zabiegu miejscowego, czy ogólnoustrojowego, czy są egzo- czy endogenne, poprzez bodźcowe pobudzenie układu termoregulacyjnego oddziałują na większość układów w organizmie, a w zasadzie na cały organizm. Warto o tym pamiętać, wykonując nawet najprostsze, standardowe zabiegi fizjoterapeutyczne, które same w sobie stanowią zabieg termiczny lub temperatura jest ich istotnym komponentem. Warto zapoznać się z fizjologicznymi aspektami oddziaływania bodźców termicznych na organizm, chociażby po to, aby wykonywane zabiegi stały się bardziej skuteczne, bezpieczniejsze i bardziej komfortowe dla pacjenta.

Termoregulacja

Termoregulacja jest procesem polegającym na dostosowaniu ilości ciepła wytwarzanego w organizmie (termoregulacja chemiczna) oraz ciepła wymienianego między organizmem a otoczeniem (termoregulacja fizyczna) do potrzeb bilansu cieplnego, w sposób zapewniający utrzymanie homeostazy termicznej w zmiennych warunkach środowiska. Utrzymanie stałej temperatury wewnętrznej człowieka stanowi warunek sprawnego działania kluczowych enzymów sterujących przemianami materii. Zbyt duży wzrost lub nadmierne obniżenie temperatury wewnętrznej organizmu prowadzą do zaburzeń w jego funkcjonowaniu, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci. 

Układ termoregulacji składa się z trzech podstawowych elementów: 

  1. Termoreceptory i termodetektory (struktury wrażliwe na zmiany temperatury otoczenia lub temperatury wnętrza ciała),
  2. Ośrodek termoregulacji (przetwarza informacje ze struktur wrażliwych na temperaturę),
  3. Efektory układu termoregulacji.

Termoreceptory zlokalizowane są głównie w skórze, mięśniach, górnych drogach oddechowych, ścianach naczyń żylnych, a także w niektórych odcinkach: przewodu pokarmowego, podwzgórza i rdzenia kręgowego. Ich funkcja polega na dostarczaniu informacji, zarówno o bezwzględnej temperaturze, jak i o jej zmianach, do ośrodkowego mechanizmu regulacyjnego oraz świadomości człowieka, dzięki czemu odczuwane jest zimno lub ciepło. Termoreceptory dzieli się na receptory zimna i ciepła. Termoreceptory wrażliwe na zimno są liczniejsze od wrażliwych na ciepło czy gorąco. Ośrodek termoregulacji, który znajduje się w międzymózgowiu, a dokładniej w podwzgórzu, składa się z dwóch części:

  1. Ośrodka eliminacji ciepła, który kontroluje utratę ciepła, 
  2. Ośrodka zachowania ciepła, który kontroluje zatrzymywanie ciepła w ustroju oraz stymulację jego produkcji. 

Termoregulację ustroju można podzielić na:

  • termoregulację chemiczną, związaną z wytwarzaniem ciepła podczas procesu przemiany materii,
  • termoregulację fizyczną, polegającą na kontroli ilości ciepła oddawanego głównie drogą przewodzenia i promieniowania przez powierzchniowe warstwy tkanek ustroju; głównymi efektorami termoregulacji fizycznej są: układ krążenia i gruczoły potowe, a efektorami termoregulacji chemicznej przede wszystkim mięśnie szkieletowe, wątroba i tkanka tłuszczowa.

Zmiana stanu czynnościowego efektorów prowadzi do zwiększenia lub zmniejszenia utraty ciepła przez organizm (efektory termoregulacji fizycznej) bądź też zmniejszenia lub zwiększenia tempa wytwarzania w organizmie ciepła metabolicznego (efektory termoregulacji chemicznej).

Wymiana ciepła 

Wymiana ciepła pomiędzy organizmem a otoczeniem odbywa się na cztery sposoby:

  1. Konwekcji, czyli przenoszenia ciepła na skutek ruchu cieczy lub gazu ze środowiska cieplejszego do zimniejszego,
  2. Kondukcji, czyli przewodzenia zależnego od różnicy temperatury pomiędzy powierzchniami pozostającymi w bezpośrednim kontakcie,
  3. Radiacji, czyli promieniowania emitowanego nie tylko przez słońce i urządzenia grzewcze, ale również przez powierzchnię ciała,
  4. Parowania (usuwanie ciepła), odgrywającego główną rolę w eliminacji ciepła zarówno przy obciążeniu ciepłem egzogennym, jak i endogennym (np. wysiłek fizyczny).

Decydujący wpływ na zachowanie bądź naruszenie równowagi cieplnej w organizmie ludzkim mają takie parametry powietrza, jak:

  • temperatura – ma bezpośredni wpływ na organizm ludzki i związana jest z możliwością oddawania przez niego ciepła,
  • wilgotność – decyduje o chłodzącym działaniu powietrza na organizm ludzki. Im mniejsza jest bowiem wilgotność względna powietrza, czyli im mniej pary wodnej zawiera w sobie, tym więcej pary wodnej może to powietrze jeszcze pobrać, a tym samym więcej wilgoci zawartej w pocie ludzkim może wchłonąć i odprowadzić,

Gdy wilgotność powietrza jest duża, nie może wtedy zachodzić intensywne parowanie potu i wydalanie go z organizmu do otoczenia jest ograniczone. Przy 100-procentowej wilgotności względnej wydalanie potu jest niemożliwe ze względu na całkowite nasycenie powietrza parą wodną. prędkość przepływu – powietrze jest złym przewodnikiem ciepła, dlatego unoszenie ciepła (konwekcja) z organizmu człowieka może zachodzić tylko wtedy, gdy istnieje ruch powietrza względem skóry. W powietrzu stojącym chłodzenie ciała ludzkiego przez konwekcję nie zachodzi, ponieważ cienka warstwa powietrza po nagrzaniu się do temperatury ciała przylega do skóry, skutkiem czego ciepło oraz pot nie może przenikać w głąb atmosfery powietrznej otaczającej człowieka. Dopiero ruch powietrza powoduje ciągłą wymianę warstw powietrza przylegających do ciała, a tym samym umożliwia utratę ciepła przez konwekcję.

Mechanizm działania układu termoregulacji

Bodźce termiczne odbierane przez obwodowe i ośrodkowe termoreceptory przekazywane są do ośrodkowego układu nerwowego, skąd wysyłane są sygnały do odpowiednich efektorów termoregulacji. Termoreceptory obwodowe znajdują się głównie w skórze i dzielą się na receptory zimna i ciepła, przy czym podział ten jest oparty wyłącznie na kryterium czynnościowym. Udowodniono również występowanie termoreceptorów w mięśniach, górnych drogach oddechowych, ścianach naczyń żylnych, a także w niektórych odcinkach przewodu pokarmowego.

Rola podwzgórza i rdzenia kręgowego

W obszarze przedwzrokowym i przednim podwzgórzu znajdują się neurony termowrażliwe, reagujące zwiększeniem impulsacji na niewielkie nawet zmiany temperatury lokalnej. Neurony termowrażliwe znajdują się w rdzeniu przedłużonym, podobnie jak neurony znajdujące się w przednim podwzgórzu, mogą reagować na zmiany temperatury lokalnej oraz na informację o zmianie temperatury innych okolic ciała, położonych poza ośrodkowym układem nerwowym. Integracja informacji o temperaturze, pochodząca z ośrodkowych i obwodowych receptorów termicznych, zachodzi w neuronach tylnej części podwzgórza. W wyniku tej integracji następuje pobudzenie odpowiednich reakcji termoregulacyjnych.

Cykliczne zmiany temperatury wewnętrznej

Pomimo sprawnego działania mechanizmów termoregulacji temperatura wewnętrzna podlega zmianom w ciągu doby, osiągając wyższe wartości w ciągu dnia (najwyższe pomiędzy godz. 18.00 a 21.00), a najniższe we wczesnych godzinach porannych (godz. 6.00). Amplituda tych zmian dochodzić może nawet do 1°C, lecz średnio wynosi 0,5°C. U kobiet na okołodobowe zmiany temperatury wewnętrznej nakładają się fluktuacje z cyklem menstruacyjnym.

Najważniejszymi efektorami termoregulacji u człowieka są układ krążenia, odpowiedzialny m.in. za wielkość skórnego przepływu krwi, gruczoły potowe, a ponadto mięśnie szkieletowe, tkanka tłuszczowa, wątroba i niektóre hormony determinujące wytwarzanie ciepła.

Ciepłolecznictwo

Zabiegi ciepłolecznicze wywierają ogromny wpływ na organizm, a reakcję organizmu na zastosowany bodziec nazywa się odczynem. Odczyny rozróżnia się na miejscowe i ogólne. 

Odczyn miejscowy, tzw. rumień cieplny, powstaje w miejscu działania energii cieplnej. W miejscu zabiegu dochodzi do rozszerzenia się naczyń krwionośnych i limfatycznych. Rumień uwidacznia się na skórze już podczas zabiegu i zanika kilkanaście minut po zabiegu. Jest barwy czerwonej, marmurkowatej. Wielkość odczynu przekracza pola zabiegowe, a brzegi odczynu są nierówne, gdyż przebiegają zgodnie z siatką rozszerzonych naczyń krwionośnych. Powstające przekrwienie wykazuje właściwości przeciwzapalne, a pojawiające się zmniejszenie napięcia mięśni powoduje lokalne zmniejszenie bólu.

Odczyn ogólny – występuje, gdy energia cieplna będzie oddziaływała na powierzchnię przekraczającą 30% ciała. Naczynia krwionośne zachowują się zgodnie z prawem Dastre’a-Morata, które mówi o tym, że jeżeli działaniu cieplnemu poddana zostanie duża powierzchnia ciała, naczynia krwionośne powierzchowne skóry ulegają rozszerzeniu, natomiast duże pnie naczyniowe w obrębie jamy brzusznej i klatki piersiowej ulegają zwężeniu. Naczynia mózgu, śledziony i nerek reagują tak jak naczynia powierzchowne. Podwyższenie temperatury ciała o 1°C powoduje przyspieszenie akcji serca o ok. 20 uderzeń na minutę i zwiększenie przemian metabolicznych o 3,6%. Zawartość tlenu we krwi tętniczej maleje, a w żylnej wzrasta. Zwiększa się ilość wydzielanego potu. Dochodzi do zmniejszenia napięcia mięśni.

Siła odczynu uzależniona jest od:

  • wielkości powierzchni ciała, na którą oddziałuje bodziec,
  • okolicy zabiegowej,
  • właściwości termoregulacyjnych organizmu,
  • rodzaju, siły oraz czasu trwania zastosowanego bodźca.

Jak już wspomniano, zabiegi ciepłolecznicze dzieli się na zabiegi, w których ciepło dostarczane jest z zewnątrz i jest to ciepło egzogenne, oraz zabiegi, które powodują powstanie ciepła wewnątrz tkanek i jest to ciepło endogenne.

Ciepło egzogenne powstaje dzięki dostarczeniu z zewnątrz tkankom ciepła „suchego” lub „wilgotnego” przez różnego rodzaju urządzenia ogrzane do odpowiedniej temperatury. Dzięki przewodzeniu, przenoszeniu i promieniowaniu ciepło przenoszone jest z urządzeń grzewczych do organizmu, powodując w nim szereg zmian. Natomiast ciepło endogenne powstaje wewnątrz tkanek pod wpływem pola elektromagnetycznego wielkiej częstotliwości, np. diatermii krótkofalowej, pola impulsowego wielkiej częstotliwości lub przepływu przez tkanki prądu wielkiej częstotliwości, 
jak np. w nowych na rynku zabiegów fizjoterapeutycznych zabiegach TR-Therapy, INDIBA, Scanlab 25 Bodywave. Mechanizm wytwarzania ciepła endogennego w tkankach jest skomplikowany. Uproszczając, można stwierdzić, że pole elektromagnetyczne wielkiej częstotliwości (lub przepływający przez tkanki prąd wielkiej częstotliwości), np. 27,12 MHz w polu zabiegowym, poprzez polaryzację jonową, elektronową i orientalną powoduje ruch ładunków, wytwarzając tym samym ciepło wewnątrz tkanek. Ciepło to jest słabiej odczuwane przez pacjenta, natomiast dzięki specjalnej metodyce zabiegu można uzyskać zdecydowanie głębsze przegrzanie niż przy stosowaniu typowych aparatów grzewczych.

Zabiegi miejscowe, podczas których ciepło dostarczane jest z zewnątrz (ciepło egzogenne)

1. Fen, czyli nagrzewanie miejscowe przy użyciu suszarki do włosów
Nad polem zabiegowym należy wykonywać ruchy okrężne lub przemiatania. Odległość suszarki od ciała pacjenta powinna wynosić ok. 15–30 cm, czyli powinna być taka, dzięki której pacjent będzie odczuwał przyjemne ciepło. Czas zabiegu wynosi ok. 15 minut. Zabieg można wykonać kilka razy w ciągu dnia. Fen najczęściej stosuje się w mięśniobólach w celu zmniejszenia napięcia mięśni.

2. Nagrzewanie gorącym piaskiem
Przed zabiegiem piasek, najlepiej rzeczny, należy oczyścić, wyplukać i zdezynfekować. Piasek ogrzany do temperatury ok. 45–50°C należy przesypać do woreczków z materiału i przyłożyć do pola zabiegowego. Można także wykonać kąpiele miejscowe w gorącym piasku. Należy wtedy przesypać gorący piasek do miski lub kuwety, a pacjent powinien zanurzyć w nim przedramię lub stopę. Czas zabiegu wynosi 20–30 minut. Należy pamiętać, że dodatkowym terapeutycznym elementem w tym zabiegu jest drażnienie receptorów czuciowych skóry przez przemieszczające się ziarenka piasku. Zabieg można wykonać kilka razy w ciągu dnia.

3. Termofor
Ogrzewanie za pomocą termoforu jest najpopularniejszym zabiegiem wykonywanym w warunkach domowych. Termofor w 2/3 pojemności napełnia się wodą o temperaturze ok. 60–70°C. Gorący okład zawinięty w cienki ręcznik przykłada się w miejscu zabiegu na 15–20 minut.

4. Poduszki oraz buty elektryczne
Jest to rodzaj ogrzewania wykonywany najczęściej w warunkach domowych. Termoregulator zainstalowany w tym urządzeniu pozwala dostosować temperaturę do komfortu termicznego pacjenta. Czas przegrzewania nie jest ściśle określony.

5. Żelowe okłady cieplne
Okłady te mogą mieć różny kształt i wielkość i być dopasowane do okolicy zabiegowej. Ogrzewa się je przez zanurzenie na kilkanaście minut w wodzie o temperaturze ok. 60–70°C. Gorący okład zawinięty w cienki ręcznik przykłada się w miejscu zabiegu na 15–20 minut.

6. Ogrzewacze chemiczne
Są to pojemniki o różnym kształcie i różnej wielkości wypełnione specjalną substancją chemiczną (triosiarczan sodowy). W pojemniku znajduje się także aktywator w kształcie blaszki. Zgięcie aktywatora pływającego w żelowej substancji powoduje uaktywnienie egzotermicznej reakcji chemicznej i ogrzanie żelu do temperatury ok. 54°C. Gorący okład zawinięty w cienki ręcznik przykłada się w miejscu zabiegu na 15–20 minut. Ogrzewacze chemiczne można stosować wielokrotnie. Po zabiegu, w celu przywrócenia pierwotnych właściwości, należy okład wrzucić do wrzątku na ok. 10 minut.

7. Parafinoterapia
Parafina jest mieszaniną węglowodorów nasyconych i nienasyconych. Posiada dużą pojemność cieplną oraz małe przewodnictwo. Występuje w stanie stałym, ale topi się w temp ok. 45°C, a wrze w temperaturze 250°C. Parafinę do zabiegu podgrzewa się do temperatury ok. 60°C. Podczas zabiegu parafina stygnie, równocześnie zmniejsza swoją objętość o kilka procent, wywierając tym samym ucisk na tkanki. Parafinę do zabiegu przygotowuje się w specjalnych kuchniach parafinowych. Ponieważ stygnąca parafina kruszy się i jest nieelastyczna, należy dodać do niej olej parafinowy w ilości 1 litr oleju parafinowego na 20 kg parafiny stałej. Przy użyciu parafiny wykonuje się następujące zabiegi:

  • okłady parafinowe, które polegają na nałożeniu przy użyciu płaskiego pędzla na powierzchnię zabiegową warstwy parafiny o grubości ok. 1 cm, 
  • zawijania parafinowe polegające na owinięciu pola zabiegowego tzw. kołderką namoczoną w parafinie,
  • rękawice i skarpety parafinowe – należy kilkakrotnie zanurzyć rękę lub stopę w parafinie rozgrzanej do temperatury ok. 50°C i przelanej do plastikowego pojemnika,
  • kąpiele parafinowe polegające na zanurzeniu przedramienia lub podudzia w ciekłej parafinie,
  • wlewy okołostawowe – należy przelać gorącą parafinę do gumowego worka i worek ten przyłożyć do pola zabiegowego.

Nieco odmiennym zabiegiem parafinowym są okłady z parafango. Jest to zabieg polegający na dodaniu do parafiny sproszkowanej borowiny lub fango oraz specjalnego stabilizatora. Do wykonania tego zabiegu stosuje się specjalne urządzenia.

8. Fango
Zabieg uważany za rozwiniecie zabiegu parafinoterapii. Substancją magazynującą i oddającą ciepło jest w tym przypadku mieszanina węglowodorów nasyconych i nienasyconych ze sproszkowaną lawą wulkaniczną. Masa posiada dużą pojemność cieplną oraz małe przewodnictwo. Temperatura topnienia i wrzenia jest podobna do temperatury topnienia i wrzenia parafiny, jednak sama metodyka wykonania zabiegu jest nieco inna przede wszystkim w sposobie przygotowania okładu cieplnego oraz jego aplikacji. Masa fango wymaga przygotowania/podgrzania w specjalnym urządzeniu grzewczym. Zarówno w przypadku parafiny, jak i fango pomieszczenia, w których przygotowuje się masę zabiegową, powinny posiadać sprawną i wydajną wentylację.

9. Promieniowanie podczerwone
Promieniowanie podczerwone jest niewidzialnym promieniowaniem elektromagnetycznym o długości fali w zakresie 760–15 000 nm. Zgodnie z prawem Viena, długość fali promieniowania zależy od temperatury ciała ogrzanego. Im wyższa jest temperatura ciała ogrzanego, tym emitowana fala jest krótsza. Promieniowanie krótkofalowe wykazuje zdecydowanie większą penetrację w głąb tkanek niż promieniowanie długofalowe. Promieniowanie podczerwone wytwarzane jest przez generatory nieświetlne, które umieszczone są w rzadko stosowanych obecnie lampach typu EMITA, lub generatory świetlne, żarówki, stosowane w lampach typu Sollux. Generatory w zależności od rodzaju i mocy rozgrzewają się do temperatury 400–1000°C. Zabiegi z zakresu promieniowania podczerwonego, mimo że działanie terapeutyczne tego promieniowania w głównej mierze opiera się na działaniu cieplnym, zwyczajowo omawiane są w pracach dotyczących światłolecznictwa. Należy także wspomnieć, że zabiegi te mogą dotyczyć dużych powierzchni ciała, a w takim przypadku zmiany zachodzące w tkankach odpowiadają odczynowi ogólnemu.

Zabiegi miejscowe, które powodują powstanie ciepła w tkankach (ciepło endogenne)

Impulsowe pole elektromagnetyczne wielkiej częstotliwości wytwarzane np. w aparacie Terapuls
Terapuls wytwarza drgania elektromagnetyczne o częstotliwości 27,12 MHz, które uformowane są w pakiety/impulsy o czasie trwania 60 i 100 mikrosekund i częstotliwości 80‑600 Hz. Podczas trwania krótkiego impulsu wytwarzane są drgania elektromagnetyczne o bardzo dużej częstotliwości, co powoduje powstawanie w tkankach ciepła endogennego. Jednak po każdym impulsie następuje przerwa, dzięki której nie dochodzi do kumulacji ciepła. W związku z tym niektórzy autorzy nie uznają zabiegu impulsowym polem elektromagnetycznym wielkiej częstotliwości jako zabiegu cieplnego.

Zdj. 1A–B. Zabieg aparatem Terapuls

 

Zdj. 1B

 

Stałe pole elektromagnetyczne wielkiej częstotliwości – diatermia krótkofalowa DKF

Działanie terapeutyczne diatermii krótkofalowej polega na przegrzaniu tkanek na skutek działania pola elektromagnetycznego wielkiej częstotliwości, tj. 13,56 MHz. Podczas zabiegu okolicę zabiegową umieszcza się między okładkami kondensatora, które są elektrodami, lub do pola zabiegowego przykłada się elektrodę indukcyjną. Drgania elektromagnetyczne wielkiej częstotliwości powodują ruch ładunków, a w konsekwencji powstanie w tkankach ciepła endogennego. W zależności od ułożenia elektrod można uzyskać przegrzanie głębokie tkanek bez przegrzewania powierzchownego lub przegrzanie powierzchowne bez przegrzewania głębokiego. Dawkowanie DKF opiera się na podstawie odczuć cieplnych pacjenta i wyróżnia się dawkę 1. stopnia – atermiczną, 2. stopnia – oligotermiczną, 3. stopnia – termiczną i 4. stopnia – hipertermiczną.

Zdj. 2. Zabieg diatermii krótkofalowej

 

SKANLAB
Jest to urządzenie, w którym do terapii wykorzystano prąd zmienny wysokiej częstotliwości 500 kHz i długości fali 300 m, w celu wzbudzenia pola elektrycznego między płytkami kondensatora. Aparat wywołuje intensywne i bardzo głębokie przegrzanie tkanek.

Zdj. 3. Urządzenie Skanlab

 

BTL TR-THERAPY – Terapia radiofalowa ukierunkowana
To urządzenie do hipertermii tkankowej, miejscowego przegrzewania tkanek, wykorzystujące prąd wielkiej częstotliwości 500 kHz do generowania ciepła endogennego wewnątrz tkanki poddawanej zabiegowi. Przepływ prądu przez pole zabiegowe pomiędzy elektrodą czynną/aktywną a elektrodą neutralną powoduje bardzo efektywne i bardzo głębokie, selektywne przegrzanie tkanek. 

Zdj. 4A–B. Zabieg BTL TR-Therapy

 

Zdj. 4B

 

Ogólne zabiegi ciepłolecznicze
Sauna fińska
Należy do zabiegów fizykalnych, stosowana w celach leczniczych, higienicznych oraz w odnowie biologicznej. Zabieg w saunie polega na kąpieli w gorącym suchym powietrzu, z okresową zmianą wilgotności powietrza, zmianą natężenia pola elektrycznego oraz okresową chłodną kąpielą.

Kąpiel w gorącym powietrzu odbywa się w specjalnie przeznaczonym do tego zabiegu pomieszczeniu, zwanym komorą sauny. Pomieszczenie jest drewniane, a w środku znajdują się ławy umieszczone na różnych wysokościach. Powierzchnia i kubatura tych pomieszczeń musi być przystosowana do liczby osób przebywających w saunie w tym samym czasie. 

Podstawowym elementem sauny jest piec, zwany ogniskiem sauny, który ma wbudowane elektryczne grzałki rozgrzewające umieszczone w nim kamienie do 200°C. Kamienie oddają ciepło otoczeniu, a w czasie kąpieli polewa się je sporadycznie wodą (ok. 0,25–0,75 l), co powoduje krótkotrwałe zwiększenie wilgotności (po wylaniu ok. 0,5 l wody na gorące kamienie następuje krótkotrwały wzrost wilgotności względnej o ok. 50%). Względna wilgotność powietrza przy podłodze wynosi 20–30%, a przy najwyższej ławce w saunie ok. 10–15%. W wyniku polania gorących kamieni wodą dochodzi do 20-krotnego zwiększenia pola elektrycznego, które utrzymuje się do 5 minut. Zarówno temperatura powietrza w komorze sauny, jak również wilgotność względna zależą od wysokości. Najwyższa temperatura znajduje się pod sufitem, najniższa zaś na poziomie podłogi. Odwrotnie natomiast zachowuje się wilgotność powietrza, która najwyższa jest na poziomie podłogi, a najniższa pod sufitem. Zależnie od poziomu ław temperatura oraz wilgotność ulegają zmianie, jeśli np. temperatura pod sufitem wynosi 100°C, a jej wilgotność względna ok. 2–6%, to nad podłogą temperatura wynosi 40°C, a wilgotność względna 20–60%.

Zwiększenie wilgotności względnej powietrza do ok. 70% powoduje zwiększone przegrzewanie osoby korzystającej z kąpieli, ponieważ utrudnione jest parowanie potu. Ten efekt nosi nazwę uderzenia parą wodną, a w Finlandii, która jest ojczyzną sauny, nazywa się löyly. 

Temperatura w saunie na wysokości 15 cm od podłogi wynosi ok. 35°C, a na wysokości 1. ławki ok. 40–50°C, na wysokości 2. ławki 60–70°C, natomiast na wysokości 3. ławki 80–90°C, a pod sufitem ok. 120°C. 

Zasadniczą cechą sauny jest naprzemienne ogrzewanie i ochładzanie ustroju.

Wyróżnia się dwie fazy:

  • nagrzewania w komorze sauny, 
  • ochładzania.

Ponieważ każda z faz trwa 5–12 minut, łączny czas sauny wynosi 10–25 minut. 

  1. Faza nagrzewania – po wejściu do komory sauny najpierw siada się lub leży na najniższej ławce, a po kilku minutach przechodzi się na wyższą półkę. W wypadku dobrego znoszenia wysokiej temperatury w komorze sauny w czasie nagrzewania można przenieść się na wyżej położone ławy, co powoduje zwiększenie oddziaływania ciepła. 
  2. Faza ochładzania – w celu ochładzania ustroju stosuje się różne sposoby, takie jak:
  • wyjście na świeże powietrze,
  • polewanie zimną wodą,
  • zanurzenie w basenie z zimną wodą, 
  • poddanie się natryskowi,
  • nacieranie śniegiem.
Zdj. 5. Sauna fińska

 

Sauna na podczerwień – infrared
W saunie na podczerwień wykorzystywana jest energia promieniowania podczerwonego, która na drodze konwersji ogrzewa ciało bezpośrednio. Temperatura w komorze sauny mieści się w granicach 30–50°C. W związku z tym, że ok. 80% promieniowania podczerwonego wnika bezpośrednio do organizmu, a wypromieniowana energia penetruje tkanki na głębokość ok. 4 cm, uzna...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy