Systematyka zabiegów leczniczych w zakresie termoterapii

Z praktyki gabinetu

Termoterapia to zastosowanie do potrzeb leczenia temperatury otoczenia wyższej od temperatury ciała pacjenta (ciepłolecznictwo) lub w przypadku leczenia zimnem – temperatury znacznie niższej od fizjologicznej temperatury ciała (zimnolecznictwo).

Termoterapia jest najstarszą dziedziną medycyny fizykalnej, gdyż w znacznym stopniu do terapii wykorzystuje naturalne czynniki fizykalne, takie jak na gorąca woda, lód czy para wodna. Niemniej wraz postępem technicznym do zabiegów termoterapeutycznych dołączyły terapie, w których stosuje się skrajne temperatury uzyskiwane dzięki różnego rodzaju aparaturze medycznej.
Ze względu na zastosowaną temperaturę zabiegi termoterapeutyczne dzieli się na:

POLECAMY

  1.  Zabiegi ciepłolecznicze:
  • zabiegi, w których wykorzystuje się ciepło egzogenne, czyli ciepło dostarczane z zewnątrz, 
  • zabiegi, w których wykorzystuje się ciepło endogenne, czyli ciepło powstające w tkankach,
  1. Zabiegi zimnolecznicze, które odbierają ciepło organizmowi:
  • schładzanie – zabiegi, w których stosuje się niskie temperatury, najczęściej temperatury glacjalne naturalnie występujące w przyrodzie,
  • krioterapia – zabiegi, w których do terapii wykorzystuje się skrajnie niskie temperatury, temperatury niższe niż naturalnie występujące.

Ze względu na wielkość powierzchni ciała, na którą oddziałują, zabiegi termoterapeutyczne dzieli się na:

  • zabiegi ogólne,
  • zabiegi miejscowe.

Zabiegi w zakresie termoterapii bez względu na to, czy wykorzystuje się w nich wysoką czy niską temperaturę, czy mają one charakter zabiegu miejscowego, czy ogólnoustrojowego, czy są egzo- czy endogenne, poprzez bodźcowe pobudzenie układu termoregulacyjnego oddziałują na większość układów w organizmie, a w zasadzie na cały organizm. Warto o tym pamiętać, wykonując nawet najprostsze, standardowe zabiegi fizjoterapeutyczne, które same w sobie stanowią zabieg termiczny lub temperatura jest ich istotnym komponentem. Warto zapoznać się z fizjologicznymi aspektami oddziaływania bodźców termicznych na organizm, chociażby po to, aby wykonywane zabiegi stały się bardziej skuteczne, bezpieczniejsze i bardziej komfortowe dla pacjenta.

Termoregulacja

Termoregulacja jest procesem polegającym na dostosowaniu ilości ciepła wytwarzanego w organizmie (termoregulacja chemiczna) oraz ciepła wymienianego między organizmem a otoczeniem (termoregulacja fizyczna) do potrzeb bilansu cieplnego, w sposób zapewniający utrzymanie homeostazy termicznej w zmiennych warunkach środowiska. Utrzymanie stałej temperatury wewnętrznej człowieka stanowi warunek sprawnego działania kluczowych enzymów sterujących przemianami materii. Zbyt duży wzrost lub nadmierne obniżenie temperatury wewnętrznej organizmu prowadzą do zaburzeń w jego funkcjonowaniu, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci. 

Układ termoregulacji składa się z trzech podstawowych elementów: 

  1. Termoreceptory i termodetektory (struktury wrażliwe na zmiany temperatury otoczenia lub temperatury wnętrza ciała),
  2. Ośrodek termoregulacji (przetwarza informacje ze struktur wrażliwych na temperaturę),
  3. Efektory układu termoregulacji.

Termoreceptory zlokalizowane są głównie w skórze, mięśniach, górnych drogach oddechowych, ścianach naczyń żylnych, a także w niektórych odcinkach: przewodu pokarmowego, podwzgórza i rdzenia kręgowego. Ich funkcja polega na dostarczaniu informacji, zarówno o bezwzględnej temperaturze, jak i o jej zmianach, do ośrodkowego mechanizmu regulacyjnego oraz świadomości człowieka, dzięki czemu odczuwane jest zimno lub ciepło. Termoreceptory dzieli się na receptory zimna i ciepła. Termoreceptory wrażliwe na zimno są liczniejsze od wrażliwych na ciepło czy gorąco. Ośrodek termoregulacji, który znajduje się w międzymózgowiu, a dokładniej w podwzgórzu, składa się z dwóch części:

  1. Ośrodka eliminacji ciepła, który kontroluje utratę ciepła, 
  2. Ośrodka zachowania ciepła, który kontroluje zatrzymywanie ciepła w ustroju oraz stymulację jego produkcji. 

Termoregulację ustroju można podzielić na:

  • termoregulację chemiczną, związaną z wytwarzaniem ciepła podczas procesu przemiany materii,
  • termoregulację fizyczną, polegającą na kontroli ilości ciepła oddawanego głównie drogą przewodzenia i promieniowania przez powierzchniowe warstwy tkanek ustroju; głównymi efektorami termoregulacji fizycznej są: układ krążenia i gruczoły potowe, a efektorami termoregulacji chemicznej przede wszystkim mięśnie szkieletowe, wątroba i tkanka tłuszczowa.

Zmiana stanu czynnościowego efektorów prowadzi do zwiększenia lub zmniejszenia utraty ciepła przez organizm (efektory termoregulacji fizycznej) bądź też zmniejszenia lub zwiększenia tempa wytwarzania w organizmie ciepła metabolicznego (efektory termoregulacji chemicznej).

Wymiana ciepła 

Wymiana ciepła pomiędzy organizmem a otoczeniem odbywa się na cztery sposoby:

  1. Konwekcji, czyli przenoszenia ciepła na skutek ruchu cieczy lub gazu ze środowiska cieplejszego do zimniejszego,
  2. Kondukcji, czyli przewodzenia zależnego od różnicy temperatury pomiędzy powie...

Pozostałe 90% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!

Przypisy